II SA/Bk 720/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Roleder (spr.), Sędziowie sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska, asesor sądowy WSA Barbara Romanczuk, , po rozpoznaniu w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 listopada 2021 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi J. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Wnioskiem z dnia [...] maja 2021 r. J. C. zwrócił się do Prezydenta Miasta B. (dalej: "Prezydent") o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem - A. C., zaliczonym do znacznego stopnia niepełnosprawności na mocy orzeczenia Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w B. z dnia [...] lipca 2020 r. Decyzją z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...] Prezydent odmówił wnioskodawcy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną – A. C. w kwocie 1.971 zł miesięcznie na okres od 1 maja 2021 r. do 31 lipca 2021 r. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że nie stwierdzono spełnienia w sprawie wszystkich ustawowych przesłanek przyznania wnioskodawcy przedmiotowego świadczenia, tj. tych unormowanych w art. 17 ust. 1b oraz ust. 5 pkt 2 lit. a. ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2020 poz. 111 ze zm.; dalej: "u.ś.r."). W odniesieniu do pierwszej z nich, dotyczącej momentu powstania niepełnosprawności, Prezydent wskazał, że mimo wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), mocą którego uznano art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, przepis ten nie został wyeliminowany z porządku prawnego. Organ wskazał ponadto, że skoro żona ojca wnioskodawcy nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to stosownie do brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a. u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje wnioskodawcy. Decyzją z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. (dalej: "SKO") utrzymało w mocy ww. decyzję Prezydenta. SKO nie podzieliło jednak stanowiska organu I instancji, w zakresie braku spełnienia w sprawie przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., uznając, że wyrok TK z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), jakkolwiek nie wyeliminował jej z porządku prawnego, to jednak ukształtował nowy stan prawny, w którym niedopuszczalne jest różnicowanie sytuacji prawnej opiekunów osób niepełnosprawnych, ze względu na moment powstania niepełnosprawności tych osób. Za utrzymaniem w mocy ww. decyzji przemawia zaś w ocenie SKO stwierdzenie, że w sprawie zaistniała przesłanka negatywna z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a. u.ś.r. tj. pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, w sytuacji gdy współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. SKO powołało się przy tym na pogląd orzeczniczy, wedle którego wykładnia językowa ww. przepisu pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić obowiązku alimentacyjnego z uwagi na jej stan zdrowia, była rozstrzygana orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ bowiem, ani sąd, nie posiadają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby wyważyć, czy stan zdrowia takiej osoby, rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. W skardze na ww. decyzję, J. C., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, zarzucił rażącą obrazę prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. przez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się syna, będącego jednocześnie opiekunem osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, że opieka ta powinna być sprawowana przez żonę niepełnosprawnego, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy funkcjonalna wykładnia ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta i orzeczenie co do istoty sprawy przez przyznanie skarżącemu wnioskowanego świadczenia, ewentualnie o przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu skargi podkreślono, że wykładania językowa art. 17 ust. 1a u.ś.r. dokonana przez SKO prowadzi do wniosków sprzecznych z przepisami u.ś.r. i jej celami. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji oraz dodatkowo ją doprecyzowując. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem kontroli dokonywanej przez Sąd w niniejszej sprawie, z punktu widzenia kryterium legalności jest decyzja o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Istota sporu pomiędzy stronami sprowadza się natomiast do zagadnienia, czy w świetle przepisów u.ś.r. można było skarżącemu przyznać świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu ojcem. Bezspornie ojciec skarżącego posiada orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, pozostaje w związku małżeńskim z matką skarżącego, która nie posiada orzeczonego stopnia niepełnosprawności, a skarżący sprawuje nad ojcem opiekę i jest osobą zobowiązaną do jego alimentacji. Te okoliczności wynikają z materiału dowodowego sprawy i nie są przez żadną ze stron kwestionowane. Zgodnie zaś z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do treści art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei stosownie do treści art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1. nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2. w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Zdaniem sądu, choć w sprawie został sformułowany w skardze zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. a zarzut naruszenia regulacji art. 17 ust. 1b u.ś.r. w odwołaniu, kluczowe znaczenie ma inna regulacja - art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" tej ustawy. Zgodnie z tym przepisem, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie I OSK 2390/20, a stanowisko to sąd orzekający w sprawie niniejszej podziela, z literalnego brzmienia unormowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca wyszedł bowiem z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Dlatego, jak wywiódł NSA w powołanej sprawie, " [...] brak podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce na niepełnosprawnego ojca, który pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jedyny wyjątek w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. dotyczy sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienia przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. Wyraźne wskazanie przez ustawodawcę, że tylko w sytuacji legitymowania się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie zostaje wyłączone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym" (wyrok z 9 lutego 2021 r., dostępny na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl). Stanowisko powyższe było