II SA/Bd 288/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz Sędziowie: sędzia WSA Renata Owczarzak (spr.) sędzia WSA Grzegorz Saniewski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 2 lipca 2024 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 lipca 2023 r. nr 010070/680/1345654/2023 w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 lipca 2023r. nr 010070/680/1345654/2023 w sprawie świadczenia na rzecz M. P. W dniu [...].02.2023 r. K. K. złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze na dziecko M. i K. R. P. , na okres świadczeniowy od [...].06.2023 r. do [...].05.2024 r. Do wniosku dołączyła postanowienie Sądu Rejonowego w G. z dnia [...].04.2021 r. sygn. akt III Nsm 921/20, którym udzielono zabezpieczenia na czas trwania sprawy, do czasu jej prawomocnego zakończenia, powierzając K. K. pieczę nad małoletnimi M. P. i K. P. i upoważniając skarżącą do odbierania świadczeń należnych dzieciom. Decyzją z dnia [...] lipca 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin (zwany dalej "ZUS") odmówił przyznania K. K. prawa do świadczenia wychowawczego na M. P. – (postępowanie 383736726) na okres świadczeniowy trwający od [...] czerwca 2023 r. do [...] maja 2024 r. uznając, że wnioskodawczyni nie jest uprawniona do złożenia wniosku o świadczenie wychowawcze. Ustalono, że wnioskodawczyni nie należy do osób, o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Po rozpatrzeniu odwołania Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS decyzją z dnia [...] lipca 2023 r. - postępowanie 383736726, utrzymał w mocy decyzję ZUS z dnia [...] lipca 2023 r. wskazując, iż jako osoba sprawująca pieczę nad dzieckiem nie jest uprawniona do pobierania świadczenia wychowawczego. W dniu [...] września 2023 r. K. K. złożyła skargę na ww. decyzję Prezesa ZUS wnosząc o jej uchylenie i oświadczając, że sprawuje faktyczną codzienną, bieżącą pieczę nad wnuczką M. , obejmującą realizację obowiązków w zakresie wychowania, zapewnienia bezpieczeństwa, rozwoju emocjonalnego, fizycznego i społecznego, zdrowia, edukacji, wyżywienia, utrzymania czyli wszystkiego tego co odpowiada pieczy zastępczej. Wniosła zatem o przyznanie świadczenia na okres świadczeniowy od [...].06.2023 r. do [...].05.2024 r. W dniu [...].10.2023 r. wpłynęło do ZUS zaświadczenie z Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie potwierdzające, że w dniu [...].09.2023 r. dzieci: M. i K. P. zostały umieszczone w pieczy zastępczej u K. K.. Stosując art. 54 § 3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Prezes ZUS po rozpoznaniu skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] lipca 2023 r. o utrzymaniu w mocy decyzji odmownej z dnia [...] lipca 2023 r. w sprawie świadczenia wychowawczego na dziecko M. P., w ramach autokontroli, decyzją z dnia [...] października 2023 r. znak [...] uchylił w całości ww. decyzję z dnia [...] lipca 2023 r. (postępowanie 383736726), przyznając Skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego na M. P. od dnia [...] września 2023 r. do dnia [...] maja 2024 r. Ustalono, że w dniu [...].09.2023 r. dzieci: M. i K. P. zostały umieszczone w pieczy zastępczej u K. K.. Wyrokiem z dnia sygn. akt. II SA/Bd 1328/23, Sąd na podstawie art. art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. stwierdził nieważność decyzji autokontrolnej z dnia [...] października 2023 r. znak [...] r., która została wydana z rażącym naruszeniem prawa, gdyż nie uwzględniała w całości skargi i nie wyjaśniła istoty sprawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Istotą sporu w rozpoznawanej sprawie było ustalenie, czy odmowa przyznania świadczenia wychowawczego na rzecz małoletniej M. za okres od dnia [...] czerwca 2023 r. do dnia [...] maja 2024 r. na skutek uznania, że jej babcia nie jest wymieniona w katalogu podmiotów uprawnionych do przyznania przedmiotowego świadczenia zawartego w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz.U z 2022 r., poz. 157), była zasadna. W myśl art. 4 ust. 2 ustawy, świadczenie wychowawcze przysługuje: 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej, albo 5) rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego, o których mowa w ustawie z dnia [...] czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Zgodnie z ustawową definicją wskazaną w art. 2 pkt 10 ww. ustawy, opiekun faktyczny to osoba rzeczywiście opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. Postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2021 r. sygn. III Nm 921/20 Sąd Rejonowy w G. na podstawie art. 730 k.p.c., 755§ 1 pkt 4 k.p.c. i art. 756 1 k.p.c. udzielił zabezpieczenia na czas trwania sprawy o powierzeniu K. K. pieczy nad K. i M. P. i upoważnił ją m. in. do odbierania świadczeń należnych dzieciom. Bezsporne jest, że skarżąca sprawuje bieżącą pieczę nad małoletnią M. a także K. . W dniu [...].10.2023 r. wpłynęło do ZUS zaświadczenie z Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie potwierdzające, że w dniu [...].09.2023 r. dzieci: M. i K. P. zostały formalnie umieszczone w pieczy zastępczej u K. K.. Odwołując się do celu świadczenia wychowawczego, o którym mowa w treści art. 4 ust. 1 ustawy wyjaśnić należy, że świadczenie to zostało wprowadzone, by częściowo pokryć wydatki związane z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Adresowane jest ono do podmiotów, które rzeczywiście zajmują się dzieckiem, sprawują nad nim pieczę i troszczą się o zaspokajanie jego codziennych potrzeb. W przedmiotowej sprawie, faktyczną opiekę nad małoletnią przejęła skarżąca. Została jej powierzona przez Sąd piecza w ramach zabezpieczenia roszczenia i skarżąca sprawuje bieżącą pieczę nad wnuczką. Trwa to przez cały okres za który skarżąca wnosi o przyznanie świadczenia. Sąd podziela stanowisko organu, że co do zasady tylko osoby wymienione w katalogu art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci posiadają legitymację do pobierania świadczenia wychowawczego na dziecko. Katalog ten jest ściśle określony. Nie uwzględnia jednak osób faktycznie sprawujących opiekę nad małoletnimi, które nie wystąpiły do sądu z wnioskiem o przysposobienie dziecka. Zgodnie z przyjętymi poglądami orzecznictwa i doktryny, przy stosowaniu przepisów pierwszeństwo przyznaje się co do zasady wykładni literalnej. Wobec powyższego, babcia małoletniej faktycznie nie posiadałaby legitymacji do pobierania przedmiotowego świadczenia. Jednakże, w wyjątkowych sytuacjach, w szczególności gdy istnieje ważniejsze niż literalne pojmowanie normy, zasad i wartości, wolno od tej wykładni odstąpić. Wówczas pierwszeństwo mają wykładnie celowościowa, systemowa i prokonstytucyjna. Co więcej, niekiedy odwołanie się wyłącznie do wykładni literalnej narusza konstytucyjne zasady, w tym zasadę równości z art. 32 ust. 1 Konstytucji, a także sprawiedliwości społecznej i dbania przez Państwo o interes i dobro dziecka. W rozpoznawanej sprawie, w dniu [...].09.2023r. dzieci M. i K. zostały umieszczone w pieczy zastępczej u skarżącej, natomiast przez cały okres objęty wnioskiem pozostawały pod faktyczną jej opieką, z pełnym zakresem pieczy. Zastosowanie przez organ wykładni literalnej, bez ustalenia czy wystąpiły szczególne okoliczności przemawiające za koniecznością wsparcia w postaci świadczenia wychowawczego godzi w konstytucyjne zasady uregulowane w art. 71 ust. 1 oraz art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji. Pierwszy z nich stanowi, że Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. Z kolei art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji gwarantuje ochronę dziecka oraz prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Kierując się powyższymi konstytucyjnymi zasadami, Państwo powinno dbać o interesy dziecka, a także chronić jego dobro. Ustawa zasadnicza nakłada również na organy publiczne obowiązki związane z zaspokajaniem bieżących potrzeb dziecka, wychowaniem czy jego utrzymaniem, w szczególności w przypadku dzieci pozbawionych opieki w zaspokajaniu bieżących potrzeb, w tym pomocy materialnej. Obowiązki te wykonywane są między innymi poprzez pomoc opiekunom sprawującym bieżącą pieczę nad dzieckiem. Ma on zatem prawo skutecznie domagać się od instytucji publicznych pomocy przy sprawowaniu tej opieki w postaci przyznania świadczenia pieniężnego, gdy nie jest w stanie zabezpieczyć potrzeb dziecka. Co więcej, kwestię dbania o dobro dziecka reguluje umowa międzynarodowa, tj. art. 20 ust. 1 Konwencji o Prawach Dziecka. Zgodnie z jej brzmieniem, dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Nadrzędną zatem sprawą powinno być jak najlepsze zabezpieczanie interesów dziecka. Wobec powyższych ustaleń, odwołanie się przez organ wyłącznie do literalnego brzmienia art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci i odebranie prawa do pobierania świadczenia wychowawczego narusza dobro dziecka, na rzecz którego przyznawane jest przedmiotowe świadczenie, godzi w konstytucyjne zasady i gwarancje mające na celu zapewnienie dziecku ochrony ze strony Państwa i jego instytucji. Skoro to skarżąca faktycznie zajmuje się wychowaniem małoletniej, zaspokaja jej codzienne potrzeby, ponosi odpowiedzialność za jej rozwój, jak i podejmuje decyzje w istotnych sprawach, tym samym posiada prawo do pobierania świadczenia wychowawczego w celu chociażby częściowego pokrywania ww. potrzeb. W tych warunkach, stosowanie wykładni literalnej jest wątpliwe i narusza cel, dla którego przedmiotowe świadczenie zostało wprowadzone przez ustawodawcę. Stąd też Sąd uznał, że w celu lepszej ochrony interesów małoletniej należy zastosować w sposób bezpośredni celowościową i prokonstytucyjną wykładnię przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. W konsekwencji, uzasadnia to możliwość przyznania skarżącej świadczenia, o którym mowa w cyt. ustawie na rzecz małoletniej. Powyższe stanowisko Sądu znajduje w pełni poparcie w orzecznictwie sądów administracyjnych - vide wyroki WSA w Gliwicach w sprawie II SA/GI 1720/22, LEX nra3514380, WSA w Łodzi w sprawie II SA/Łd 960/22, LEX nr 3512422, WSA w Gdańsku w sprawie III SA/Gd 736/21, LEX nr 3282095, WSA w Krakowie w sprawie III SA/Kr373/18, LEX nr 2520178 oraz powołane tam orzecznictwo. Nadmienić należy, że w sprawie nie zachodzi żadna z przesłanek negatywnych wymienionych w art. 8 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, które wykluczałyby prawo do przyznania uczestniczce, świadczenia wychowawczego. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2023 r. poz. 1634) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z treści uzasadnienia niniejszego wyroku. Rzeczą organu przy ponownym rozpatrywaniu sprawy będzie uwzględnienie przedstawionej oceny prawnej (art. 153 p.p.s.a.) i ponowna analiza okoliczności umożliwiających uzyskanie świadczenia. Cytowane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query. Na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym.