II SA/Bk 857/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska (spr.), , , po rozpoznaniu w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym w dniu 06 marca 2012 r. sprzeciwu strony skarżącej od postanowienia referendarza sądowego z dnia 8 lutego 2012 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych lub częściowe zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. w sprawie ze skargi P. T. C. H. A.P. W. Z. w D. na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] września 2011 r. Nr [...] w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej p o s t a n a w i a - odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych lub częściowe zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W. Z. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, częściowe zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. We wniosku podał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz ze współmałżonką T. Z. oraz uczącym się synem A. Z. (20 lat). Źródłem utrzymania rodziny pozostają: renta T. Z. w kwocie 580 zł miesięcznie oraz prowadzona przez skarżącego działalność gospodarcza P. T. C. H. A. P. W. Z. w D. Działalność ta przynosi straty tj. za 2010 r. – 10.983,73 zł; za okres styczeń - wrzesień 2011 r. – 20.224,23 zł. Wnioskodawca spłaca kredyty na łączną kwotę 82.282 zł, w tym: kredyt inwestycyjny – 62.282 zł oraz kredyt odnawialny – 20.000 zł. Majątek skarżącego stanowi: dom o powierzchni 120 m², nieruchomość rolna o powierzchni 11,95 ha, stodoła, obora oraz ciągnik siodłowy [...] rok prod. 2004 i przyczepa [...], rok prod. 2008. W. Z. nie ma zgromadzonych oszczędności (k. 24 – 25 i k. 37 - 39). W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego z dnia 17 stycznia 2012 r. (k. 42) wnioskodawca oświadczył, że z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w okresie październik – grudzień 2011 r. poniósł stratę. Strata ta wyniosła w październiku – 16.176,30 zł; w listopadzie – 15.653,08 zł; w grudniu – 26.327,46 zł. Prowadzeniem gospodarstwa rolnego zajmuje się syn skarżącego A. Z., który uzyskuje z tego tytułu dochody. Gospodarstwo rolne ma powierzchnię 11,4227 ha fizycznych (2,2986 ha przeliczeniowego). W 2011 r. wnioskodawca otrzymał do tego gospodarstwa dopłaty z Unii Europejskiej w łącznej kwocie 12.542,62 zł. Wydatki miesięczne rodziny W. Z. wynoszą około 2.000 zł. Skarżący posiada samochód osobowy marki [...] , rok prod. 2009 (k. 45). Skarżący nie ustosunkował się jednak do części pytań zawartych we wzmiankowanym wezwaniu referendarza sądowego z dnia 17 stycznia 2012 r. tj. dotyczących wysokości miesięcznego dochodu uzyskiwanego z prowadzonego gospodarstwa rolnego; rodzaju prowadzonej działalności rolniczej (rodzaj upraw i ich powierzchnia), przy czym miał również podać stan inwentarza żywego i posiadane maszyny. Wnioskodawca nie nadesłał również wymaganych dokumentów tj. rachunków i faktur określających wysokość miesięcznych wydatków oraz dokumentów (rachunków lub faktur) poświadczających wysokość miesięcznego dochodu uzyskiwanego z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego np. sprzedaży mleka, cielaków czy tez sprzedaży innych płodów rolnych z okresu trzech ostatnich miesięcy. W aktach sprawy znajdują się następujące dokumenty: raporty wspomagające wyliczenie zaliczki miesięcznej na podatek dochodowy za okres październik – grudzień 2011 r. (k. 46 – 57); bilans z księgi za okres 01 stycznia – 31 grudnia 2011 r. (k. 58); harmonogramy spłat rat zaciągniętych kredytów (k. 59 – 63); umowę o kredyt inwestycyjny z dnia [...] listopada 2007 (k. 64 – 65); umowa przewłaszczenia na zabezpieczenie z dnia [...] lutego 2008 r. (k. 66 – 67); umowę kredytu z dnia [...] lutego 2008 r. z załącznikami (k. 68 – 72); umowę o kredyt na rachunku bieżącym z dnia [...] grudnia 2011 r. (k. 75 – 78); aneksy do umów (k. 73 – 74). Postanowieniem z dnia 8 lutego 2012 r. referendarz tutejszego sądu odmówił przyznania Skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych lub częściowe zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu referendarz wskazał na dwie przyczyny negatywnego rozstrzygnięcia .Po pierwsze wysokość uzyskanego przychodu z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej, a po drugie brak możliwości ustalenia wysokości dochodu z prowadzonego gospodarstwa rolnego oraz określenia jego potencjału produkcyjnego na skutek zaniechania Wnioskodawcy odpowiedzi na wezwanie referendarza. Nie godząc się z powyższym postanowieniem, Skarżący złożył sprzeciw, w którym wniósł o merytoryczne rozstrzygniecie sprawy i zwolnienie przynajmniej częściowe z kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu podniósł, że sytuacja finansowa zmusza go do podjęcia takich środków. Wyjaśnił, że w odpowiedzi na wezwanie referendarza nie pisał o dochodzie z gospodarstwa rolnego, gdyż nie uzyskuje z niego żadnego dochodu. Dodał również, że na gospodarstwie rolnym wskazanym we wniosku pracuje syn, on zaś otrzymał jedynie dopłaty do ww. gospodarstwa z Unii Europejskiej w wysokości 12.542,62 zł. Ponadto Skarżący nie zgodził się z interpretacją referendarza sądowego, który przyjął przychód, a nie dochód za 2011 r. , tj. kwotę 264.565,85 zł i podzielił go na dwanaście miesięcy, co dało kwotę 22.047,15 zł. Zdaniem strony skarżącej nie można mylić przychodu z dochodem. Skarżący wskazał, że w związku z ponoszeniem straty z działalności gospodarczej, obsługą licznych kredytów oraz innych wydatków nie jest w stanie pokryć kosztów prowadzonej sprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje. Wobec skutecznego wniesienia przez Skarżącego sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego, złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy podlegał ponownemu rozpatrzeniu przez Sąd stosownie do treści art. 260 u.p.p.s.a. Należy w tym miejscu podkreślić, iż skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego z mocy samej ustawy i przejście sprawy będącej jego przedmiotem do właściwości sądu (W. Chróścielewski, J.P. Tarno: Postępowanie administracyjne i postępowanie przed sądami administracyjnymi, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004). A zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie jego zakres określony przez stronę, powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. W takiej sytuacji sąd rozpatruje złożony w sprawie wniosek, w tym wypadku wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, pomimo iż sprzeciw dotyczył zwolnienia częściowego z kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Rozpoznając przedmiotowy wniosek Sąd zauważa więc, iż zgodnie z art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Analiza okoliczności przedstawionych we wniosku wraz z dokumentacją i oświadczeniami strony zgromadzonymi w aktach sprawy, nie dają podstaw do przyznania Skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podkreślenia wymaga przede wszystkim, że prawo pomocy stanowi wyjątek od ogólnej reguły ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i może być przyznane tylko w szczególnych sytuacjach. Jako forma dofinansowania z budżetu państwa, przyznanie prawa pomocy winno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe (zob. np. postanowienie NSA z 24 października 2007 r., II FZ 426/07, niepubl.). W judykaturze niejednokrotnie już podkreślono, że podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien w procedurze planowania wydatków uwzględniać również potrzebę gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnego postępowania i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 9 lipca 1992 r., I A Cz 393/92, postanowienie NSA z 24 marca 2004 r. Fz 10/04). Również w doktrynie wskazuje się, że strona prowadząca działalność gospodarczą powinna wykazać się szczególną zapobiegliwością i przezornością w zakresie finansowania udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym w związku z prowadzoną przez siebie działalnością gospodarczą, gdyż wiąże się ona ze swej istoty, z ryzykiem ponoszenia wszelkich związanych z nią konsekwencji, w tym ponoszenia kosztów sądowych (zob. T. Woś, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, s. 632). Skarżący w złożonym oświadczeniu wykazał, iż źródłem miesięcznego utrzymania trzyosobowej rodziny pozostają: działalność gospodarcza P. T. C. H. A. P. W. Z. w D., renta T. Z. oraz gospodarstwo rolne prowadzone przez syna skarżącego. W 2011 r. wnioskodawca z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej poniósł stratę w wysokości 26.327,46 zł, przy uzyskanym przychodzie 264.565,85 zł (bilans z księgi za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2011 r. – k. 58 i raporty wspomagające wyliczenie zaliczki miesięcznej na podatek dochodowy za okres październik – grudzień 2011 r. k. 46 - 57). Renta T. Z. wynosi 580 zł miesięcznie. Odnośnie prowadzonego przez syna skarżącego gospodarstwa rolnego to należy stwierdzić (z uwagi na zasygnalizowane wcześnie zaniechanie wnioskodawcy w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego) brak