II SA/Bd 531/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Brotkiewicz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Renata Owczarzak Asesor WSA Mariusz Pawełczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 3 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi S. M., P. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] kwietnia2024 r. nr [...] [...] w przedmiocie umorzenia postępowania dotyczącego umorzenia należności z tytułu pobranego zasiłku pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] lutego 2024 r., znak: [...]. Prezydent Miasta [...], zwany również dalej: "organem I instancji", decyzją z dnia [...].2024r., na podstawie art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775), zwaną dalej: "kpa", umorzył postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu pobranego zasiłku pielęgnacyjnego przez P. L., zwanego dalej: "skarżącym" lub "stroną". Powyższe rozstrzygnięcie, organ I instancji oparł o następujące ustalenia i rozważania: W dniu [...].2022 r. wpłynęło do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie [...], zwanego dalej: "MOPS", podanie o umorzenie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego wypłaconego na rzecz skarżącego. Dnia [...].2022 r., organem I instancji odmówił wszczęcia postępowania. Na skutek rozpoznania zażalenia, Samorządowe Kolegium Odwoławcze, zwane dalej również: "organem odwoławczym", postanowieniem z [...].2022 r., utrzymało w mocy zaskarżone postanowienie. Wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 11.10.2022 r., w sprawie o sygn. akt II SA/Bd 514/22 uchylono ww. postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Prezydenta Miasta [...] z dnia [...].2022 r. W ww. wyroku wskazano jako uchybienie brak pełnomocnictwa S. M. występującej w imieniu strony. Po załączeniu pełnomocnictwa skutkiem ponownego rozpatrzenia sprawy, w dniu 2023-[...] tut. organ I instancji ponownie odmówił wszczęcia postępowania. Wskutek rozpoznania zażalenia, organ odwoławczy postanowieniem z dnia 2023-[...], utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie. Na skutek rozpoznania skargi strony, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 22.11.2023 r., w sprawie o sygn. akt: II SA/Bd 567/23 uchylił zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie z dnia 28.02.2023 r. Jako podstawę uchylenia Sąd wskazał, że fakt, iż nie została wydana decyzja o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane, nie pozbawia organu administracji właściwości do rozstrzygania w sprawie ulgi, tj. wniosku strony o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Tym samym WSA w Bydgoszczy, uznał za swój, pogląd wyrażony w wyroku Najwyższego Sądu Administracyjnego z dnia 2023-05-25, sygn. akt I OSK 1307/22. Uzupełnienie braków formalnych wniosku nastąpiło w dniu [...].02.2023 r. i tę datę należy przyjąć jako datę wszczęcia postępowania na żądanie strony. Natomiast w dniu [...].05.2022 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych dokonał zwrotu całości zadłużenia strony. Ponieważ więc w omawianej sprawie brak jest należności, która podlegałaby spłacie, bezprzedmiotowym jest orzekanie o jej umorzeniu, a zasadnym umorzenie postępowania na podstawie art. 105 § 1 kpa. W odwołaniu na powyższą decyzję skarżący wniósł o jej uchylenie i rozpatrzenie jego wniosku z [...].2022 r., zgodnie z wytycznymi WSA w Bydgoszczy, do których organ I instancji nie zastosował się i w konsekwencji nie rozpatrzył wniosku o umorzenie należności, nie oceniając sytuacji materialnej i zdrowotnej strony. Skarżący wskazał, że na dzień złożenia wniosku istniało jego zadłużenie do spłaty, a ZUS na zlecenie MOPS bezprawnie zabrał to zadłużenie, przy czym strona została pozbawiona udziału w tym postępowaniu dotyczącym zadłużenia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Organ odwoławczy powyższe rozstrzygnięcie – po przytoczeniu dotychczasowego stanu faktycznego – oparł zasadniczo o następujące ustalenia i rozważania: Niezależnie od tego, którą datę należy uznać za moment wszczęcia postępowania w przedmiotowej sprawie (dzień złożenia wniosku, tj. [...].2022 r. lub dzień jego uzupełnienia poprzez złożenie pełnomocnictwa, tj. [...].02.2023r.), to do dnia [...] maja 2022r. ZUS dokonał zwrotu na rzecz organu właściwego (Prezydenta Miasta [...]) całości należności odpowiadającej wysokości zasiłku pielęgnacyjnego wypłaconego w zbiegu z dodatkiem pielęgnacyjnym. Zgodnie zaś z art. 16 ust. 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r., o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 65), zwanej dalej: "u.ś.r.", - Przekazanie kwoty odpowiadającej wysokości zasiłku pielęgnacyjnego, o którym mowa w ust. 7, uznaje się za zwrot świadczeń nienależnie pobranych. Tym samym, w związku z zastosowaniem uproszonego trybu, o którym mowa w art. 16 ust. 7 u.ś.r., doszło już do rozliczenia (zwrotu) na rzecz Prezydenta Miasta [...] kwot odpowiadających pobranemu zasiłkowi pielęgnacyjnemu, za okres na który stronie został przyznany również dodatek pielęgnacyjny. W stanie faktycznym sprawy, na dzień orzekania nie ma więc kwoty, którą można kwalifikować jako "nienależnie pobrany zasiłek pielęgnacyjny" i co do której organ miałby orzekać o zastosowaniu ulgi (umorzenia) na podstawie art. 30 ust 9 u.ś.r. W wyroku z dnia 22 listopada 2023r. sygn. akt II SA/Bd 567/23 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy uznał, że możliwe jest orzekanie przez organ właściwy w sprawie wszczętej wnioskiem strony, tj. o umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego, natomiast Sąd nie wypowiadał się o kierunku rozstrzygnięcia sprawy. Błędnie też skarżący zarzuca organowi I instancji, że bezpodstawnie zabierał z ZUS rentę socjalną, nie uwzględniając wniosku z [...].2022r. Procedura uregulowana w art. 16 ust. 7 u.ś.r., stanowi uproszenie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń i nakłada na ZUS obowiązek pomniejszenia emerytury lub renty o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconego zasiłku pielęgnacyjnego. Zastosowanie tej procedury przez ZUS nie zależy od woli organu właściwego - Prezydenta Miasta [...]. Biorąc pod uwagę, że przed datą orzekania nastąpił już zwrot nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego wypłaconego na rzecz skarżącego i nie ma należności, które miałyby podlegać zwrotowi organowi właściwemu (zob. art. 30 ust 1 u.ś.r.) jako nienależnie pobrane w związku ze zbiegiem z wypłatą dodatku pielęgnacyjnego, to postępowanie o umorzenie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego stało się w całości bezprzedmiotowe w rozumieniu art. 105 § 1 kpa. Nie ma bowiem przedmiotu, do którego miałaby się odnosić ulga w zwrocie (umorzenie nienależnie pobranych świadczeń). W skardze złożonej do Sądu, skarżący powołał się na argumentację tożsamą z argumentacją odwołania od decyzji organu I instancji z dnia [...].2024 r. i domagał się merytorycznego rozpatrzenia jego wniosku z [...].2022 r. o umorzenie kwoty [...]zł. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 Ppsa, podtrzymując swoją dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Ocena zaskarżonej decyzji przeprowadzona w zakresie wynikającym z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329); dalej zwaną: "p.p.s.a.", doprowadziła Sąd do stanowiska, że w toku postępowania administracyjnego uchybiono prawu procesowemu i materialnemu, w sposób uzasadniający uwzględnienie skargi. Postępowanie administracyjne w przedmiotowej sprawie zostało wszczęte na skutek podania strony z [...].2022 r., w przedmiocie umorzenia należności z tytułu pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. Jak wskazano w wyroku WSA w Bydgoszczy z dnia 22 listopada 2023 r., w sprawie II SA/Bd 567/23, okolicznością niesporną w sprawie jest istnienie i kwota należności objętych wnioskiem o umorzenie. Niesporne jest też to, że należność powstała na skutek jednoczesnego pobierania przez skarżącego zasiłku pielęgnacyjnego, przyznanego mu od [...].2019 do [...].2022 i dodatku pielęgnacyjnego od [...].2020 r. Wskutek decyzji Prezydenta Miasta [...] z [...].2022 r., uchylającej decyzję z dnia [...].2020 r., przyznającą zasiłek pielęgnacyjny, wyeliminowano stan jednoczesnego pobierania obu ww. świadczeń, lecz nie rozstrzygnięto o zagadnieniu zwrotu pobieranego jednocześnie z dodatkiem pielęgnacyjnym, świadczenia pielęgnacyjnego. Niespornym jest również, że Prezydent Miasta [...] nie wydał decyzji w zakresie zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego, natomiast ZUS od [...] 2022 r., rozpoczął realizację potrąceń ze świadczenia emerytalno – rentowego skarżącego wypłaconych mu kwot zasiłku pielęgnacyjnego za okres przysługiwania dodatku pielęgnacyjnego a potrącane kwoty ZUS przekazywał na konto MOPR na podstawie art. 139 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r., o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz. U. z 2021 r., poz. 291/, zwanej dalej: "u.e.r." (pismo ZUS z dnia [...].2022 r.). Z dniem [...].05.2022 r., ZUS dokonał ostatecznie zwrotu całości wypłaconych kwot zasiłku pielęgnacyjnego. W tym miejscu należy wskazać, że od 4 marca 2016 r. obowiązują przepisy upraszczające tryb dochodzenia zwrotu nienależnie pobranych zasiłków pielęgnacyjnych (ustawa z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych; Dz. U. z 2015 r. poz. 1302). Ustawa ta w art. 3 ust. 2 dodała do art. 16 u.ś.r. ustęp 7 oraz 8. Zgodnie z art. 16 ust. 7 u.