I SA/Bd 185/17

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy Mariusz Pawełczak po rozpoznaniu w dniu 17 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku "[...]" s.c. M. N., P. N. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi "[...]" s.c. M. N., P. N. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej (obecnie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B.) z dnia [...] grudnia 2017 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za II i IV kwartał 2009 r. poszczególne miesiące 2010 r. postanowił: odmówić przyznania prawa pomocy Skarżąca spółka wniosła na urzędowym formularzu PPPr wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu wniosku spółka wskazała, że nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej, a majątek spółki został wyprzedany w 2012r. celem pokrycia zobowiązań spółki. Spółka/wspólnicy posiadają nieuregulowane zobowiązania wobec podmiotów bankowych i innych w tym tytułu egzekucyjne, na kwotę przekraczającą [...] zł. W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego przedłożono: zeznania podatkowe M. N. za lata 2014-2015; zeznania podatkowe P. N. za lata 2014-2015; zaświadczenie o dochodach M. N.; zaświadczenie o dochodach P. N.; wyciąg z rachunku bankowego M. N.; zaświadczenie o posiadanym przez P. N. zadłużeniu z tytułu umowy kredytowej; decyzje ZUS; umowę kredytową; kserokopię wpłaty gotówkowej. Ponadto przedłożono oświadczenie z którego wynika, że: spółka nie posiada środków trwałych na koniec 2016r.; spółka nie składała deklaracji VAT za okres ostatnich 6 miesięcy; spółka nie posiada rachunków bankowych; wspólnicy nie korzystają i nie korzystali z pomocy społecznej w okresie ostatnich 6 miesięcy; wspólnicy posiadają nieruchomość w której obecnie zamieszkują obciążoną hipoteką na rzecz Banku; wspólnicy posiadają oszczędności w wysokości [...] zł; wspólnicy nie posiadają samochodów i innych pojazdów; źródłem utrzymania M. N. jest stosunek pracy natomiast P. N. nie posiada źródeł utrzymania od 14 miesięcy; wspólnicy nie posiadają przedmiotów wartościowych; wspólnicy wskazali, że miesięczne wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego to kwota [...]zł (czynsz za mieszkanie, żywnośc środki czystości i higieny, media). Mając na uwadze powyższe zważono, co następuje: Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.) – dalej zwana p.p.s.a. - prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Stosownie do art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, może być przyznane gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym jest możliwe wówczas, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. (art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.). Instytucja prawa pomocy jest jednak wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Użyte w art. 246 ustawy sformułowanie "gdy wykaże" oznacza, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów postępowania spoczywa na stronie wnioskującej o przyznanie prawa pomocy. Należy podkreślić, iż udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. sygn. akt FZ 478/04 opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby, czy osób, na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony z obowiązku ich ponoszenia. Wnioskodawca musi zatem wykazać, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. W razie jednak, gdyby treść oświadczenia o stanie majątkowym i dochodach (art. 252 § 1 p.p.s.a.) nie zawierała danych wystarczających do oceny, bądź też nasuwała by wątpliwości co do rzeczywistego stanu majątkowego strony i jej zdolności płatniczych, Referendarz sądowy zgodnie z art. 255 p.p.s.a. zobligowany jest do przeprowadzenia uzupełniającego postępowania wyjaśniającego w celu ustalenia tych okoliczności poprzez wezwanie strony do złożenia konkretnie określonych dokumentów i oświadczeń i dopiero w oparciu o taki materiał dowodowy wydaje rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy. Niezastosowanie się przez stronę do wezwania Referendarza sądowego wystosowanego w trybie wyznaczonym przez art. 255 p.p.s.a. ma ten skutek, że Referendarz sądowy nie może skorzystać ze wszystkich koniecznych do rozstrzygnięcia wniosku oświadczeń bądź dokumentów źródłowych. Ich brak powoduje, że materiał dowodowy w dalszym ciągu jest niekompletny, a zatem niewystarczający do sprawdzenia, czy twierdzenie strony o niemożności poniesienia kosztów postępowania znajduje odzwierciedlenie w rzeczywistości. Konsekwencją procesową takiego stwierdzenia może być nieuwzględnienie wniosku w jego pełnym zakresie, a nawet odmowa przyznania prawa pomocy (zob. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wydanie 3, Warszawa 2008, str. 613-614 i powołane tam orzecznictwo). W przedmiotowej sprawie, oświadczenia zawarte we wniosku złożone na urzędowym formularzu PPPr, były niewystarczające do oceny czy strona nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Dlatego też niezbędne okazało się wezwanie strony skarżącej do nadesłania dokumentów i złożenia oświadczeń pozwalających na lepszą ocenę jej sytuacji majątkowej i finansowej oraz sytuacji finansowej i majątkowej wspólników spółki, a także osób pozostających z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym. W tym miejscu wskazać należy, że skarżąca spółka cywilna stosownie do treści art. 25 § 3 w zw. z art. 32 p.p.s.a. jest stroną postępowania w niniejszej sprawie. Zgodnie z ww. przepisami zdolność sądową mają także inne jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej, jeżeli przepisy prawa dopuszczają możliwość nałożenia na te jednostki obowiązków lub przyznania uprawnień lub skierowania do nich nakazów i zakazów, a także stwierdzenia albo uznania uprawnienia lub obowiązku wynikających z przepisów prawa. W postępowaniu w sprawie sądowoadministracyjnej stronami są skarżący oraz organ, którego działanie lub bezczynność jest przedmiotem skargi. Zatem spółka cywilna może składać wniosek o przyznanie prawa pomocy, który powinien być oceniany w świetle przesłanek wskazanych w jednym z punktów art. 246 § 2 p.p.s.a. (dotyczących poza osobami prawnymi także innych jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej) - por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 lipca 2007 r. o sygn. akt II FZ 309/07. Do oceny więc wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, gdy stroną postępowania sądowoadministracyjnego jest spółka cywilna zastosowanie będzie miał przepis art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Skarżąca, składając wniosek o prawo pomocy zażądała zwolnienia od kosztów sądowych ustanowienia radcy prawnego. We wniosku złożonym na urzędowym formularzu PPPr i oświadczeń wspólników w zakresie kondycji finansowej spółki wynika, że skarżąca spółka nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Podniesiono, że spółka nie prowadzi działalności gospodarczej, a majątek spółki został wyprzedany. Jednakże, dla oceny zasadności przyznania prawa pomocy spółce cywilnej istotne jest także, że wspólnicy spółki cywilnej w myśl art. 864 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (tj. Dz.U. z 2017r. poz. 459) za zobowiązania spółki są odpowiedzialni solidarnie. W sytuacji zatem gdy spółka cywilna nie ma dostatecznych środków na pokrycie kosztów postępowania, to ze względu na odpowiedzialność wspólników tej spółki należy przy ocenie zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy wziąć również pod uwagę sytuację majątkową jej wspólników. W celu ustalenia sytuacji majątkowej wspólników skarżącej spółki, sformułowano do nich wezwanie w trybie art. 255 p.p.s.a. Wezwanie referendarza sądowego miało na celu przede wszystkim zobrazowanie aktualnego i rzeczywistego stanu majątkowego wspólników, tworzących spółkę oraz osób pozostających ze wspólnikami we wspólnym gospodarstwie domowym. Oceniając zatem sytuację majątkową i finansową wspólników spółki na podstawie złożonego na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczenia oraz części przedłożonych dokumentów, należy stwierdzić, iż wspólnicy nie wykazali, że spełniają przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy. Odnosząc się do sytuacji finansowej i majątkowej wspólników wskazać należy, że M. N. posiada stałe źródło dochodu z tytułu umowy o pracę. Średnie wynagrodzenie za 2016r. wynosiło miesięcznie [...] zł netto. Z oświadczenia znajdującego się w aktach sprawy wynika, że P. N. od 14 miesięcy nie posiada źródeł dochodu. Tymczasem jak wynika z Krajowego Rejestru Sądowego (stan na dzień [...] czerwca 2017r.) P. N. jest Prezesem Zarządu, a zarazem jedynym udziałowcem sp. z o.o. [...]