II SA/Bd 1320/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jarosław Wichrowski (spr.) Sędziowie sędzia WSA Joanna Brzezińska asesor WSA Mariusz Pawełczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 14 lutego 2024 r. sprawy ze skargi D. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2023 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Prezydent I. po rozpatrzeniu wniosku D. G. (dalej określana jako Skarżąca) decyzją z dnia [...] czerwca 2023 r. znak: [...] odmówił przyznania ww. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że z orzeczenia o niepełnosprawności matki Skarżącej, wydanego przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w I. [...].03.2023 r. wynika, że ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od [...].03.2023 r., tj. od 86 roku życia. Z treści orzeczenia nie wynika, od kiedy istnieje niepełnosprawność, o czym stanowi zapis w pkt IV orzeczenia - "nie da się ustalić". Na tej podstawie organ uznał, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponieważ strona nie wykazała, aby niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Nadto organ, nie negując sprawowanej przez córkę opieki nad niepełnosprawna matką, wskazał, że opiekę tę Skarżąca sprawuje jedynie w godzinach od 14 do 15 oraz od 19 do 20, co nie jest przeszkodą do podjęcia zatrudnienia, albowiem świadczenie pielęgnacyjne jest rekompensatą za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Organ wskazał, że Skarżąca pobiera świadczenie rentowe z tytułu częściowej niezdolności do pracy. W związku z tym organ uznał, że nie zostały spełnione przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Odwołanie od powyższej decyzji złożyła Skarżąca, zarzucając jej naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię: - art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że niepełnosprawność jej matki powstała po 18. roku życia i w związku z tym nie przysługuje jej świadczenie pielęgnacyjne; - przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych z pominięciem okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. o sygn. akt K 38/13 został on uznany za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez co narusza to art. 190 Konstytucji RP; - przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy on świadczeniach rodzinnych przez błędne uznanie, że pobieranie przez Skarżącą renty w związku z częściową niezdolnością do pracy stanowi negatywną przesłankę do ustalenia na jej rzecz prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz orzeczenie co do istoty sprawy przez ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. zaskarżoną decyzją z dnia [...] września 2023 r. znak: [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest spełnienie przez stronę wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, co w rozpatrywanej sprawie nie występuje. Kolegium zwróciło uwagę, że zakwalifikowanie okoliczności braku ustalenia w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności Lekarza Orzecznika ZUS Oddział w B. daty powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki, jako przyczyny uniemożliwiającej przyznanie świadczenie pielęgnacyjnego, jest niedopuszczalne w świetle wyroku TK z 21.10.2014 r. sygn. akt K 38/13. W konsekwencji przywołanego wyroku oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem kryterium wiekowego określonego w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wobec tego niedopuszczalne było oparcie decyzji odmownej na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która uznana została za niezgodną z Konstytucją RP. Dalej organ ustalił, że Skarżąca legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w I. dnia [...].07.2020 r., mocą którego wskazany stopień niepełnosprawności ustalono do [...].07.2023 r., z zaznaczeniem możliwości zatrudnienia - praca w warunkach chronionych. Skarżąca pobiera świadczenie rentowe z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Organ podał ponadto, że z akt sprawy wynika, że matka Skarżącej orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w I. z [...].03.2023 r. została zaliczona do osób legitymujących się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe. Z orzeczenia tego wynika, że ww. wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Jak wynika z zapisów w kwestionariuszu rodzinnego wywiadu środowiskowego z 19.06.2023 r., opieka Skarżącej nad niepełnosprawną matką, która jest osobą leżącą, korzystającą od dwóch lat z usług opiekuńczych MOPS w I., sprowadza się do dwóch wizyt u chorej matki w ciągu dnia od godz. 14 do godz. 15 oraz od godz. 19 do godz. 20, w trakcie których przygotowuje dla matki posiłek, zmienia pampersy oraz podaje leki, sprząta mieszkanie, dba o higienę matki, robi zakupy. Wieczorem po ułożeniu matki do snu wraca do swojego mieszkania. Tożsame czynności wykonywane są w ramach usług opiekuńczych świadczonych na rzecz matki Skarżącej po 2 godziny dziennie od poniedziałku do piątku, w ramach których wykonywane są czynności higieniczne, zmiana pampersów, przygotowywanie posiłków, kontrola podawania leków. W treści powołanego wywiadu rodzinnego zawarto nadto informację, że członkowie rodziny pomagają w opiece nad matką Skarżącej. Skarżąca oświadczyła, że przebywa u mamy codziennie w godzinach od 14 do 15 oraz od 18 do 20. Organ odwoławczy podkreślił, że opieka nad osobą niepełnosprawną musi być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (por. wyrok NSA w sprawie I OSK 2201/15). Do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie jest wystarczające stwierdzenie znacznego stopnia niepełnosprawności u podopiecznego wnioskodawcy zobowiązanego do świadczeń alimentacyjnych na rzecz osoby niepełnosprawnej, ale przede wszystkim rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej bądź niepodejmowanie takich zajęć z uwagi na konieczność podjęcia opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną musi istnieć taki związek, w którym to konieczność sprawowania opieki jest przyczyną, a zarazem przeszkodą w podejmowaniu pracy zarobkowej. Dopiero istnienie takiego związku powoduje, że świadczenie pielęgnacyjne staje się surogatem wynagrodzenia za pracę, której opiekun nie może podjąć bądź kontynuować. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną, w tym przypadku matką, gdyż wynika ona z moralnego obowiązku dorosłego dziecka wobec chorego rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przepis art. 17 ust. 1 należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Zdaniem organu odwoławczego zakres czynności podejmowanych w ramach opieki nad matką przez Skarżącą nie powoduje, że sprawowana opieka wyklucza możliwość podjęcia nawet częściowego zatrudnienia. W konsekwencji organ uznał, że Skarżąca ma możliwość zarobkowania, co przekładało się bezpośrednio na brak możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na ww. decyzję złożyła Skarżąca, wnosząc o jej uchylenie. Skarżąca zarzuciła jej: - naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakres opieki, jakiej wymaga podopieczna, nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia; - naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy przez błędną wykładnię, tj. art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 i art. 80 w zw. z art. 107 § 3 kpa przez błędną ocenę materiału dowodowego i uznanie, wbrew treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, że niepełnosprawna nie wymaga stałej opieki córki, która nie musi rezygnować z zatrudnienia lub go nie podejmować. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sąd stwierdził, że wniesiona skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Organy obu instancji przyjęły odmienne stanowiska wobec stosowalności w sprawie skarżącej art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. D. U. z 2023 r. poz. 390, dalej powoływana jako ustawa). Organ I instancji wskazał bowiem, że zasadniczym powodem odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Skarżącej był fakt, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała w okresach, o których mowa w punktach 1 i 2 tego przepisu (do dnia ukończenia 18. roku życia, lub 25. roku życia w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej). Sąd podziela i potwierdza stanowisko organu odwoławczego co do braku podstaw powoływania się na negatywną przesłankę wynikającą z ww. przepisu, a to ze względu na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r., sygn. K 38/13. W orzeczeniu tym Trybunał za niekonstytucyjne uznał różnicowanie na podstawie art. 17 ust. 1b ustawy sytuacji beneficjentów świadczenia pielęgnacyjnego, których niepełnosprawność powstała po okresach wskazanych w ww. przepisie, od tych, których niepełnosprawność powstała w okresach późniejszych. Oznacza to, że na wynik spraw z zakresu świadczeń pielęgnacyjnych przestała mieć wpływ kwestia daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, jeżeli niepełnosprawność ta powstała później niż do ukończenia przez nią 18., względnie 25. roku życia, w tym bowiem zakresie ww. przepis jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Kwestia ta, z uwagi na rozstrzygnięcie organu odwoławczego i uzasadnienie tego rozstrzygnięcia, stała się i pozostaje już w sprawie bezsporna, nie ma więc potrzeby szerszego odnoszenia się do niej. Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, a w szczególności art. 17, w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W myśl art. 17 ust. 1, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z powyższych unormowań wynika, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest to, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA w sprawie I OSK 1124/18). Należy jednak podkreślić, że wskazane świadczenie nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za związany z tą opieką rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej. Z okoliczności sprawy musi też wynikać, że sprawujący opiekę nie podejmuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w wymiarze (zakresie), który w okolicznościach danej sprawy wyklucza mu możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej. W niniejszej sprawie, niewątpliwie matka Skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem stałej lub długotrwałej pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Orzeczenie o niepełnosprawności w sposób wiążący określa zakres niezbędnej pomocy osobie niepełnosprawnej, którego nie mogą kwestionować organy orzekające o świadczeniach pielęgnacyjnych. Niemniej jednak, opieka nad chorym bliskim musi spełniać przede wszystkim cechę stałości lub długotrwałości. Niniejsze wyklucza zatem sprawowanie czynności opiekuńczych sporadycznie, nie oznacza to jednak stricte opieki całodobowej. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że opieka Skarżącej nad niepełnosprawną matką, która jest osoba leżącą, korzystającą od dwóch lat z usług opiekuńczych MOPS w I., sprowadza się do dwóch wizyt u chorej matki w ciągu dnia od godz. 14 do godz. 15 oraz od godz. 19 do godz. 20, w trakcie których przygotowuje dla matki posiłek, zmienia pampersy oraz podaje leki, sprząta mieszkanie, dba o higienę matki, robi zakupy. Wieczorem po ułożeniu matki do snu wraca do swojego mieszkania. Tożsame czynności wykonywane są w ramach usług opiekuńczych świadczonych na rzecz matki Skarżącej po 2 godziny dziennie od poniedziałku do piątku, w ramach których wykonywane są czynności higieniczne, przygotowywanie posiłków, kontrola podawania leków. W treści powołanego wywiadu rodzinnego zawarto nadto informację, że członkowie rodziny pomagają w opiece nad matką Skarżącej. Skarżąca oświadczyła, że przebywa u mamy codziennie w godzinach od 14 do 15 oraz od 18 do 20. Dokonując oceny okoliczności zaistniałych w sprawie, należy podzielić stanowisko organów obu instancji, że w sprawie brak jest związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącą zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad matką. Nie kwestionując i nie deprecjonując pomocy świadczonej matce przez Skarżącą, w ocenie Sądu czynności dokonywane przez nią w ramach sprawowanej opieki nie były na tyle absorbujące, aby uniemożliwiały jej podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby w wymiarze niepełnym. Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez Skarżącą opieki nad matką. Ustalenia poczynione w tym zakresie znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Reasumując, organ rozpatrzył całość materiału dowodowego, dokonując analizy wszelkich istotnych okoliczności faktycznych występujących w sprawie, a następnie do tak ustalonego stanu faktycznego zastosował prawidłową normę prawa materialnego. Organ z poszanowaniem zasady dwuinstancyjności postępowania w toku postępowania odwoławczego dokonał samodzielnej oceny prawnej jak i dowodowej sprawy w jej całokształcie, a motywy swojego działania zawarł w uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia. Tak jak tego wymaga art. 107 § 3 kpa, wskazał fakty, które uznał za udowodnione, dowody, na których się oparł, oraz przyczyny, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, wyjaśnił również podstawy prawne decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. W ocenie Sądu motywy oraz tok rozumowania organu, przedstawiające ocenę i proces konkretyzacji stosunku administracyjnoprawnego w danej sprawie, zostały przedstawione w uzasadnieniu decyzji w sposób spójny, logiczny i wyczerpujący. Mając powyższe na uwadze, stwierdzić trzeba, że zarzuty skargi były bezzasadne i skarga w oparciu art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2023 r. poz. 1634) podlegała oddaleniu. Na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym.