II SA/Bd 428/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Renata Owczarzak (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Wiesław Czerwiński sędzia WSA Anna Klotz Protokolant Magdalena Tambelli po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu [...] sprawy ze skargi S. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w formie zasiłku okresowego 1. oddala skargę, 2. przyznaje ze Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy) na rzecz adwokata S. M. 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) zł, tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Decyzją z dnia [...] Wójt Gminy[...], na podstawie art. 107 ust. 1, art. 4, art. 11 ust. 2, art. 38, art. 102 ust. 1, art. 106 ust. 1, ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2009 r., Nr 175, poz. 1362 ze zm.) odmówił przyznania S. S. świadczenia z pomocy społecznej w formie zasiłku okresowego. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ podniósł, iż w dniu 28 października 2010 r. pracownicy socjalni udali się pod wskazane przez we wniosku o udzielenie pomocy miejsce zamieszkania w celu przeprowadzenia wywiadu z wnioskodawcą, jednak nie zastali go w domu w związku z czym pozostawiono w skrzynce pocztowej pismo z prośbą o kontakt w celu ustalenia daty przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. W dniu 29.10.2010 r. wysłano do strony pismo nr [...] r. z prośbą o zgłoszenie się w siedzibie GOPS w celu ustalenia terminu wywiadu środowiskowego, a przesyłka listowa odebrana została przez J. S. (ojca) jako pełnomocnika (zwrotne potwierdzenie odbioru dołączono do akt sprawy). W dniu 6.11.2010 r., z uwagi na brak możliwości nawiązania z wnioskodawcą bezpośredniego kontaktu oraz brakiem działań z jego strony, wystosowano kolejne pismo (nr[...]) informujące o przedłużeniu terminu rozpatrzenia wniosku do dnia 14.12.2010 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru dołączono do akt sprawy). Analizując przebieg postępowania administracyjnego orzekający organ stwierdził konsekwentny brak zainteresowania sprawą przez zainteresowanego, pomimo wielokrotnych prób skontaktowania się z nim podejmowanych z inicjatywy Ośrodka. W związku z brakiem możliwości ustalenia aktualnej sytuacji materialnej i majątkowej, a tym samym z brakiem możliwości określenia prawa do objęcia pomocą społeczną, postanowiono jak w sentencji orzeczenia. W odwołaniu od tej decyzji S. S. wniósł o jej uchylenie, nie zgadzając się z treścią zapadłego rozstrzygnięcia i wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z przesłuchania w charakterze świadka jego ojca J. S. i brata D. S. Zdaniem strony przeprowadzenie wywiadu środowiskowego nie było możliwe, z przyczyn nie leżących po jego stronie. Ponadto skarżący zarzucił naruszenie przepisów: art. 10, art. 81, art. 6, art. 7 oraz art. 77 K.p.a. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z dnia [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy potwierdził ustalenia stanu faktycznego zawarte w zaskarżonej decyzji, dotyczące prób nawiązania kontaktu przez organ z zainteresowanym oraz brak jego reakcji na liczne wezwania do współdziałania w zakresie przyznania świadczenia z pomocy społecznej. Zdaniem organu spełnione zostały przesłanki z art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej takie jak: brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, co może stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia. Stwierdzono, że rozstrzygnięcie zawarte w decyzji organu I instancji nie budzi zastrzeżeń, ponieważ organ ten dokonał wszystkich wymaganych czynności w postępowaniu dowodowym, określonych w art. 106 i 107 ustawy o pomocy społecznej w związku z czym decyzja organu I instancji odmawiająca przyznania skarżącemu prawa do zasiłku okresowego, jest zgodna z obowiązującymi przepisami. Podniesiono, że prawidłowo organ uznał, że stosownie do art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, brak współdziałania