II SA/Bd 475/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Anna Klotz Sędziowie: sędzia WSA Grzegorz Saniewski sędzia WSA Jarosław Wichrowski (spr.) Protokolant Kamila Wesołowska po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 13 czerwca 2011 r. sprawy ze skargi M. O. na decyzję SKO w B. z dnia [...] marca 2011 r. nr SKO[...] w przedmiocie umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia 10 stycznia 2011 r. działający z upoważnienia Burmistrza K. Kierownik Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej działając na podstawie art. 30 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009 r., Nr 1, poz. 7 ze zm.) odmówił M. O. umorzenia narosłej zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz małoletnich dzieci S. O.i C. O.. W uzasadnieniu decyzji organ wywodził, że warunki nabywania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz zasady ustalania, przyznawania, wypłaty tego świadczenia oraz zwrotu należności regulują przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W dniu 23 listopada 2009 r. organ właściwy wierzyciela wydał decyzję administracyjną w sprawie zwrotu należności w wysokości 11.607,76 zł z tytułu wypłaconych w okresie od 1 października 2008 r. do 30 września 2009 r. świadczeń z funduszu alimentacyjnego w/w osobom uprawnionym wraz z ustawowymi odsetkami. Następnie po zakończeniu okresu świadczeniowego 2009/2010 organ wydał w dniu 23 listopada 2010 r. kolejną decyzję w sprawie zwrotu należności w wysokości 12.000 zł z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami. W dniu 24 listopada 2010 r. dłużnik zwrócił się z prośbą do organu o umorzenie narosłej zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Jako uzasadnienie wskazał, iż w od października 2009 r. do października 2010 r. przebywał w Areszcie Śledczym w Szczecinie oraz że jego sytuacja materialna jest nader krytyczna. Z zebranych w przedmiotowej sprawie dokumentów wynika, że z powodu odmowy zrejestrowanie się jako osoba bezrobotna decyzją Starosty Inowrocławskiego z dnia 10 lipca 2009 r. zostało dłużnikowi odebrane prawo jazdy. Aktualnie nadal nie jest on zarejestrowany jako osoba bezrobotna. Dalej organ wywodził, że obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców. Wynika to z faktu, iż alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka poprzez zapewnienie środków na jego godziwe utrzymanie, wychowanie czy też edukację. Dobro dziecka jest wartością najwyższą, podlegającą ochronie ze strony Państwa. W ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów mowa jest o tym, że konstytucyjna zasada pomocniczości nakłada na Państwo obowiązek wspierania tych osób ubogich, które nie są w stanie same samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych do alimentacji. Fakt wypłaty przez Państwo świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz zasądzonych alimentów nie zwolnił dłużnika z obowiązku alimentacji wobec własnych dzieci. Powinien on liczyć się z koniecznością spłaty należności - zaległość częściowo powstała w okresie, gdy nie był osobą osadzoną w areszcie śledczym, a obowiązek alimentacyjny już istniał. Sąd Najwyższy stwierdził, że wypadki nieściągania alimentów już zasądzonych występują z reguły dlatego, że dłużnik przez niedozwolone zabiegi uniemożliwia wykonanie wyroku zasądzającego alimenty. Nie ma więc konieczności ochrony takiego dłużnika. Zgodnie z art. 27 cytowanej wyżej ustawy dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Jak wynika z art. 30 ust. 2 ustawy, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Umorzenie należności, odroczenie terminu płatności, rozłożenie na raty należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest kompetencją o charakterze uznaniowym, a ich zastosowanie zostało przez ustawodawcę uzależnione od pewnych przesłanek. Przesłanki mają charakter ogólny, ustawodawca nie określił wyraźnie zasad i trybu ich rozpatrzenia. Dochód budżetowy, jakim jest zwrot wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jest dochodem związanym z wykonaniem pewnych zadań zleconych przez administracje rządową i nie jest zaliczany do danin publicznych. Ewentualne umorzenie zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy, pozytywne rozpatrzenie nie wpłynie faktycznie na sytuację dochodową, gdyż komornik sądowy utrzyma egzekucję, aby zaspokoić roszczenia z tytułu bieżących i zaległych alimentów. Zadłużenie z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dzień wydania decyzji wynosiło 26.519,44 zł. W przedmiotowym przypadku nie zachodzą przesłanki wynikające z art. 30 ust. 2 w/w ustawy. Umorzenie zadłużenia na podstawie powyższego artykułu powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnym. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadnić powyższą prośbę. Okolicznością taką nie jest odbywanie kary pozbawienia wolności, gdyż stanowi ona efekt zabronionych działań zobowiązanego. Za wyjątkową nie może być bowiem uznana sytuacja będąca skutkiem działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji, sytuacja dochodowa strony została wywołana jego zamierzonym działaniem i dlatego też w rozpatrzonej sprawie nie istnieją podstawy do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Dłużnik jest w wieku aktywności zawodowej (35 lat) i może podjąć pracę zarobkową. Zarejestrowanie się jako osoba bezrobotna lub poszukująca pracy daje większe możliwości w podjęciu zatrudnienia. Poprzez program aktywizacji zawodowej dłużnik może uczestniczyć w kursach podwyższających kwalifikacje lub przekwalifikować się w zawodzie. W związku z tym, że nie jest on zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy z własnej winy, nie może skorzystać z takich możliwości. Od powyższej decyzji odwołanie do SKO w B. złożył M. O.. SKO w B. decyzją z dnia 11 marca 2011 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ wskazał, że przesłanki umorzenia należności powstałych z tytułu z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, reguluje art. 30 ust. 1 w zw. z art. 28 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zgodnie z którym organ właściwy dłużnika może umorzyć te należności w łącznej wysokości: 30 %, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 50 %, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 100 % jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Umorzenie należności, w myśl art. 30 ust. 3 cytowanej ustawy, następuje w drodze decyzji administracyjnej. Z powyższego wynika, iż koniecznym i jedynym warunkiem umorzenia choćby części należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych jest skuteczna egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów, prowadzona przez okres minimum 3 lat. W niniejszej sprawie, jak wynika z przedłożonych akt, egzekucja należności alimentacyjnych wobec dłużnika alimentacyjnego była bezskuteczna. Jednocześnie podkreślić należy, że kategoryczne sformułowanie art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie pozostawia wątpliwości, iż nawet bardzo trudna sytuacja materialna dłużnika alimentacyjnego nie stanowi ani samodzielnej, ani dodatkowej przesłanki umorzenia należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych. Zgodnie z art. 27 cytowanej wyżej ustawy dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Odsetki są naliczone od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty. Jak wynika z art. 30 ust. 2 ustawy, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Umorzenie należności, odroczenie terminu płatności, rozłożenie na raty należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest kompetencją o charakterze uznaniowym i jest uzależnione od stwierdzenia przez organ właściwy przesłanki występowania szczególnych okoliczności opartych na kryterium dochodowym i rodzinnym. Oznacza to, że w gestii organu jest odmowa albo przychylenie się do wniosku strony. Warunkiem wydania niewadliwej decyzji będzie jednak szczegółowe zbadanie stanu faktycznego sprawy po kątem występowania tychże przesłanek i zindywidualizowanie uzasadnienia decyzji (por. np. wyrok NSA z dnia 25 czerwca 2003 r., III SA 3118/01, Lex Nr 116545). W niniejszej sprawie organ I instancji w przekonaniu Kolegium dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych i należycie rozważył przesłanki umorzenia należności. Treść art. 30 ust. 2 ustawy nie oznacza oczywiście, że rzeczone rozstrzygnięcia mogą być podejmowane w sposób dowolny. Organy administracji ograniczone są bowiem w tym zakresie postanowieniami przytoczonego przepisu wyraźnie wskazującego, że w tym zakresie powinno brać się pod uwagę sytuację dochodową osoby zobowiązanej i rodziny tych osób. Nie można jednak zapominać również o charakterze zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z postanowieniami art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci mają charakter obligatoryjny. Ponadto należy mieć na uwadze fakt, że wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego (lub świadczeń z nim związanych) mają charakter wyjątkowy i jako takie zgodnie z ogólnymi regułami interpretacyjnymi powinny być interpretowane w sposób ścisły, a nie rozszerzający. W związku z tym umorzenie na podstawie art. 30 ust. 2 cyt. ustawy powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek zaliczek alimentacyjnych. Okolicznością taką nie jest odbywanie kary pozbawienia wolności, gdyż stanowi ona efekt zabronionych działań zobowiązanego. Za wyjątkową nie może być bowiem uznana sytuacja będąca skutkiem działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji, sytuacja dochodowa strony została wywołana jego zamierzonym działaniem i dlatego też w rozpatrzonej sprawie zdaniem Kolegium nie istnieją podstawy do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Należy również nadmienić, że zainteresowany jest w wieku aktywności zawodowej (35 lat) i może podjąć pracę zarobkową. Zarejestrowanie się jako osoba bezrobotna lub poszukująca pracy daje większe możliwości w podjęciu zatrudnienie. Poprzez program aktywizacji zawodowej dłużnik może uczestniczyć w kursach podwyższających kwalifikacje lub przekwalifikować się w zawodzie. Zastosowanie przepisu art. 30 ust. 2 w/w ustawy ma charakter uznaniowy, a organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego. W ocenie Kolegium organ I instancji zasadnie uznał, iż sytuacja dochodowa skarżącego nie uzasadnia umorzenia zaległości, zatem nie ma podstaw, by korzystał on z przywileju umorzenia kwot alimentacyjnych płaconych zamiast skarżącego z budżetu państwa. Stanowisko takie należy uznać, za prawidłowe. W toku postępowania wyjaśniającego w przedmiotowej sprawie ustalono, iż dłużnik znajduje się w trudnej sytuacji życiowej, jednakże przeszkód celowościowych w przyznaniu umorzenia jest znacznie więcej niż okoliczności za nim przemawiających. Organ I instancji wydał przedmiotową decyzję po wnikliwej i rzetelnej analizie całości zgromadzonej dokumentacji w sprawie. Przed wydaniem decyzji organ zawiadomił stronę o możliwości zapoznania się ze zgromadzoną dokumentacją, materiałem dowodowym oraz umożliwił wypowiedzenie się w zakresie przeprowadzonych dowodów oraz złożenia stosownego oświadczenia co skutkować mogłoby ewentualnym uzupełnieniem dokumentacji. Skarżący M. O. wniósł od powyższej decyzji skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy wnosząc o jej uchylenie. Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269, ze zm.) sąd administracyjny kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i procesowego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zaskarżona decyzja (postanowienie) może być uchylona tylko wówczas, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego albo inne naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć wpływ na rozstrzygnięcie (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). W wyniku przeprowadzenia kontroli zaskarżonej decyzji pod względem zgodności z prawem Sąd stwierdził, że przy jej wydaniu nie zostały naruszone przepisy prawa materialnego ani też przepisy postępowania administracyjnego. Materialnoprawną podstawę do wydania decyzji stanowił art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009 r., Nr 1, poz. 7 ze zm.), zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Decyzja w tym zakresie jest zatem wydawana w ramach uznania administracyjnego. Do swobodnego uznania organu ustawodawca pozostawił bowiem odmowę lub uwzględnienie wniosku dłużnika alimentacyjnego. Warunkiem wydania decyzji w tym przedmiocie jest szczegółowe zbadanie stanu faktycznego sprawy pod kątem występowania powyższych przesłanek i zindywidualizowanie uzasadnienia decyzji. Uznaniowy charakter takiej decyzji nie oznacza bowiem, że organ administracji może podjąć ją w sposób całkowicie dowolny, gdyż jest on związany nie tylko treścią cytowanego przepisu, ale również przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego, w szczególności art. 7 k.p.a. Zatem, aby rozstrzygnięcie sprawy nie było dowolne, organ administracji musi poprzedzić je wnikliwym wyjaśnieniem i rozważeniem wszystkich okoliczności sprawy, a w uzasadnieniu decyzji musi wskazać motywy podjętego rozstrzygnięcia. Rolą sądu administracyjnego, kontrolującego zgodność z prawem wydanej decyzji, jest bowiem również sprawdzenie prawidłowości wnioskowania organu administracji stwierdzającego, że w danej sytuacji faktycznej nie było możliwe uwzględnienie wniosku o udzielenie ulgi w spłacie należności alimentacyjnych, lub że udzielenie takiej ulgi było uzasadnione. Wywody w tym zakresie muszą być wewnętrznie spójne, a także zgodne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Z treści cytowanego art. 30 ust. 2 wynika, że przesłankami umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń są wyłącznie sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy. Należy przypomnieć za Naczelnym Sądem Administracyjnym, który w wyroku z dnia 21 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1685/07 (niepublikowany) stwierdził, że na sytuację dochodową dłużnika składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności - stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu. Są to kwestie istotne, bowiem działając w ramach uznania administracyjnego organ winien rozważyć, czy sytuacja dłużnika zmusza go rzeczywiście do wystąpienia o umorzenie długu i umorzenie to uzasadnia, czy też nie czyni on żadnych starań, aby dług spłacić, choć mógłby tego dokonać. Z kolei na sytuację rodzinną dłużnika składa się ustalenie, czy prowadzi samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz. Organy w prawidłowy sposób ustaliły stan faktyczny i w oparciu o niego zastosowały prawidłowe przepisy i dokonały ich wykładni, która nie budzi zastrzeżeń Sądu. Faktem jest, że sytuacja majątkowa skarżącego jest trudna, ale należy podkreślić, że nie podejmuje on stosownych działań w celu jej polepszenia. W szczególności należy zwrócić uwagę na to, że skarżący nie podjął tak podstawowego kroku jak zarejestrowanie jako bezrobotny. W przedmiotowej sprawie organ wydawał decyzję opierając się na uznaniu administracyjnym, co oznacza, że nawet wystąpienie szczególnej sytuacji dochodowej lub rodzinnej nie rodzi dla dłużnika alimentacyjnego prawa (roszczenia) o jedną z przewidzianych w art. 30 ust. 2 cyt. ustawy ulg. Należy podkreślić fakt, że skarżący poza złożeniem wniosku o uchylenie zaskarżonej decyzji (zarówno II jak i I instancji) nie powołał jakichkolwiek zarzutów na potwierdzenie swego stanowiska. Reasumując, Sąd w pełni podziela argumenty przytoczone przez organy i czyni je swoimi. Mając na uwadze powyższe należało na podstawie art. 151 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji.