II SA/Bd 427/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Jarosław Wichrowski Sędziowie: sędzia WSA Elżbieta Piechowiak asesor WSA Katarzyna Korycka (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 7 kwietnia 2021 r. sprawy ze skargi R. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] stycznia 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia [...] listopada 2020 r. nr [...] Burmistrz S. K. odmówił skarżącemu R. R. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na niepełnosprawnego w stopniu znacznym ojca R. R., wskazując że w przypadku osoby wymagającej opieki nie można ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, gdyż nie wskazuje tego orzeczenie o stopniu niepełnosprawności dotyczące R. R., a więc w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., dalej powoływana jako "ustawa o świadczeniach rodzinnych" lub w skrócie "u.ś.r."). Organ podniósł również, że ojciec skarżącego pozostaje w związku małżeńskim, a jego współmałżonka posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności, a więc nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co objęte jest przesłanką negatywną określoną w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Od powyższej decyzji skarżący wniósł odwołanie, domagając się jej uchylenia w całości oraz orzeczenia co do istoty sprawy przez przyznanie mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżący zarzucił organowi I instancji – mające istotny wpływ na wynik sprawy – naruszanie przepisu prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez jego zastosowanie bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego (TK) z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności tego przepisu, tj. w zakresie, w jakim różnicuje on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to – naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. W wyniku rozpatrzenia ww. odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze (zwane dalej "SKO") decyzją z dnia [...] stycznia 2021 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. SKO podzieliło zarzut skarżącego, że w sprawie nie było podstaw do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia w oparciu o przesłankę z art. 17 ust. 1b u.ś.r., wskazując że kryterium momentu powstania niepełnosprawności utraciło przymiot konstytucyjności w następstwie wyroku TK z dnia [...] października 2014 r., sygn. akt I 38/13, co oznacza że orzekając w kwestii przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie stosuje się przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie w jakim został on zakwestionowany przez Trybunał, co obejmuje niezgodne z Konstytucją RP zróżnicowania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Jednocześnie SKO wskazało, że pomimo iż skarżący sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem, to jednak wnioskowane świadczenie mu nie przysługuje, gdyż w sprawie występuje przesłanka negatywna z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., albowiem małżonka osoby wymagającej opieki – A. R. legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, a więc nie posiada znacznego stopnia niepełnosprawności, co w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r. oznacza, że nie jest możliwe przyznanie skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. SKO zaznaczyło przy tym, że z woli ustawodawcy ocena czy współmałżonek ze względu na stan zdrowia jest w stanie sprawować opiekę nad osobą jej wymagającą rozstrzygana jest orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. W skardze na powyższą decyzję, skarżący zarzucił rażącą obrazę art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się syna, będącego jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, że opieka ta powinna być sprawowana przez współmałżonkę niepełnosprawnego, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. W oparciu o powyższy zarzut skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. Skarżący podkreślił, że wykładania językowa art. 17 ust. 1a u.ś.r., dokonana przez SKO, prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych i kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Skarżący powołał się także na stanowisko wyrażone w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 7 marca 2019 r. o sygn. akt II SA/Sz 80/19 (dostępny na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query). W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Istota sporu w sprawie, w następstwie decyzji SKO, sprowadza się wyłącznie do oceny czy dopuszczalna była w świetle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu, będącego synem osoby wymagającej opieki, w związku z faktycznie sprawowaną przez niego opieką nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu ojcem, w sytuacji gdy ojciec skarżącego pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Rozstrzygnięcie tej kwestii wymaga, wbrew wywodom skargi, dokonania kontroli legalności zastosowania w sprawie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r. Odnośnie natomiast wskazanej przez organ I instancji przesłanki odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia, opartej na treści art. 17 ust. 1b u.ś.r., SKO stwierdziło – tak jak wskazywał na to w odwołaniu skarżący - że w sprawie, w świetle treści ww. wyroku TK z dnia 21 października 2014 r., nie zaistniały podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o przesłankę z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Stanowisko SKO w tym zakresie Sąd uznał za prawidłowe i przyjął wraz z argumentacją jako swoje. Ocena, stanowiącej istotę sprawy, kwestii legalności odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z okolicznością pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, w sytuacji nielegitymowania się przez współmałżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wymaga w pierwszej kolejności wskazania, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej - o które wnioskował skarżący - przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przesłanka wyłączająca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego określona została m.in. w ustępie 5 pkt 2 lit. a ww. artykułu, określającym że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z treści przytoczonego przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wprost wynika, że w sytuacji gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Regulacja ta jest konsekwencją tego, że w momencie zawarcia związku małżeńskiego tworzy się szczególna relacja i więź prawna między małżonkami, która wiąże się nie tylko z uprawnieniami, ale również obowiązkami małżonków, w tym z obowiązkiem wzajemnego wsparcia i pomocy (obowiązek alimentacyjny), wyprzedzającym obowiązek alimentacyjny krewnych, co wynika z regulacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 23, art. 27, art. 60, art. 130), z którymi koresponduje art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Pozostawanie więc w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku (patrz wyrok NSA z dnia 23 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 2462/19 – dostępny j.w.). Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Jedyny wyjątek w tym zakresie w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. dotyczy więc sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienia przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. Wyraźne wskazanie przez ustawodawcę, że tylko w sytuacji legitymowania się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie zostaje wyłączone prawa do świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku, stanowi - jak stwierdził to NSA w ww. wyroku - wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego – a więc w sprawie dla skarżącego, jako syna wymagającego opieki R. R. - przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe z przyczyn obiektywnych dotyczących stanu zdrowia i sprawności małżonka, wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy. Kryterium, które ustawodawca wskazał bezpośrednio w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., jako świadczące o braku możliwości sprawowania opieki przez współmałżonka, jest - orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności współmałżonka osoby wymagającej opieki. Orzeczenie to stanowi obiektywne kryterium oceny stanu zdrowia współmałżonka, które jest wydawane przez wyspecjalizowany w tym zakresie podmiot, posiadający wiadomości specjalne z zakresu medycyny, których to wiadomości nie posiada ani Sąd, ani organy orzekające w sprawie przyznania przedmiotowego świadczenia. W kontrolowanej sprawie bezspornym jest, i znajduje potwierdzenie w dokumentach znajdujących się w aktach sprawy, że żona osoby wymagającej opieki – A. R. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Posiada ona orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w S. K. z siedzibą w W. z dnia [...] września 2020 r., którym została zaliczona do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności do dnia [...] września 2022 r. Z przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego w dniu [...] listopada 2020 wynika, że posiadający znaczny stopień niepełnosprawności (orzeczenie o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w S. K. z siedzibą w W. z dnia [...] sierpnia 2020 r.) R. R. zamieszkuje wraz z żoną i skarżącym, że wskazani członkowie rodziny prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, że na budżet rodziny składają się emerytury R. R. i A. R., że skarżący nie pracuje od 2013 r. oraz że świadczy on pomoc ojcu w sposób ciągły i systematyczny (pomoc w zakresie: czynności higienicznych, ubierania się, dbania o czystość mieszkania, prania, prasowania, robienia zakupów, wizyt lekarskich i przyjmowania leków), jako że A. R. nie jest w stanie z uwagi na stan zdrowia "w pełni" zająć się chorym mężem, z tym że przygotowuje ona posiłki na zmianę wraz z synem. Zdaniem Sądu, we wskazanych okolicznościach faktycznych i prawnych, należy zgodzić się z SKO, że w sprawie zaistniała przesłanka negatywna z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., uniemożliwiająca skarżącemu, jako krewnemu zobowiązanemu do alimentacji w dalszej kolejności po małżonku, przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem Sądu w sprawie nie było podstaw do odstąpienia od wykładni literalnej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Przede wszystkim co podkreślono powyżej ani sąd, ani organy nie posiadają fachowej wiedzy medycznej do przeprowadzenia oceny czy współmałżonek osoby wymagającej opieki z przyczyn obiektywnych dotyczących stanu zdrowia i sprawności może sprawować opieką nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Obiektywne kryterium oceny stanu zdrowia współmałżonka, które ustawodawca wskazał, jako świadczące o braku możliwości sprawowania opieki przez współmałżonka, jest - orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności współmałżonka osoby wymagającej opieki, które jest wydawana przez wyspecjalizowany w tym zakresie podmiot, posiadający wiadomości specjalne z zakresu medycyny. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby A. R. wystąpiła do właściwego organu o zmianę orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, jeżeli zachodzą podstawy zdrowotne do ustalenia wobec niej znacznego stopnia niepełnosprawności. Należy też zauważyć, że w przypadku A. R. mamy do czynienia z czasową niezdolnością do pracy oraz, że z przeprowadzonego wywiadu wynika że nie jest ona w stanie "w pełni", a nie ogóle sprawować opieki nad mężem. Ponadto co istotne w sprawie, realizacja obowiązku alimentacyjnego może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki, ale może też mieć wymiar finansowy - sfinansowania osoby, która w miejsce małżonki (i w ramach jej obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym współmałżonkiem lub też będzie pomagała małżonce w sprawowaniu opieki nad niepełnosprawnym mężem. Z akt sprawy wynika, że zarówno A. R., jak i R. R. otrzymują emeryturę, co stwarza możliwość zorganizowania częściowej pomocy osoby trzeciej. Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, że w przedmiotowej sprawie, nie było warunków do przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego i odstąpienia od wprost wynikających z treści przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. dyrektyw wykładnie językowej, wyłączających krewnych z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, poprzez zastosowanie dyrektyw wykładni celowościowej i systemowej ww. przepisu, na które wskazuje część orzecznictwa sądów administracyjnych. Zastosowanie wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., nie stanowi – w okolicznościach sprawy - naruszenia konstytucyjnej zasady równości, sprawiedliwości społecznej, ochrony rodziny oraz nie stawia małżonków w gorszej sytuacji niż osoby niebędące w związku małżeńskim. W tym stanie rzeczy, stwierdzając że w zaskarżonej decyzji dokonano prawidłowej wykładni i prawidłowo zastosowano art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., Sąd nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniesionej w sprawie skargi, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) orzekł o jej oddaleniu.