możliwości ustalenia wysokości miesięcznego dochodu uzyskiwanego z tego tytułu, a także określenia jego potencjału produkcyjnego. Do prowadzonego gospodarstwa rolnego w 2011 r. W. Z. otrzymał dopłaty z Unii Europejskiej w wysokości 12.542,62 zł. Wydatki miesięczne rodziny to kwota około 7.300 zł miesięcznie, w tym: 2.000 zł – wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego (k. 44): 1.526,55 zł - rata spłaty kredytu na zakup samochodu osobowego marki [...], rok prod. 2009, zawartego dnia 21 września 2009 r. na łączną kwotę 91.593 zł (k. 59); 2.037,48 zł - rata spłaty kredytu inwestycyjnego płacona w miesiącu lutym br. zawartego dnia 30 listopada 2007 r. na łączną kwotę 136.000 zł (k. 60 – 61 i k. 64 – 65); 1.825,92 zł - rata spłaty kredytu na zakup przyczepy [...], zawartego w dniu [...] lutego 2008 r. na kwotę 88.809,65 zł (k. 62 – 63 i k. 68 – 69). W skład majątku skarżącego wchodzą: dom o powierzchni 120 m², nieruchomość rolna o powierzchni 11.95 ha, stodoła, obora oraz ciągnik siodłowy [...]rok prod. 2004, przyczepa [...], rok prod. 2008, samochód osobowy marki [...], rok prod. 2009. W. Z. posiada kredyt odnawialny na rachunku bieżącym w wysokości 20.000 zł (k. 75). Wnioskodawca nie posiada zgromadzonych oszczędności. W tym stanie rzeczy Sąd nie znalazł usprawiedliwionych podstaw do przyznania prawa we wnioskowanym zakresie. Zdaniem Sądu Skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd miał na względzie przede wszystkim wysokość przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej, które w 2011 r. wyniosły 264.565,85 zł, czyli miesięczny przychód wyniósł 22.047,15 zł. Nie można zatem zgodzić się z argumentacją Skarżącego przedstawioną w sprzeciwie, że ustalając stan majątkowy należy wziąć pod uwagę dochód, a nie przychód z pozarolniczej działalności gospodarczej tym bardziej, iż poniósł on stratę z ww. źródła przychodu, która związana była z obsługą licznych kredytów. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 24 czerwca 2008 r. (sygn. akt I FZ 260/08) wskazał bowiem, iż strata wynikająca z zeznań podatkowych i bilansu jest jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, nie oznacza natomiast braku środków finansowych, a co za tym idzie, sama okoliczność nie warunkuje potrzeby udzielania pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych (LEX nr 479125). Ponadto w postanowieniu z dnia 13 czerwca 2008 r. w sprawie II FZ 193/08 NSA wskazał, iż rozmiar i warunki działalności gospodarczej prowadzonej przez osobę fizyczną, ubiegającą się o zwolnienie od kosztów sądowych, muszą być uwzględniane przy badaniu całokształtu sytuacji majątkowej wnioskodawcy (LEX nr 493771). Ponadto należy zaznaczyć, że to na Wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego tj. kosztów sądowych w całości lub części oraz kosztów ustanowienia radcy prawnego. W tym stanie rzeczy rozstrzygniecie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). W niniejszej sprawie Sąd nie miał możliwości ustalenia wysokości dochodu uzyskiwanego z prowadzonego gospodarstwa rolnego oraz określenia jego potencjału produkcyjnego. Skarżący, pomimo wezwania, nie wskazał wysokości miesięcznego dochodu uzyskiwanego z prowadzonego gospodarstwa rolnego; rodzaju prowadzonej działalności rolniczej (rodzaj upraw i ich powierzchnia), przy czym miał również podać stan inwentarza żywego i posiadane maszyny. Wnioskodawca nie przedstawił również rachunków i faktur określających wysokość miesięcznych wydatków oraz dokumentów (rachunków lub faktur) poświadczających wysokość miesięcznego dochodu uzyskiwanego z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego np. sprzedaży mleka, cielaków czy tez sprzedaży innych płodów rolnych z okresu trzech ostatnich miesięcy. Nie można było zatem ustalić całkowitej sytuacji finansowej Skarżącego. Samo stwierdzenie Skarżącego, że na gospodarstwie rolnym pracuje syn (uczeń, lat 20), a on nie uzyskuje z ww. źródła żadnego dochodu, nie jest wystarczającą przesłanką do uznania, iż Skarżący nie uzyskał w 2011 r., oprócz dopłat z Unii Europejskiej w wysokości 12.542, 62 zł, dochodu z posiadanego gospodarstwa rolnego. Należy też zauważyć, że Skarżącego stać na utrzymanie i eksploatację samochodu osobowego. Ponoszenie wydatków chociażby na ten cel (przy wysokiej cenie paliwa), a niemożność ponoszenia kosztów sądowych, nie może odbywać się kosztem Skarbu Państwa. Mając na uwadze powyższe na art. 245 § 2 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.