osoby z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, nieuzasadniona odmowa przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, poszukiwania pracy przez osobę bezrobotną mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia. Ponadto zauważono, że skarżący odmawia współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu swojej trudnej sytuacji, nie podejmuje próby jej poprawy, dlatego też organ nie mógł ocenić sytuacji bytowej skarżącego z uwagi na negatywną postawę uniemożliwiającą przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Organ dokonał prób przeprowadzenia wywiadu środowiskowego u wnioskodawcy jednak do sporządzenia wywiadu nie doszło z powodu nieobecności wnioskodawcy w domu oraz brak kontaktu z jego strony. Odnosząc się do pozostałych zarzutów sformułowanych w odwołaniu Kolegium stwierdziło, że nie znajdują one uzasadnienie prawnego, albowiem organ I instancji, zgodnie z przepisami starał się przeprowadzić postępowanie dowodowe i wyjaśniające mające na celu wszechstronne i zgodne z prawem rozpatrzenie wniosku strony, jednakże z uwagi na brak możliwości przeprowadzenia wywiadu środowiskowego i jakiegokolwiek nawiązania kontaktu ze skarżącym, zaskarżoną decyzją organ I instancji odmówił przyznania wnioskowanego przez skarżącego świadczenia. W skardze do sądu S. S. wniósł o uchylenie decyzji organu odwoławczego utrzymujące w mocy decyzję organu I instancji, zarzucając: I. naruszenie art. 136 k.p.a. w zw. z art. 78 § 1 k.p.a. poprzez nie uzupełnienie materiału dowodowego w sprawie, tj. nie dopuszczenie i nie przeprowadzenie dowodów wnioskowanych w sprawie, mających istotny wpływ na wynik sprawy, a dotyczących : a ) dowodu z przesłuchania świadków J. S. oraz D. S. na okoliczność, że przeprowadzenie wywiadu środowiskowego nie było możliwe z przyczyn, które nie leżą po stronie wnioskodawcy, gdyż pracownicy Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] nigdy nie pojawiali się w czasie, który wcześniej wyznaczyli na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego; świadkowie wyżej wymienieni przebywali zawsze z wnioskodawcą w terminie, gdy mieli przyjść pracownicy socjalni celem sporządzenia wywiadu środowiskowego, b ) dowodu z odpisu zaświadczenia z dnia 13 grudnia 2010 r. wydanego przez Powiatowy Urząd Pracy w [...] na okoliczność, że skarżący jest osobą bezrobotną zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy w[...], c ) nie załączenie do niniejszej sprawy akt osobowych zarejestrowanego, jako osoby bezrobotnej (z Powiatowego Urzędu Pracy w [...] oraz akt sprawy administracyjnej toczącej przed Prezydentem Miasta[...], zakończonej decyzją administracyjną Nr [...] Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] r. wydaną w sprawie znak : [...] w przedmiocie pozbawienia prawa do zasiłku dla osób bezrobotnych od dnia 17 września 2010 r.). Skarżący wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z: 1. rejestratora (dziennika) stawiennictwa w Powiatowym Urzędzie Pracy w [...] - na okoliczność, że jest osobą bezrobotną zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy w [...], 2. decyzji administracyjnej Nr [...] Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] na okoliczność, że jest osobą bezrobotną zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy w [...] bez prawa do zasiłku dla osób bezrobotnych. Ponadto skarżący zarzucił błędne przyjęcie, że podniesione przeze niego zarzuty w odwołaniu od decyzji administracyjnej Wójta Gminy [...] z dnia [...] r., a dotyczące naruszenia istotnych przepisów postępowania: art. 10, art. 81, art. 6, art. 7 oraz art. 77 K.p.a., mających wpływ na treść decyzji organu I instancji, nie zasługują na uznanie. W piśmie procesowym z dnia 12.10.2011 r. S. S. sprecyzował, że naruszenie art. 10 k.p.a. i art. 8 k.p.a. w istocie oznacza naruszenie ważnych zasad postępowania administracyjnego, takich jak: zasada praworządności (art. 6 k.p.a.), zasada prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), zasada pogłębiania zaufania (art. 8 K.p.a. ) i zasada udzielania informacji (art. 9 k.p.a. ). Zdaniem skarżącego ocena materiału dowodowego, zebranego w sposób niepełny, jest dowolna, bowiem jako dowolne należy traktować ustalenia faktyczne znajdujące wprawdzie potwierdzenie w materiale dowodowym, ale niekompletnym. Ponadto skarżący podniósł, że organ II instancji dopuścił naruszenia art. 136 k.p.a. w zw. z art. 78 § 1 k.p.a., gdyż nie uzupełnił materiału dowodowego w sprawie, tj. nie dopuścił i nie przeprowadził dowodów wnioskowanych przez skarżącego, mających istotny wpływ na wynik sprawy, a dotyczących dowodu z przesłuchania świadków. W odpowiedzi na skargę organ, nie znajdując podstaw do jej uwzględnienia, wniósł o jej oddalenie wskazując, że po ponownej analizie akt sprawy nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonej decyzji, ponieważ została ona podjęta zgodnie ze stanem faktycznym oraz w oparciu o obowiązujące przepisy prawa. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy podnieść, że stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.) - zwanej dalej p.p.s.a., sądy administracyjne w zakresie swojej właściwości sprawują kontrolę działalności administracji publicznej stosując środki określone w ustawie. Z brzmienia art. 145 § 1 przywołanej ustawy wnika natomiast, że w przypadku gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia posŧępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą zatem ulec uchyleniu wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy procesowego, jeżeli miało ono, bądź mogło ono mieć wpływ na wynik sprawy. Zważywszy powyższe uznano, że skarga w niniejszej sprawie nie zasługuje na uwzględnienie. Sądowa kontrola legalności, przeprowadzona stosownie do wskazań zawartych w art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) wykazała bowiem, że zaskarżone rozstrzygnięcie odpowiada wymogom wynikającym z przepisów prawa obowiązujących w dacie jego podjęcia jak również oparte zostało na prawidłowo ustalonym w tej dacie stanie faktycznym. Zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2009 r., Nr 175, poz. 1362 ze zm.) osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Obowiązek ten stanowi następstwo zasady subsydiarności wyrażonej w art. 2 ust. 1 cyt. ustawy, gdzie postanowiono, że pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Konstrukcja tej zasady wskazuje, że organy pomocy społecznej nie wyręczają obywatela z obowiązku utrzymywania się w trudnej życiowo sytuacji, ale wymagają od niego aktywności w pokonywaniu niepomyślności życiowych. Zgromadzone w aktach sprawy notatki służbowe oraz zwrotne poświadczenia odbioru pism kierowanych przez organ I instancji do skarżącego, stanowią wystarczający dowód tego, że pracownicy socjalni podejmowali wielokrotnie próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawcy, bowiem w dniu 28 października 2010 r. pracownicy socjalni ośrodka pomocy społecznej udali się, pod wskazane przez skarżącego we wniosku o udzielenie pomocy społecznej, miejsce zamieszkania w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Nie zastano jednak zainteresowanego w miejscu zamieszkania. Pozostawiono w kopercie pisemną informację z prośbą o osobisty lub telefoniczny kontakt z ośrodkiem pomocy społecznej w celu ustalenia terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Organ I instancji pismem z dnia 29 października 2010 r. skierowanym do skarżącego prosił o zgłoszenie się w siedzibie ośrodka, w celu ustalenia terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania strony. Pismo to zostało odebrane w dniu 16 listopada 2010 r. (dowód zwrotne poświadczenie odbioru). Ponownie, pismem z dnia 6 listopada 2010 r. organ I instancji zawiadomił stronę, iż sprawa z dnia 14 października 2010 r. zostanie rozpatrzona w terminie do dnia 14 grudnia 2010 r. Pismo to zostało odebrane w dniu 15 listopada 2010 r.: (dowód - zwrotne poświadczenie odbioru). Następnie pismem z dnia 23 listopada 2010 r. organ przypomniał stronie, że nie nawiązała kontaktu celem przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, jednak do dnia wydania zaskarżonej decyzji skarżący nie skontaktował się z organem I instancji. Nie budzi wątpliwości Sądu, że skarżący swoją postawą odmawia współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, nie podejmując próby jej poprawy, co wynika przede wszystkim z faktu, iż organ nie mógł ocenić sytuacji bytowej skarżącego z uwagi na negatywną postawę uniemożliwiającą przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Organ przedstawił dowody na wielość prób przeprowadzenia wywiadu środowiskowego u wnioskodawcy, do którego jednak nie doszło z powodu nieobecności wnioskodawcy pod wskazanym we wniosku adresem. Brak aktywności ze strony wnioskodawcy uprawnia organ do powstrzymania się udzielenia świadczenia (wyrok NSA z 17.11.2009 r., I OSK 554/09, Lex nr 588795). O tym, że brak współdziałania osoby ubiegającej się o przyznanie pomocy z pracownikiem socjalnym może doprowadzić do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej stanowi expressis verbis art. 11 ust. 2 powołanej ustawy. Brak współdziałania przejawia się głównie w związku z przeprowadzaniem wywiadów środowiskowych i w związku z zaleceniami pracownika socjalnego. Nie chodzi przy tym tylko o spolegliwość strony, ale o jej rzeczywistą aktywność i inicjatywę, jaką można oczekiwać, uwzględniając wiek, stan zdrowia, w tym psychicznego, wykształcenie, środowisko, którym strona przebywa; aktywna postawa leży wręcz w interesie strony (np. wyrok NSA z 20.12.2001r., II SA/Po 1662/00). Przykładem braku współdziałania wnioskodawcy z pracownikiem socjalnym jest przyjęcie przez niego biernej postawy, która utrudnia należyte przeprowadzenie wywiadów i nie prowadzi do realizacji zaleceń pracownika socjalnego. Wykazanie po stronie osoby uprawnionej do świadczeń pomocowych braku współdziałania z organami może uzasadniać odmowę przyznania świadczenia z pomocy społecznej (wyrok NSA z: 26.6.2009 r., I OSK 1456/08, lex nr 563279; 19.3.2009 r., I OSK 561/08, lex nr 580375; wyrok WSA w Gliwicach z 19.01.2010 r., IV SA/GL 445/09, lex nr 554233; wyrok WSA we Wrocławiu z 17.9.2009 r., IV SA/Wr 227/09, lex nr 580346). W przypadku zgłoszenia wniosku o takie świadczenie z pomocy społecznej konieczne jest ustalenie sytuacji osoby lub rodziny, która się o nie ubiega. Zgodnie z art. 106 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, przy czym wywiad środowiskowy w myśl art. 107 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej ma na celu ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osoby lub rodziny. Natomiast w myśl art. 107 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej w przypadku ubiegania się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej po raz kolejny, a także gdy nastąpiła zmiana danych zawartych w wywiadzie, sporządza się aktualizację wywiadu z tym zastrzeżeniem, że wobec osób korzystających ze stałych form pomocy aktualizację sporządza się nie rzadziej niż co 6 miesięcy, mimo braku zmiany danych. Rodzinny wywiad środowiskowy stanowi swoiste postępowanie dowodowe, a ponieważ sporządzany jest na urzędowym formularzu stanowi jednocześnie protokół w rozumieniu kpa. Obowiązek współdziałania osoby z organem pomocowym dotyczy również sporządzenia wywiadu środowiskowego lub aktualizacji i powinien on polegać na udzieleniu organowi niezbędnych informacji, wskazywaniu i precyzowaniu zgłaszanych potrzeb. Z brzmienia przepisu art. 38 ustawy o pomocy społecznej oraz z faktu, iż postawa wnioskodawcy podlega ocenie organu wynika, że decyzja o przyznaniu bądź odmowie przyznania świadczenia ma charakter decyzji uznaniowej. Organ wydający decyzję uznaniową nie jest związany normą prawa materialnego, z tym że argumentacja organu, co do udzielenia bądź nie udzielenia pomocy musi odpowiadać zasadzie wyrażonej w art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000 r., nr 98, poz. 1071 ze zm.). W myśl tego przepisu w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie działania niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Stanowisko organu orzekającego w tym zakresie winno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji administracyjnej. Zdaniem Sądu, powyższym obowiązkom organy obu instancji w rozpatrywanej sprawie uczyniły zadość. Organy obu instancji precyzyjnie przedstawiły w swych decyzjach, powołując konkretne okoliczności, że skarżący postępowaniem swym uchybił obowiązkowi współpracy. Brak jest bowiem dokumentów, pozwalających na przyznanie wnioskowanego świadczenia, która to okoliczność jest skutkiem braku współpracy ze strony wnioskodawcy. W rozpoznawanej sprawie organ I instancji dołożył należytych starań celem ustalenia aktualnej sytuacji bytowej, zdrowotnej i osobistej skarżącego. Brak współpracy ze strony zainteresowanego, wyrażający się w uniemożliwieniu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego przez pracownika socjalnego i brak odpowiedzi skarżącego na kierowane doń pisma sprawił, że orzekający organ został z przyczyn leżących po stronie skarżącego realnie pozbawiony możliwości zdiagnozowania obecnych potrzeb, a tym samym możliwości udzielenia jej niezbędnej pomocy. Obowiązkiem ubiegającego się o świadczenia z pomocy społecznej, świadczonej na koszt podatnika, jest lojalna współpraca z organem pomocy społecznej. W szczególności lojalna współpraca przejawiać się winna w umożliwieniu szybkiego przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, szybkiego kontaktowania się z organem pomocy społecznej telefonicznie bądź osobiście, gdy taka potrzeba wystąpi w danym postępowaniu. Strona winna też dążyć do przedstawienia wszelkich dowodów i twierdzeń o faktach istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy organowi I instancji, a jeśli to nie było możliwe bądź konieczność przeprowadzenia dowodu ujawniła się w uzasadnieniu decyzji II instancji, organowi odwoławczemu, tak by postępowanie dowodowe koncentrowało się w postępowaniu administracyjnym. Co do zasady więc, nie jest możliwe prowadzenie postępowania dowodowego przed sądem administracyjnym, który kontrolę legalności opiera na materiale dowodowym zgromadzonym w postępowaniu przed organem administracji wydającym zaskarżoną decyzję (art. 133 § 1 p.p.s.a.), lecz od tej zasady istnieje wyjątek, o którym mowa w art. 106 § 3 p.p.s.a., przy czym dowód uzupełniający z dokumentów spełnia kryterium niezbędności, jeżeli bez tego dokumentu nie jest możliwe rozstrzygnięcie istniejących w sprawie wątpliwości, a poza tym nie może to prowadzić do merytorycznego rozpoznania sprawy, bowiem rolą sądu jest ocena zgodności z prawem zaskarżonego aktu. Nie budzi natomiast żadnych wątpliwości teza, że w postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie może być prowadzone postępowanie dowodowe z zeznań świadków (por. wyrok NSA z dnia 25 lutego 2000 r., I SA 428/99, LEX nr 55767). Podsumowując należy zatem stwierdzić, że wniesiona w niniejszej sprawie skarga nie może być uwzględniona, ponieważ będąca przedmiotem kontroli sądu decyzja administracyjna wydana została w wyniku prawidłowo przeprowadzonego postępowania administracyjnego i jest zgodna z prawem materialnym. Nie zachodziły zatem podstawy do uchylenia zaskarżonej decyzji, bowiem w świetle art. 145 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd uchyla zaskarżoną decyzję tylko w razie zaistnienia wad w przeprowadzonym postępowaniu, jeżeli mogły one mieć istotny wpływ na wynik sprawy lub naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. W rozpatrywanej sprawie, wobec nie stwierdzenia takich wad, Sąd skargę oddalił, na podstawie art. 151 p.p.s.a. O kosztach orzeczono na podstawie art. 250 p.p.s.a w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c i § 19 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. nr 163, poz. 1348 z późn. zm.).