II SA/Bk 98/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko (spr.) po rozpoznaniu w dniu 19 maja 2011 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J. N. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 20 kwietnia 2011 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] grudnia 2010 r. znak [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie o stwierdzenie nieważności decyzji uchylającej decyzję o odmowie ustalenia warunków zabudowy p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych J. N. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wskazał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i dwójką kilkunastoletnich, uczących się dzieci, a źródłem utrzymania rodziny jest przede wszystkim jego wynagrodzenie z umowy o pracę w wysokości 3.000 zł oraz dochód z działalności gospodarczej prowadzonej przez żonę w wysokości 3.000 zł, która to działalność nie jest ostatnio dochodowa. Powyższe kwoty wystarczają wyłącznie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych rodziny, w tym spłatę kredytu zaciągniętego na 20 lat. Dodatkowe koszty, jakie ponosi, związane są z mieszkaniem poza miastem. Skarżący posiada nieruchomość w N. K. o powierzchni 783 m2 wraz z domem o powierzchni 178 m2. Oświadczył, że w tym roku przebywał na zwolnieniu lekarskim i musi zbierać środki finansowe na zabiegi i rekonwalescencję. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego o bardziej szczegółowe dane dotyczące sytuacji majątkowej skarżący wskazał miesięczne wydatki: energia elektryczna – 200 zł, wywóz nieczystości płynnych – 171,59 zł, wywóz nieczystości stałych – 39,74 zł, zakup oleju napędowego grzewczego – 1.585 zł kwartalnie ( 528 zł m-cznie), podatek od nieruchomości - 267 zł (22,33 zł m-cznie), telefon, internet – 300 zł oraz zakup żywności, środków czystości, odzieży – około 1.000 zł. Dodatkowo skarżący płaci kredyt w P. [...] z ratą 444,22 CHF (około 1.500 zł) oraz ponosi koszty utrzymania dzieci: wyżywienie – 500 zł miesięcznie, dodatkowe lekcje z języków oraz innych przedmiotów – około 500 zł miesięcznie oraz ubrania i inne przedmioty – około 500 zł. Sprecyzował, że aktualny miesięczny dochód netto z jego wynagrodzenia za pracę z ostatnich trzech miesięcy wyniósł 3.300 zł, natomiast prowadzona działalność gospodarcza jest stratna, a w związku z tym skarżący nie ma obowiązku prowadzenia dokumentacji PIT i dlatego jej nie załącza. Wraz z powyższym oświadczeniem skarżący przedłożył: kserokopię zeznań podatkowych, rozliczenie dochodu za okres 01.01-04.01.2011 r. ze stratą 266,05 zł, zawiadomienie z banku o wysokości raty, część faktur dokumentujących ponoszone wydatki oraz kserokopię decyzji w sprawie wymiaru podatku. W oparciu o powyższe okoliczności oraz wskazując na obowiązek strony wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania, jak również na obowiązek ponoszenia kosztów sądowych – postanowieniem z dnia 20 kwietnia 2011 r. referendarz tutejszego sądu odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Wywiedziono w uzasadnieniu tego orzeczenia, że instytucja prawa pomocy ma w założeniu służyć osobom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej, które nie mogą uiścić opłat sądowych bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. Jak oceniono, skarżący nie wykazał, by znajdował się w takiej trudnej sytuacji, a przedstawione przez niego dokumenty budzą uzasadnione wątpliwości co do zgodności wykazanej na ich podstawie sytuacji finansowej ze stanem faktycznym. Z dokumentów wynika, że jest w stanie ponieść koszty postępowania sądowoadministracyjnego w sprawie niniejszej, które na obecnym etapie kształtują się na poziomie 200 zł. Natomiast głównymi powodami oddalenia wniosku była okoliczność nieprzedstawienia przez wnioskodawcę żadnych dokumentów potwierdzających wysokość wynagrodzenia, przedłożenie tylko części dokumentów potwierdzających ponoszone wydatki i ich wysokość, jak również brak wskazania, czy posiada przedmioty wartościowe, w tym samochody osobowe, mimo wezwania w tym zakresie oraz brak udokumentowania zaległości w zobowiązaniach. Referendarz zwrócił również uwagę na posiadane przez stronę nieruchomości. Od powyższego postanowienia sprzeciw złożył J. N. Wskazał, że nie zgadza się z twierdzeniem, iż fakt posiadania majątku nieruchomego może stanowić okoliczność wyłączającą go z kręgu osób uprawnionych do skorzystania z prawa pomocy, tym bardziej że na zakup nieruchomości zaciągnął kredyt. Zakwestionował, jakoby nie złożył wszystkich dokumentów potwierdzających jego sytuację majątkową. Wskazał, że wysokość uzyskiwanego przez niego dochodu wynika z zeznania podatkowego za rok 2010, zaś udokumentowane wydatki to kwota 2.600 zł. Oświadczył, że uzyskuje pomoc od rodziny, której nie można udokumentować formalnie. Dzięki temu jest w stanie zapewnić dzieciom należyte warunki rozwoju, włącznie z opłaceniem korepetycji, wyjść do kina, restauracji. Wskazał, że nie jest w stanie zbierać każdego paragonu, stąd wyliczenie wydatków musi być przybliżone. Zdaniem strony referendarz pominął okoliczność, iż skarżący przebywał na zwolnieniu lekarskim i w najbliższym czasie ma się poddać operacji kolana, który to zabieg odkłada z uwagi na brak środków finansowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wniosek podlegał oddaleniu. Zgodnie z art. 260 zd. 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a., postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony sprzeciw, traci moc, a sąd we własnym zakresie rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych zawiera żądanie udzielenia prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od koszów sądowych. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). W sprawie niniejszej aktualne koszty sądowe (wpis od skargi) wynoszą 200 zł (§ 2 ust. 5 rozporządzenia Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 z późn. zm.). Zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest odpłatność, tzn. sąd podejmuje określone przepisami czynności jedynie wówczas, gdy strona lub uczestnik postępowania wniosą stosowną, przewidzianą dla danej czynności, opłatę (np. wpis od skargi). Wyjątki od tej zasady wynikają z konkretnych przepisów ustawy p.p.s.a. (art. 239) lub też mają charakter prawa pomocy. Celem prawa pomocy jest umożliwienie osobom o niskich dochodach i trudnej sytuacji materialnej poddania ich sprawy rozpatrzeniu przez sąd oraz umożliwienie realizacji innych uprawnień w postępowaniu sądowoadministracyjnym bez konieczności uiszczania opłat. Z uwagi na to, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego, jego przyznanie następuje w sytuacjach wyjątkowych, szczególnych, po uprzednim wnikliwym zbadaniu sytuacji materialnej wnioskodawcy. W konsekwencji, co wymaga podkreślenia, to na żądającym zwolnienia od kosztów sądowych spoczywa wyłączny ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania powstających w związku z zainicjowaną sprawą. Okoliczność, czy warunki do przyznania prawa pomocy zostały spełnione, podlega ostatecznie ocenie sądu. Zdaniem sądu znajdujące się w aktach sprawy oświadczenia i dokumenty nie dają podstaw do przyjęcia, że uiszczenie kwoty 500 zł pozostaje poza zasięgiem możliwości finansowych strony. Zwłaszcza że na chwilę obecną kwota powyższa jest jedynym kosztem, którego obowiązek pokrycia spoczywa na skarżącym. W sprawie niniejszej dwie przesłanki są zasadnicze dla oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Pierwszą z nich stanowi dysproporcja między deklarowanymi dochodami a wydatkami. Proste matematyczne działanie polegające na zsumowaniu kwot wskazanych miesięcznych dochodów strony daje wynik – 3.300 zł (z tytułu wynagrodzenia za pracę skarżącego). Jak wskazał bowiem, prowadzona działalność gospodarcza przynosi ostatnio wyłącznie straty. Z kolei zsumowanie wydatków zamyka się kwotą miesięczną około 5.100 zł: 200 zł energia, 171, 59 zł wywóz nieczystości płynnych, 39, 74 zł wywóz nieczystości stałych, 528 zł (1.585 zł kwartalnie) – zakup oleju napędowego grzewczego, 267 zł podatek od nieruchomości, 300 zł – Internet, telefon, 1.000 zł zakup żywności, środków czystości, odzieży (k. 21), miesięczna rata kredytu 444, 22 CHF (około 1.400 – 1.500 zł) oraz 1.500 zł – wyżywienie dzieci, lekcje języków obcych, ubrania i inne potrzeby (te kwoty zostały oddzielnie wymienione na k. 21 verte). Nietrudno zauważyć powyższą różnicę w wysokości kwot dochodów - 3.300 zł (wynagrodzenie za pracę) i wydatków - 5.100 zł, przy czym ta ostatnia nie uwzględnia strat z tytułu działalności gospodarczej. Zwraca ponadto uwagę brak udokumentowanych zaległości w spłatach bieżących i długoterminowych zobowiązań. Uprawniony jest zatem wniosek, że rodzina skarżącego uzyskuje inny dochód, który nie został wykazany. Powyższej konkluzji nie podważają skutecznie argumenty zamieszczone w sprzeciwie. Zdaniem skarżącego niedobory w budżecie domowym pokrywa on dzięki pomocy rodziny. Jednakże to oświadczenie budzi wątpliwości co do swej wiarygodności zwłaszcza w kontekście przedłożonej dokumentacji, a w zasadzie jej niekompletności, która stanowi drugi zasadniczy powód oddalenia wniosku. Załączone zeznanie PIT za rok 2010 wykazuje dochody roczne 56.216, 56 zł, co daje na miesiąc kwotę prawie 4.670 zł netto (jak wynika z zeznania PIT – jest to suma obejmująca łącznie dochody ze stosunku pracy i z praw autorskich). Obecnie skarżący deklaruje 3.300 zł netto miesięcznie, co nie znajduje potwierdzenia w dokumentach, w których brak jest jakiegokolwiek dowodu ile ono faktycznie wynosi. Budzi to uzasadnione wątpliwości w kontekście deklarowanych wydatków. Nawet z pobieżnej analizy wynika zatem, że skarżący więcej wydatkuje niż zarabia. Ponadto z przedłożonych dokumentów nie wynikają jakiekolwiek opóźnienia w spłacie zobowiązań. Zwraca też uwagę, że skarżący powołuje okoliczność długotrwałego przebywania na zwolnieniu lekarskim, czego nie wykazuje w sposób formalny (np. kserokopią zwolnienia), jak również nie wyjaśnia, w jaki sposób wpłynęło to na jego dochody. Wskazał jedynie ogólnie, że wpływ ten był negatywny. Natomiast otrzymane w 2010 roku dochody ze stosunku pracy 36.373, 65 zł (k. 21 verte) – miesięcznie dają uśrednioną kwotę około 3.000 zł. Deklarowane obecnie dochody to 3.300 zł. Prowadzi to do wniosku, wyłącznie w oparciu o przedłożoną dokumentację, że mimo zwolnienia lekarskiego dochody te pozostają w zasadzie na tym samym poziomie. Ponadto skarżący nie udzielił na wezwanie z 25 marca 2011 r. informacji o posiadanych pojazdach, w związku czym obraz stanu jego ruchomości nie jest pełny. Również deklarując ponoszenie kosztów związanych z dojazdami do miasta (z uwagi na zamieszkiwanie poza nim) nie wskazał jakichkolwiek kwot. Ich doliczenie do już wymienionych wydatków podniosłoby ich wielkość, co przy zadeklarowanych dochodach i stratach dodatkowo podważa wiarygodność oświadczeń o uzyskiwanych faktycznie zarobkach. Także nawet w przybliżeniu nie podano wysokości pomocy uzyskiwanej od rodziny. Analiza powyższych dokumentów i oświadczeń skarżącego uprawnia do wniosku, że jego oświadczenie o braku możliwości poniesienia kosztów sądowych w kwocie 200 zł jest niewiarygodne jako nieznajdujące pokrycia w materiale dowodowym. Sąd nie kwestionuje obciążeń spoczywających na skarżącym, jak również zamiaru zapewnienia dzieciom odpowiedniego standardu rozwoju. Nie może jednak budzić wątpliwości, że zadeklarowane, wysokie wydatki i koszty są w stanie – bez znacznych opóźnień, które z dokumentów nie wynikają - ponosić wyłącznie osoby, których dochody przekraczają te wydatki. Zasady doświadczenia życiowego pozwalają postawić również tezę, że uzyskanie kredytu w wysokości około 80.000 CHF jest dostępne tylko dla osób posiadających płynność finansową i wysokie, a przede wszystkim stałe dochody. W sytuacji skarżącego dysproporcja między deklarowanymi wydatkami a dochodami jest zauważalna na niekorzyść dochodów. Przy braku w aktach jakichkolwiek dowodów na utratę płynności finansowej strony i na zaleganie w spłatach zobowiązań - trudno przyjąć wskazywane dochody jako jedyne. Ocena, że J. N. ewentualnie nie jest w stanie uiścić wymaganego wpisu sądowego powinna mieć umocowanie w dokumentach obrazujących wszechstronnie i wyczerpująco sytuację majątkową jego całej rodziny, która z dotychczas przedłożonych dowodów nie wynika w sposób uprawniający przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Powtórzyć należy tezę ugruntowaną już w orzecznictwie, że koszty sądowe nie mogą być stawiane w ostatniej kolejności ich zaspokojenia (vide postanowienia NSA z 18.02.3010 r., I FZ 447/09 oraz z 06.11.2009 r., II OZ 971/09 – obydwa dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Strona ma obowiązek podjąć starania o ich wygospodarowanie, a dopiero brak takiej możliwości uzasadnia uwzględnienie wniosku o prawo pomocy. Tym bardziej, że instytucja ta, będąca wyjątkiem od zasady odpłatności postępowania sądowego, powinna umożliwiać dostęp do sądu przede wszystkim podmiotom znajdującym się w wyjątkowo trudnej sytuacji materialnej, do których, zdaniem sądu, skarżący nie należy. W tych okolicznościach nie było możliwe uznanie, by nie był w stanie uiścić kosztów sądowych. Z przyczyn wskazanych powyżej, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.