. Posiada 100 udziałów o łącznej wartości [...] zł. Zatem koszty sądowe, które na obecnym etapie postępowania sprowadzają się do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości [...] zł, znajdują pełne pokrycie w majątku skarżącego, w postaci wyżej opisanych udziałów. Poza tym o czym była mowa powyżej skarżący jest jedynym udziałowcem spółki, który w dodatku jest prezesem jej jednoosobowego zarządu, tak więc w sensie ekonomicznym, cały jej majątek należy w istocie do niego, a w tej sytuacji twierdzenie, że nie jest on w stanie ponieść kosztów sądowych w sprawie nie znajduje uzasadnionych podstaw. Ponadto wskazać należy, że wspólnicy oświadczyli, że posiadają oszczędności w kwocie [...]zł, a zatem są w stanie pokryć koszty sądowe w niniejszej sprawie z posiadanych oszczędności, a to wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ponadto w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego wspólnicy przedłożyli tylko rachunek bankowy M. N., na którym nie ma żadnych operacji finansowych. P. N. nie przedłożył wyciągu z żadnego rachunku bankowego jak również nie złożył oświadczenia, że takowego rachunku nie posiada. Zatem nie wiadomo czy P. N. posiada rachunek bankowy, a jeżeli tak to jakie środki finansowe są zaksięgowane na tym rachunku bankowym. Ponadto nie do zaakceptowania jest sytuacja, że wspólnicy spłacają inne ciążące na nich zobowiązania o charakterze prywatnoprawnym (raty kredytu hipotecznego w wysokości [...] zł miesięcznie K-109 akt sądowych), a jednocześnie żądają, aby koszty związane z wniesieniem skargi pokrywał Skarb Państwa. Brak jest racjonalnego uzasadnienia dla przyjęcia stanowiska, iż to budżet powinien kredytować w tym zakresie stronę skarżącą. W orzecznictwie wielokrotnie wyjaśniano, że przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowoadministracyjnych strony na Skarb Państwa (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 czerwca 2013 r., sygn. akt I FZ 224/13). Na marginesie wskazać również należy, że na obecnym etapie postępowania brak jest procesowej konieczności powołania zawodowego pełnomocnika. W tym zakresie orzekający podziela stanowisko zawarte w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 maja 2008r., sygn. akt I FZ 154/08, w którym to Sąd wyraził pogląd, że ustanowienie pełnomocnika w postępowaniu przed sądem administracyjnym pierwszej instancji możliwe jest jedynie w wyjątkowych sytuacjach. Z uwagi na treść art. 134 i art. 140 § 1 p.p.s.a. nie jest uzasadniona obawa skarżącej, że bez udziału profesjonalnego pełnomocnika nie będzie w stanie prawidłowo bronić swojego interesu w postępowaniu sądowym. Stronie działającej bez adwokata lub radcy prawnego, obecnej przy ogłoszeniu wyroku, przewodniczący udzieli wskazówek co do sposobu i terminów wniesienia środka odwoławczego. Podobnie wypowiedział się NSA w postanowieniu z 24 czerwca 2008 r., sygn. akt I FZ 240/08, wskazując, że oceniając zasadność wniosku o przyznanie pełnomocnika Sąd powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania, tj. powinien brać pod uwagę takie elementy jak: aktualne stadium postępowania, dotychczasowy sposób postępowania strony przed sądem, konieczność posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych - przymus adwokacko-radcowski. Z tych powodów na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. w związku z art. 258 § 1 i 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji