II SA/Bd 389/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anna Klotz Sędziowie sędzia WSA Renata Owczarzak sędzia WSA Grzegorz Saniewski (spr.) Protokolant asystent sędziego Agnieszka Zakrzewska-Wiśniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 czerwca 2017 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] lutego 2017 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z ustawowymi odsetkami uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy J. z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...]. Decyzją z dnia [...] lipca 2016 r. nr [...] Wójt Gminy J. (zwany dalej "Wójtem") odmówił przyznania skarżącej M. P. zasiłku rodzinnego za okres od 1 do [...] czerwca 2016 r. oraz dodatku do zasiłku z tytułu urodzenia dziecka. Jednocześnie Wójt przyznał skarżącej zasiłki rodzinne na córkę N. i syna K. na okres od 1 lipca do [...] października 2016 r. oraz przyznał dodatek do zasiłku rodzinnego z tytulu urodzenia dziecka. Decyzją z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...] Wójt ustalił, że świadczenie rodzinne pobrane przez skarżącą na mocy ww. ostatecznej decyzji nr [...] z dnia [...] lipca 2016 r. tj. zasiłek rodzinny na dzieci: N. P. i K. P. w okresie od 1 sierpnia do [...] października 2016 r. w kwocie [...]zł jest świadczeniem nienależnie pobranym. W uzasadnieniu organ wskazał, że decyzją z dnia [...] września 2016 r. nr [...] skarżącej przyznano świadczenie rodzicielskie na dziecko K. P. w kwocie [...]zł miesięcznie, na okres od [...] czerwca 2016 r. do [...] czerwca 2017 r. Wobec tego organ dokonał "ponownego zweryfikowania" prawa do świadczeń rodzinnych i ustalił, że od sierpnia 2016 r. rodzinie nie należy się zasiłek rodzinny przyznany decyzją Wójta z dnia [...] lipca (w decyzji omyłkowo: "09") 2016 r. Nr [...]. Wójt wskazał ponadto, że prawo do zasiłku rodzinnego uchylono decyzją z dnia [...] listopada 2016 r. W odwołaniu skarżąca podniosła, że przyznane świadczenie rodzicielskie po raz pierwszy zostało jej wypłacone we wrześniu 2016 r. z wyrównaniem za czerwiec, lipiec i sierpień 2016 r. Zdaniem odwołującej, skoro zgodnie z art. 3 pkt 24 lit. i ustawy z dnia [...] listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1518 ze zm., zwanej w skrócie "u.ś.r.") uzyskaniem dochodu jest uzyskanie świadczenia rodzicielskiego tj. kwoty przyznanego świadczenia, to oznacza, że miesiącem w którym nastąpiło uzyskanie dochodu z tego tytułu jest miesiąc pierwszej wypłaty przyznanego świadczenia rodzicielskiego czyli wrzesień 2016 r. Z kolei stosownie do art. 5 ust. 4b u.ś.r. w przypadku uzyskania dochodu po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ustala się na podstawie dochodu powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu. Oznacza to zdaniem skarżącej, że jej dochodem uzyskanym ze świadczenia rodzicielskiego po raz pierwszy wypłaconego we wrześniu 2016 r. powinien być dochód osiągnięty za miesiąc następny tj. za październik 2016 r. W związku z tym świadczenie rodzinne przysługujące skarżącej powinno być uchylone od [...] listopada 2016 r. i nie powinna być zobowiązana do zwrotu świadczeń za okres od 1 sierpnia do [...] października 2016 r. Decyzją z dnia [...] lutego 2017 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium podniosło, że w przedmiotowej sprawie uzyskanie dochodu (świadczenia rodzicielskiego na podstawie decyzji z dnia [...] września 2016 r.) miało miejsce po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy. W art. 5 ust. 4b u.ś.r. przewidziano zasadę doliczenia do ustalonego dochodu członka rodziny, dochodu osoby uczącej się lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dochodu z miesiąca następującego po miesiącu, w którym dochód przez te osoby został po raz pierwszy osiągnięty. Kolegium podkreśliło, że świadczenie rodzicielskie na K. P. zostało przyznane od [...] czerwca 2016 r., a zatem stanowi dochód uzyskany zgodnie z art. 3 pkt 24 lit. i u.ś.r., w miesiącu czerwcu 2016 r. Z tego tytułu skarżąca uzyskała dochód za miesiąc lipiec 2016 r. tzn. miesiąc następny po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, w kwocie [...]zł. Fakt fizycznej wypłaty świadczenia (z wyrównaniem za miesiące czerwiec, lipiec i sierpień) we wrześniu 2016 r. nie ma znaczenia. W skardze do sądu administracyjnego M. P., wnosząc o uchylenie decyzji organów obu instancji i zarzucając im naruszenie art. 7 i 77 § 1 k.p.a., powtórzyła swoje stanowisko, że dochodem uzyskanym ze świadczenia rodzicielskiego, po raz pierwszy wypłaconego we wrześniu 2016 r., powinien być dochód osiągnięty za miesiąc następny tj. za październik 2016 r. W konsekwencji zatem nie powinna być zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego za okres od 1 sierpnia do [...] października 2016 r. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2016 r., poz. 1066 j.t.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej, przy czym w świetle art. 1 § 2 ww. ustawy kontrola ta jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2016 r., poz. 718 z pózn. zm., zwanej w skrócie "p.p.s.a.") sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Na pojęcie użytego w cytowanym przepisie "nienależnie pobranego świadczenia" składa się element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania oraz element subiektywny, czyli szczególny stan świadomości (woli) osoby pobierającej takie świadczenie rodzinne. Ten ostatni składnik polega na intencjonalnym działaniu, zmierzającym do naruszenia przepisów prawa, wbrew udzielonemu danej osobie pouczeniu. Wyraża się on w konkretnym i celowym zachowaniu (działaniu albo zaniechaniu) tej osoby, dążącej bądź to z pełną świadomością, bądź też co najmniej godzącej się na uzyskanie nielegalnie pomocy finansowej ze środków publicznych. Innymi słowy, obowiązek zwrotu obciąża wyłącznie tego, kto przyjął (pobrał) świadczenie rodzinne w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należ (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 26 czerwca 2014 r. sygn. akt II SA/Ol 596/14, LEX nr 1485845 a także w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (CBOSA) dostępnej poprzez stronę internetową http://orzeczenia.nsa.gov.pl/. Zgodnie z treścią powołanego art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie, którego podstawą jest spoczywający na organach obowiązek prawidłowego pouczenia osoby otrzymującej świadczenia o sytuacjach, w których nastąpić może brak prawa do ich pobierania. Za nienależnie pobrane świadczenie należy zatem uznać świadczenie, które spełnia trzy przesłanki: 1) zostało wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części; 2) osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 3) osoba ta miała świadomość, że świadczenie jej nie przysługuje. W tym miejscu należy podkreślić potrzebę odróżniania przez organy administracji świadczenia nienależnego od świadczenia nienależnie pobranego. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Zwrot obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla ustalenia, od kiedy świadczenia rodzinne są pobierane nienależnie, decydujące znaczenie ma chwila, w której świadczeniobiorca dowiedział się o okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczeń, i z którą powinien zawiadomić organ o tej okoliczności, na co wskazuje treść art. 30 ust. 2 pkt 1 w związku z art. 25 ust. 1 u.ś.r. (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 9 kwietnia 2015 r. sygn. akt II SA/Po 1196/14, publ. CBOSA, i wskazane tam orzecznictwo). Przy takim rozumieniu pojęcia "nienależnie pobranego świadczenia" nie można przyjąć - jak uczyniły to w istocie organy w niniejszej sprawie, że skarżąca w sierpniu 2016 r. nienależnie pobrała świadczenie rodzinne (tj. zasiłki rodzinne na jej dzieci), skoro o okoliczności powodującej ustanie prawa do tego świadczenia dowiedziała się dopiero 16 wrześniu 2016 r. tj. w dniu doręczenia jej decyzji z [...] września 2015 r. o przyznaniu świadczenia rodzicielskiego (k. 18 akt administracyjnych). Wiążąc okoliczność nienależnie pobranego świadczenia z ustaniem prawa skarżącej do zasiłków rodzinnych organy dokonały także błędnej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych dotyczących uzyskania dochodu. Zgodnie z art. 3 pkt 24 lit. 1 u.ś.r. ilekroć w ustawie mowa o uzyskaniu dochodu – oznacza to uzyskanie dochodu spowodowane uzyskaniem świadczenia rodzicielskiego. Z kolei stosownie do art. 5 ust. 4b u.ś.r. w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, dochodu osoby uczącej się lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych. W obu cytowanych przepisach mowa o "uzyskaniu" dochodu spowodowanym pewnym zdarzeniem (uzyskaniem świadczenia rodzicielskiego), a nie o "momencie, od którego uznano za należny" nowo otrzymany dochód. W przypadku kiedy zatem nowo otrzymany dochód jest po raz pierwszy otrzymywany także za przeszłe okresy, tj. za okresy sprzed wydania decyzji o przyznaniu świadczenia rodzicielskiego – istotny jest moment faktycznego uzyskania takiego dochodu. Ze względu na powyższe na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a) oraz art. 135 p.p.s.a. Sąd orzekł jak w sentencji wyroku. W ponownym postępowaniu organ winien rozstrzygnąć stosownie do powyższego stanowiska Sądu.