wielokrotnie formułowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w tym w sprawie np. I OSK 599/20 (vide także wymienione tam wyroki). Skoro więc w sprawie niniejszej żona niepełnosprawnego A. C., a matka skarżącego, nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, spełniona jest negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. Tym samym zaskarżona decyzja oparta na wykładni literalnej tego przepisu, nie narusza prawa. Dodać należy, że sąd rozpoznający niniejszą sprawę posiada wiedzę o orzeczeniach sądów administracyjnych, w których przesłanka pozostawania niepełnosprawnego w związku małżeńskim, przy braku posiadania przez jego małżonka orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie była traktowana jak okoliczność wykluczająca prawo do świadczenia pielęgnacyjnego u zstępnego ubiegającego się o to świadczenie. Są to jednak sytuacje wyjątkowe, gdy stan zdrowotny małżonka niepełnosprawnej osoby jest na tyle zły, że obiektywnie wyklucza sprawowanie opieki, a nie posiada on orzeczenia o znacznym stopniu niepełnoprawności (np. gdy nastąpiło znaczne pogorszenie się stanu zdrowia u osoby posiadającej już orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności, czy z uwagi na znacznie podeszły wiek i konieczność uzyskiwania pomocy innych osób przy codziennych podstawowych czynnościach). Należy podkreślić, że są to sytuacje wyjątkowe, szczególne, a z taką nie mamy do czynienia w sprawie niniejszej. Z akt sprawy niniejszej wynika, że żona niepełnosprawnego A. C. H. C. jest w wieku 77 lat (rok urodzenia [...]) oraz nie tylko nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale też nie posiada orzeczenia o żadnym innym stopniu niepełnosprawności. Nie są bowiem takimi orzeczeniami zaświadczenia lekarskie z [...] kwietnia 2021 r. oraz z [...] maja 2021 r. (k. 2 - 3 akt adm.). Poza tymi dokumentami oraz informacją uzyskaną od H. C. obecnej podczas przeprowadzania wywiadu środowiskowego w dniu [...] czerwca 2021 r., że nie jest ona w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawnym mężem z uwagi na stan zdrowia, podała, że choruje na arytmię serca – utrwalone migotanie przedsionków serca, osteoporozę, depresję oraz polipy na tarczycy - w aktach sprawy nie ma żadnych innych dowodów wskazujących na to, że istnieją obiektywne okoliczności uzasadniające przyjęcie braku jakiejkolwiek możliwości sprawowania opieki nad mężem. Sąd przy tym nie kwestionuje, że H. C. jest osobą schorowaną, jednakże dowodem mogącym wykazać brak możliwości sprawowania przez nią opieki nad mężem jest w okolicznościach sprawy niniejszej wyłącznie orzeczenie ustalające znaczny stopień niepełnosprawności. Zwróciło na to uwagę SKO w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, z którym to stanowiskiem sąd orzekający w sprawie niniejszej się zgadza. Brak tego orzeczenia uniemożliwia przyjęcie, że w rozpoznawanym przypadku należy w sposób celowościowy zinterpretować i zastosować przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. Wymaga jeszcze raz podkreślenia, że w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. ustawodawca na plan pierwszy wysunął obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy między małżonkami i to w taki sposób, że wyprzedza on obowiązek alimentacyjny krewnych, nawet tych którzy są zstępnymi zobowiązanymi do alimentacji w pierwszym kręgu. Nie pozostaje to w sprzeczności z regulacjami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Obok bowiem regulacji, na którą powołuje się skarżący, tj. art. 132 K.r.o., zgodnie z którą obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami - w K.r.o. funkcjonuje przepis art. 27, zgodnie z którym oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli; zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Regulacja art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. uwzględnia więc normę i zasadę wynikającą z art. 27 K.r.o. Wbrew stanowisku skarżącego, nie zostały naruszone przepisy art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. Skarżący wywodzi, powołując wyrok WSA w Szczecinie w sprawie II SA/Sz 80/19, iż godzi w konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej i nakazy ochrony i opieki nad rodziną sytuacja, w której osoby zobowiązane do alimentacji w dalszej kolejności mogłyby być uprawnione do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie, gdy nie ma osób zobowiązanych w bliższej kolejności. Sąd jednak zauważa, że wskazany wyrok zapadł w odmiennym stanie faktycznym – gdy osobą ubiegającą się o świadczenie pielęgnacyjne była wnuczka osoby niepełnosprawnej, a osoba zobowiązana alimentacyjnie w pierwszej kolejności była obiektywnie niezdolna do świadczenia opieki. Jak wyżej wskazano, z takim przypadkiem nie mamy do czynienia w sprawie niniejszej. Nie zostało bowiem wykazane w sposób przewidziany przepisem art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r., a więc nie zostały wskazane obiektywne okoliczności, zgodnie z którymi żona A. C. nie jest w stanie sprawować opieki nad mężem. Nadto, z porównania regulacji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" i ust. 1 oraz ust. 1a tego przepisu wynika, że wzajemne świadczenia między małżonkami (w tym w zakresie opieki uzasadniającej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego) wyprzedzają obowiązek alimentacyjny zstępnych. Reasumując stwierdzić jeszcze raz należy, powtarzając za NSA w sprawie IOSK 599/20, że wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. pozwala wyprowadzić obowiązek wykazania wyłącznie orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności okoliczności wykluczającej możliwość sprawowania opieki przez małżonka osoby niepełnosprawnej. Ani organ, ani sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. W związku z powyższym ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Natomiast przesądzone zostało jednolicie w orzecznictwie sądowym, iż wobec treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. w sprawie K 38/13 regulacja art. 17 ust. 1b u.ś.r. utraciła przymiot konstytucyjności w zakresie kryterium momentu powstania niepełnosprawności jako uniemożliwiającego uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego przez opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 ustawy. Z tych przyczyn w odniesieniu do opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonać z pominięciem tego kryterium (vide np. wyrok w sprawie II SA/Bk 741/20). Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji. Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym uzasadnione było treścią art. 119 pkt 3 i art. 120 ww. ustawy.