II SA/Bk 624/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Roleder po rozpoznaniu w dniu 8 grudnia 2009 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu skarżącej od postanowienia referendarza sądowego z dnia 16 listopada 2009 r. w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi K.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] sierpnia 2009 r. Nr [...] w przedmiocie określenia środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia p o s t a n a w i a - odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego.- K.B. wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu wniosku podała, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z rodzicami J.B., T.B. oraz szesnastoletnim bratem K.B. Źródło utrzymania rodziny stanowi jej dochód z tytułu umowy o pracę w wysokości 1.701 zł brutto (1.300 zł netto) oraz emerytura J.B. w kwocie 1.067,18 zł brutto (908,13 zł netto) (k. 26-27, k. 32-33). T.B. nie pracuje, nie osiąga dochodu, cierpi na zespół zależności alkoholowej. Majątek rodziny wnioskodawczyni stanowi nieruchomość rolna o powierzchni 0,4 ha i nieruchomość budowlana o powierzchni 0,18 ha (obie działki są usytuowane w C.). Skarżąca studiuje, mieszka u rodziców, których wspomaga finansowo. K.B. posiada oszczędności w wysokości 7.000 – 8.000 zł (k. 26-27). Miesięczne wydatki skarżącej związane z bieżącym utrzymaniem rodziny, to: energia elektryczna – 73,53 zł; podatki – 22,33 zł (67 zł kwartalnie); ubezpieczenie – 32,50 zł (97,50 zł kwartalnie); wydatki związane ze szkołą – około 100 zł; opłata za wodę – 12,61 zł (37,84 kwartalnie); żywność – 1.700 zł; telefon komórkowy – 50 zł; dwa bilety miesięczne – 120 zł. Zdaniem wnioskodawczyni powyższe wydatki nie obejmują kosztów zakupu ubrań, środków czystości i kosmetyków. Mieszkanie przy ul. S. [...] w B. należy do siostry skarżącej i jej współmałżonka. Dom przy ul. D. [...] w C. ma powierzchnię około 80 m² stanowi współwłasność, w części należącą do rodziców wnioskodawczyni (k. 30-31). Do akt sprawy K.B. dołączyła: decyzję ZUS w B. z dnia [...] września 2009 r. o (k. 32); umowę o pracę z dnia [...] grudnia 2008r. (k. 33); zaświadczenie o stanie zdrowia T.B. (k. 36); rachunki i faktury za energię elektryczną, ubezpieczenie, podatki i wodę (k. 34-35). Na podstawie ww. oświadczeń i załączników, referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku postanowieniem z dnia 16 listopada 2009r. odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu postanowienia wskazał, iż posiadanie przez K.B. i J.B. źródeł dochodu (wynagrodzenie za pracę i emerytura) w łącznej wysokości 2.768,18 zł brutto (2.208,13 zł netto) oraz poczynione przez skarżącą oszczędności w kwocie 7.000 – 8.000 zł pozwalają na uznanie, iż jest ona w stanie pokryć koszty postępowania sądowoadministracyjnego w sprawie niniejszej. Referendarz podkreślił, iż negatywną przesłankę do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego stanowi przede wszystkim fakt posiadania przez K.B. zgromadzonych środków pieniężnych w wysokości 7.000 – 8.000 zł. Wykazany przez wnioskodawczynię dochód miesięczny zarówno jej jak i jej matki wystarcza do pokrycia wykazanych wydatków związanych z bieżącym utrzymaniem czteroosobowej rodziny, jak również i poczynienia przez K.B. oszczędności. Zgromadzone środki pieniężne powinny być przynajmniej w części przeznaczone na pokrycie kosztów prowadzonego postępowania sądowoadministracyjnego, zwłaszcza, gdy ich wysokość wielokrotnie je przewyższa. (wysokość wpisu to 200 zł). Końcowo referendarz podkreślił, iż koszty postępowania sądowoadministracyjnego nie mogą być stawiane na ostatnim miejscu pod względem kolejności ich zaspokajania, dlatego też część uzyskiwanych i zgromadzonych środków pieniężnych powinna być przeznaczona na ich poniesienie. Nie zgadzając się z powyższym postanowieniem skarżąca wywiodła sprzeciw, w którym wniosła o jego zmianę i uwzględnienie jej wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu sprzeciwu, skarżąca podtrzymała wskazane wcześniej dane dotyczące jej sytuacji majątkowej, a ponadto wskazała, iż zgromadzone oszczędności wydatkowane są na bieżące opłaty. Autorka podkreśliła, iż zaskarżone postanowienie jest nieprawidłowe, albowiem oprócz wskazanych wydatków pieniądze wydatkowane są jeszcze na ubrania, środki czystości, kosmetyki, których wartości nie potrafiła dokładnie oszacować, a których referendarz nie wziął pod uwagę. Zdaniem wnioskodawczyni, zgromadzone oszczędności w porównaniu do potrzeb są niewielkie i wystarczy ich tylko na częściowe pokrycie kosztów remontu domu, który jest w bardzo złym stanie technicznym (na dowód czego załączyła płytę CD ze zdjęciami domu). Koszty postępowania sądowego nie są stawiane w ostatniej kolejności, lecz w konfrontacji z aktualnymi potrzebami nie mogą być poniesione bez uszczerbku dla dalszego bytu jej rodziny. Skarżąca wskazała ponadto, iż oprócz bieżących wydatków należy wziąć też pod uwagę chorobę alkoholową jej ojca, która to przypadłość niesie za sobą spore wydatki, nie dające się wprost oszacować. Zaskarżonemu postanowieniu autorka zarzuciła, iż nie odnosi się w ogóle do jej wniosku o ustanowienie radcy prawnego z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje: Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Prawo pomocy to szczególna instytucja postępowania przed sądami administracyjnymi, mająca na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Stanowi ono realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 z późn. zm). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony - czy to przez działanie prawa, czy faktycznie - ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne ze wskazanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (vide: postanowienia WSA w Łodzi z 23.12.2008 roku, II SA/Łd 848/08, wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). Stosownie do regulacji art. 245 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Natomiast zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 tejże ustawy przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej, następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Warunkiem przyznania przedmiotowego uprawnienia stronie, jest wykazanie przez nią, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, a w związku z tym uzasadniona jest pomoc Państwa. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. W rozpatrywanej sprawie sytuacja materialna K.B. uzasadnia tezę, iż mimo wnioskowanego całkowitego zwolnienia do kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego, jest ona w stanie ponieść koszty postępowania sądowego, w tym koszty ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. W złożonym oświadczeniu K.B. wykazała, iż osiągany przez domowników łączny dochód oscyluje na poziomie 2.768,18 zł brutto (2.208,13 zł netto). Koszty utrzymania czteroosobowej rodziny skarżącej szacują się na poziomie ok. 2.110,97 zł, plus dodatkowo koszty zakupu ubrań, środków czystości, kosmetyków czy koszty leczenia T.B. Podkreślenia wymaga, iż wnioskodawczyni posiada zgromadzone na rachunku bankowym oszczędności w kwocie ok. 7.000 – 8.000 zł, co pozwala na uznanie, iż jest ona w stanie pokryć koszty postępowania sądowoadministracyjnego w niniejszej sprawie. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, należało stwierdzić, iż posiadanie przez skarżącą i jej domowników stałego źródła dochodu w wysokości 2.208,13 zł a przede wszystkim poczynione przez wnioskodawczynię oszczędności w kwocie 7000 – 8000 zł, w połączeniu z wykazanymi wydatkami, które kształtują się na poziomie ok. 2.200 zł i posiadanym majątkiem nie pozwalają na przyznanie K.B. prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. Posiadane aktualnie oszczędności są wystarczające do pokrycia kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania ograniczają się do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 200 zł. W tym stanie rzeczy uiszczenie przez wnioskodawczynię kosztów sądowych nie doprowadzi do powstania niedostatku w jej utrzymaniu, a przeciwnie mieści się w możliwościach płatniczych skarżącej. Zgromadzone środki w konfrontacji z ewentualnymi kosztami ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika także nie powinny nastręczać skarżącej zbytniej dolegliwości majątkowej. Okoliczność, iż skarżąca nie zna się na prawie i nie rozumie treści przepisów prawnych nie ma znaczenia dla sprawy, albowiem przy ocenie czy przyznać danej osobie pomoc profesjonalnego pełnomocnika istotne znaczenie ma sytuacja majątkowa wnioskodawcy, a nie jej wiedza prawnicza. O ile bowiem sąd uzna, iż ewentualne pokrycie kosztów pełnomocnika mieści się w możliwościach płatniczych wnioskującej, to nieuzasadnione byłoby w takim wypadku opłacanie takiej pomocy ze środków Skarbu Państwa. Argumentacja wskazująca na niski poziom poznania czy rozumienia prawa nie ma uzasadnienia dla przyznania wnioskodawczyni pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Na marginesie tylko wspomnieć należy, iż z treści skargi nie wynika, jakoby skarżąca nie umiała się posługiwać językiem prawniczym, wręcz odwrotnie jej pisma są na tyle rzeczowe, że uzasadnia to twierdzenie, iż z pewnością poradzi sobie w niniejszej sprawie. Wracając do oceny sytuacji majątkowej wnioskodawczyni, jeszcze raz zaakcentować należy, iż wykazana we wniosku kwota oszczędności w wysokości 7.000 – 8.000 zł, może być przeznaczona zarówno na pokrycie kosztów postępowania sądowo – administracyjnego jak i ustanowienie radcy prawnego, które to koszty powinny być traktowane równorzędnie z innymi istotnymi wydatkami (podobnie postanowienie NSA z dnia 3 lipca 2009 roku w sprawie sygn. akt II OZ 564/09 i postanowienie z dnia 22 września 2009 roku w sprawie sygn. akt I OZ 875/09). Co do zasady bowiem prawo pomocy nie powinno być udzielane osobom, które otrzymują stałe miesięczne dochody i posiadają zgromadzone oszczędności, w wysokości przewyższającej kwotę ewentualnych kosztów sądowych. Prawo pomocy stanowi instytucję szczególną, zarezerwowaną wyłącznie dla podmiotów znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, uniemożliwiającej pokrycie kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Fakt posiadania przez skarżącą stałego źródła dochodu oraz znacznych oszczędności, stanowi zatem negatywną przesłankę do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Należy podkreślić, iż kwota uzyskiwanych w rodzinie skarżącej dochodów i posiadanych przez nią oszczędności, nie przekracza możliwość ustanowienia przez skarżącą profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. Powyższe uzasadnia zatem stwierdzenie, że poniesienie przez nią kosztów ewentualnego ustanowienia radcy prawnego, nie będzie stanowić zbyt dużego obciążenia finansowego i nie spowoduje uszczerbku w koniecznym utrzymaniu. Ewentualne koszty związane z koniecznością remontu domu także nie mogą wpływać na zakres przyznania prawa pomocy. Potrzeba podniesienia standardu życiowego rodziny (np. poprzez naprawę, remont domu czy samochodu, itp.) nie może stanowić przesłanki do przyznania prawa pomocy. Reasumując, wnioskodawczyni opisując swoją kondycję finansową nie przekonała, iż nie jest w stanie bez uszczerbku dla siebie i osób jej najbliższych, ponieść kosztów sądowych w sprawie. Jej sytuacja majątkowa przekonuje, iż opłacenie wpisu sądowego w wysokości 200 zł, nie poczyni w domowym budżecie aż tak znaczących zmian, tj. nie wpłynie na płynność finansową wnioskodawczyni, przez co ona sama jak i jej rodzina nie poniosą uszczerbku w koniecznym utrzymaniu. Ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika nie jest obligatoryjne, a nawet jeśli skarżąca uważa taką pomoc za konieczną, to w ocenie Sądu, poniesienie przez nią kosztów z tym związanych, nie wpłynie znacząco na jej domowy budżet. Pomoc państwa w postaci przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym służyć ma bowiem tylko takim osobom, które w ogóle nie posiadają oszczędności i z bieżących dochodów nie stać ich na uiszczenie kosztów postępowania. W niniejszym przypadku taka sytuacja nie zachodzi. Z przyczyn wskazanych powyżej, na podstawie art. 245 § 1 i 2 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 i art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.-