I SA/Bd 552/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Leszek Kleczkowski po rozpoznaniu w dniu 08 lutego 2016 r., na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 18 grudnia 2015r. odmawiającego M. C. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. C. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od stycznia do listopada 2013r. postanowił: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Skarżąca wniosła na urzędowym formularzu PPF o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych powyżej kwoty 1.000 zł. Postanowieniem z dnia 25 czerwca 2015r. Referendarz sądowy odmówił stronie przyznania prawa pomocy. W wyniku wniesionego sprzeciwu prawomocnym postanowieniem z dnia 14 września 2015r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy odmówił stronie przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W dniu 03 grudnia 2015r. strona uiściła wpis od skargi w wysokości 3.604 zł. W dniu 07 grudnia 2015r. wpłynął złożony na urzędowym formularzu PPF kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi powyżej kwoty 1.500 zł. Uzasadniając wniosek strona podała, że jedynym źródłem jej utrzymania jest prowadzona działalność gospodarcza, jednak z uwagi na utratę płynności finansowej, spowodowaną nadmiernie przedłużającymi się płatnościami ze strony kontrahentów skarżąca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny. Dodatkowo w ocenie skarżącej nie bez znaczenia dla przedmiotowej sprawy jest fakt, że mąż skarżącej jest osobą bezrobotną. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawczyni podała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem oraz małoletnią córką, którego miesięczny dochód stanowi kwota 6.500 zł netto. Oświadczyła, że nie posiada oszczędności, papierów wartościowych oraz nieruchomości. Jako majątek strona wskazała samochód "C.", rok produkcji 2003r. o wartości ok. 4.000 zł. Postanowieniem z dnia 18 grudnia 2015r. Referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie z dnia 12 stycznia 2016r. skarżąca zarzuciła postanowieniu referendarza naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. DZ.U. z 2012 r., poz. 270 ze zmian., dalej: "p.p.s.a.") w zw. z art. 252 p.p.s.a. poprzez nieprawidłowe uznanie, że skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, oraz że nie wystąpiły przesłanki umożliwiające uchylenie i zmianę postanowienia z dnia 14 września 2015r. (sygn. akt I SO/Bd 2/15) odmawiającego skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu podniosła, że jedynym źródłem utrzymania skarżącej oraz jej męża jest prowadzona przez skarżącą działalność gospodarcza, która wbrew twierdzeniu referendarza nie jest "znacznych rozmiarów". Przyznała, że wprawdzie średni miesięczny dochód uzyskany przez skarżącą w okresie od stycznia do kwietnia 2015 r., wyniósł 12.865,46 z, jednak należy mieć na uwadze, że jest to dochód brutto, z którego skarżącą jest zobowiązana do comiesięcznego opłacania różnego rodzaju obciążeń publicznoprawnych. Ponadto na utrzymaniu wnioskodawczyni znajduje się małoletnia córka. Skarżąca wyjaśniła, że jej mąż nie jest osobą zarejestrowaną w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna tylko i wyłącznie z tego powodu, że pomaga żonie w prowadzeniu działalności gospodarczej, a czasami ją nawet całkowicie zastępuje, z uwagi na konieczność zapewnienia stałej opieki nad małoletnią córką. Wskazano, że w porównaniu do wcześniej złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych, u skarżącej znacznie uległ obniżeniu uzyskiwany dochód, który kształtuje się obecnie na poziomie ok. 6.500 zł miesięcznie. Ponadto skarżąca wskazała, że średnie miesięczne koszty związane z utrzymaniem wynoszą ok. 3.000 zł, oraz że prowadzone jest wobec niej postępowanie egzekucyjne, co również powoduje istotne trudności. Odnosząc się natomiast do faktu, iż uiściła w dniu 3 grudnia 2015 r. opłaty za wpis od skargi w kwocie 3.604 zł strona podała, że okoliczność ta spowodowała u niej znaczny uszczerbek w utrzymaniu jej oraz jej rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 259 p.p.s.a., m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia sąd - jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. - wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. Przechodząc do meritum sprawy należy wskazać, że generalną zasadą postępowania przed sądami administracyjnymi jest konieczność ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanych z udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślić w kontekście niniejszej sprawy należy, że prawo pomocy wywodzi swą genezę z tzw. prawa ubogich, określanego też prawem ubóstwa lub nawet prawem o wspieraniu ubogich. Prawo pomocy, którego istota polega na zwolnieniu strony postępowania sądowego z ponoszenia kosztów sądowych, nie sprowadza się jednak do likwidacji tych ciężarów w ogóle czy w części, lecz jedynie do przeniesienia nieuiszczonych kosztów na ogół podatników, a ściślej na budżet państwa, składający się z podatków i innego rodzaju wpływów. Koszty procesu przerzucane są zatem na innych i z tego też względu instytucja prawa pomocy winna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2013r., sygn. akt I FZ 385/13). Innymi słowy, celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. W orzecznictwie wskazuje się, że wyjątkowy charakter instytucji prawa pomocy oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, do których zalicza się bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby, które pozbawione są środków do życia bądź których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., I GZ 107/05). Jednocześnie wskazuje się, iż przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA z 22 marca 2005 r., FZ 794/04). Jak wskazał NSA w postanowieniu z 10 maja 2005 r. II OZ 318/05, prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Dodatkowo podkreślenia wymaga fakt, że zgodnie z art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia "gdy wykaże" wynika niezbicie, że to na stronie wnioskującej spoczywa obowiązek przekonania sądu, iż w jej przypadku zachodzą ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że to strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienia NSA: z dnia 9 września 2004r., sygn. akt FZ 360/04, z dnia 7 marca 2006r., sygn. akt OZ 211/06). To zatem strona ma przekonać Sąd, że nie jest w stanie ponieść określonych kosztów postępowania. Mając na uwadze powyższe Sąd w pełni podziela stanowisko Referendarza sądowego, że składająca wniosek o przyznanie prawa pomocy, z naruszeniem spoczywającego na stronie obowiązku, nie wykazała zasadności udzielenia jej prawa pomocy. Przede wszystkim należy zauważyć, że argumenty wskazane we wniosku z dnia 2 grudnia 2015 r., złożonym na urzędowym formularzu PPF, były w większości już podnoszone na etapie pierwotnie rozpoznawanego wniosku o przyznanie prawa pomocy i zostały poddane ocenie Sądu w prawomocnym postanowieniu z dnia 14 września 2015r. odmawiającym przyznania prawa pomocy. Zdaniem Sądu oświadczenia złożone zawarte we wskazanym wniosku skarżącej, oraz argumentacja przedstawiona w sprzeciwie są niewystarczające dla stwierdzenia, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Słusznie zaakcentował w swoim rozstrzygnięciu Referendarz, że wprawdzie skarżąca na obecnym etapie postępowania wskazała, że dochód z działalności gospodarczej wynosi ok. 6.500 zł netto miesięcznie, to ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów wynika, że średni miesięczny dochód uzyskany przez skarżącą w okresie poprzedzającym złożenie skargi - od stycznia do kwietnia 2015r. - wyniósł 12.865,46 zł. Strona określiła też średnie miesięczne koszty związane z utrzymaniem na kwotę 3.000 zł, natomiast miesięczne raty leasingowe wynoszą 1.800 zł. W ocenie Sądu, Referendarz trafnie wyjaśnił stronie, że minimalne wynagrodzenie za pracę w 2015 r. wynosiło 1.750 zł miesięcznie (§ 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 września 2014 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2015 r. - Dz. U. z 2014 r., poz. 1220), zaś średni miesięczny dochód przypadający na jednego członka rodziny skarżącej wynosił w momencie złożenia pierwotnego wniosku 4.288 zł, natomiast w przypadku drugiego wniosku (z dnia 2 grudnia 2015 r.) - 2.166 zł, przy czym skarżąca nie przedłożyła jakichkolwiek dokumentów potwierdzających okoliczność uzyskiwanego obecnie dochodu w kwocie ok. 6.500 zł miesięcznie, czyli prawie dwa razy niższego od dochodu osiąganego za wcześniejsze miesiące 2015 r. Nie przedstawiła także żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że koszty związane z miesięcznym utrzymaniem wzrosły do kwoty 3.000 zł. Zasadnie też Referendarz zaakcentował w swoim rozstrzygnięciu, że skarżąca w latach 2014-2015 prowadziła działalność gospodarczą w znacznym rozmiarze (w 2014 r. osiągnęła przychód wysokości 1.475.372,72 zł, a za okres do stycznia do kwietnia 2015 r. w wysokości 567.487,50 zł). Zdaniem Sądu skarżąca jako przedsiębiorca w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinna uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Tym samym w przypadku planowania bądź wystąpienia na drogę sądową skarżąca powinna liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne czy pieniężne zobowiązania umowne. Na ocenę Sądu nie może również wpłynąć okoliczność posiadania przez stronę kredytu, czy konieczność uiszczania innych obciążeń publicznoprawnych. W ocenie Sądu zadłużenie z tytułu kredytów, nie może być wyznacznikiem zdolności płatniczych skarżącej. Konieczność spłacania kredytów nie czyni zasadnym złożony przez stronę wniosek również z tego względu, że koszty sądowe nie mogą być stawiane jako ostatnie w kolejności do zaspokajania. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się, iż zobowiązania cywilnoprawne strony nie mogą być powodem pokrycia z budżetu Skarbu Państwa kosztów zainicjowanego przez nią postępowania, gdyż w przeciwnym razie dochodziłoby do sytuacji, w której ciężar zaspokajania potrzeb niezasługujących na miano niezbędnych dla utrzymania danej osoby zostałby przerzucony na współobywateli. Jednocześnie wskazać należy, że skoro skarżąca skutecznie reguluje ciążące na niej zobowiązania, tj. spłaca raty kredytu, to przyjąć można, że w obecnej sytuacji materialnej jest w stanie ponieść również pełne koszty postępowania sądowego bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania siebie. Te koszty w pełnej wysokości skarżąca uiściła. Przeszkodą w tym zakresie nie było to, że mąż skarżącej jest osobą bezrobotną, czy – jak utrzymuje strona - że wobec niej jest prowadzone postępowanie egzekucyjne. Mając na uwadze powyższe Sąd w sytuacji finansowej i majątkowej strony nie dopatrzył się przesłanek, które uzasadniałyby stwierdzenie, że wyłożenie przez nią środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe, w szczególności, że skarżąca w istocie wnosi o zwolnienie jej z obowiązku jednorazowego uiszczenia kosztów sądowych w kwocie 2.104 zł (wnioskiem o zwolnienie nie jest objęta kwota 1.500 zł). Strona nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co uzasadniałoby przyznanie prawa pomocy. Stwierdzenie to jest tym bardziej uzasadnione, że jak wskazano wyżej, skarżąca w dniu 03 grudnia 2015r. uiściła cały wymagany wpis od skargi w kwocie 3.604 zł. Reasumując należy stwierdzić, że Referendarz w sposób pełny i wnikliwy dokonał analizy sytuacji materialnej skarżącej. Prawidłowo uznał, że nie została spełniona przesłanka z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Powyższej oceny skarżąca skutecznie nie podważyła w sprzeciwie. Wprawdzie strona wskazała, że jej sytuacja materialna uległa zmianie, a wpłata wpisu spowodowała u niej znaczny uszczerbek w utrzymaniu jej oraz jej rodziny, jednak w kontekście przytoczonych wyżej rozważań prawnych argumentacja zaprezentowana w sprzeciwie nie zasługuje na uwzględnienie, w szczególności, że nie przedstawiła ona żadnych dokumentów potwierdzających pogorszenie jej sytuacji materialnej. W konsekwencji to, że strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez Referendarza nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.