ś.r., osobie, której przyznano dodatek pielęgnacyjny za okres, za który wypłacono zasiłek pielęgnacyjny, Zakład Ubezpieczeń Społecznych lub inny organ emerytalny lub rentowy, który przyznał dodatek pielęgnacyjny, wypłaca emeryturę lub rentę pomniejszoną o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconego za ten okres zasiłku pielęgnacyjnego i przekazuje tę kwotę na rachunek bankowy organu właściwego. Natomiast art. 16 ust. 8 ww. ustawy, stanowi, że przekazanie kwoty odpowiadającej wysokości zasiłku pielęgnacyjnego, o którym mowa w ust. 7, uznaje się za zwrot świadczeń nienależnie pobranych. W przedmiotowej sprawie istotnym jest, że zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Jednocześnie zgodnie z art. 170 p.p.s.a. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach ustawie przewidzianych także inne osoby. Związanie sądu administracyjnego oceną prawną oznacza, że nie może on formułować nowych ocen prawnych, sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie. Natomiast moc wiążąca orzeczenia określona w art. 170 p.p.s.a. w odniesieniu do sądów oznacza, że podmioty te muszą przyjmować, iż dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu. Zatem w kolejnym postępowaniu, w którym pojawia się dana kwestia, nie może być już ona ponownie badana. Oznacza to zatem zakaz formułowania nowych ocen prawnych sprzecznych z dotychczasowym stanowiskiem sądu (por. Dauter Bogusław, Gruszczyński Bogusław, Kabat Andrzej, Niezgódka-Medek Małgorzata. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz do art. 170, Lex 2016; wyroki NSA z dnia 15 lutego 2011 r. sygn. akt II OSK 306/10, z dnia 10 lutego 2011 r. sygn. akt I OSK 1241/10 oraz z dnia 7 lutego 2013 r. sygn. akt II OSK 1865/11; http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Kontrola rozstrzygnięcia wydanego po ponownym rozpatrzeniu sprawy sprowadza się do oceny, czy organ podporządkował się wskazanym wytycznym i ocenie prawnej wyrażonej przez sąd, gdyż jest główne kryterium poprawności nowo wydanej decyzji (wyrok NSA z dnia 20 kwietnia 2011 r. sygn. akt II OSK 729/10; http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Tym samym zarówno Sąd rozpoznający niniejszą skargę jak i organy obu instancji związane były omawianym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy. Przystępując więc do kontroli zaskarżonego aktu, należało zauważyć, że w ww. wyroku przytoczono dwa poglądy orzecznictwa, dotyczące możliwości merytorycznego rozpatrzenia przez organy żądania umorzenia kwot świadczeń nienależnie pobranych na podstawie przepisów art. 30 ust. 9 u.ś.r., w sytuacji kiedy ZUS na podstawie art. 16 ust. 7 u.ś.r., wypłacając emeryturę lub rentę dokonał pomniejszenia jednego z tych świadczeń o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconego zasiłku pielęgnacyjnego w zbiegu z dodatkiem pielęgnacyjnym i przekazał kwotę wypłaconego zasiłku pielęgnacyjnego na rachunek bankowy organu właściwego. Jak wskazano, pierwszy z tych poglądów opowiada się za brakiem uprawnień organów – w powyższej sytuacji - do zastosowania przepisów art. 30 ust. 9 u.ś.r., (pozwalających na rozpatrzenie żądania strony o umorzenie kwot świadczeń nienależnie pobranych co do istoty), albowiem przepis art. 16 ust. 7 u.ś.r. mając bezwzględnie obowiązujący charakter, obliguje Zakład Ubezpieczeń Społecznych do dokonania potrącenia, a organ, który wypłacił zasiłek pielęgnacyjny za ten okres, nie posiada w tym zakresie kompetencji do zwolnienia strony zobowiązanej od obowiązku zwrotu takiego zasiłku. Tak więc sprawa zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego w związku z nabyciem prawa do dodatku pielęgnacyjnego, została wyłączona z kognicji organów administracji. Od decyzji ZUS dokonujących pomniejszenia świadczeń emerytalno-rentowych na skutek nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, przysługuje odwołanie do sądu powszechnego. Przekazanie przez ZUS organowi kwoty pieniężnej w trybie art. 16 ust. 8 cyt. ustawy oznacza zwrot świadczeń nienależnie pobranych i kończy sprawę związaną z jednoczesnym pobieraniem dodatku i zasiłku pielęgnacyjnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 marca 2011 r. sygn. akt I OSK 1942/10 publik. CBOSA). Przytoczono też drugi z poglądów orzecznictwa wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 25 maja 2023 r., sygn. akt: I OSK 1307/22, uwzględniający skargę kasacyjną złożoną przez Rzecznika Praw Obywatelskich. NSA stwierdził, że organ przyznający zasiłek pielęgnacyjny (w przedmiotowej sprawie – Prezydent Miasta [...]) władny jest rozstrzygać w oparciu o art. 30 ust. 9 u.ś.r., w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. Niewydanie przez organ administracji decyzji o uznaniu świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane nie ma znaczenia dla ustalenia jego właściwości do rozstrzygania w sprawie umorzenia kwoty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, ponieważ uznanie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, w zbiegu z pobieranym dodatkiem pielęgnacyjnym, za świadczenie nienależnie pobrane zostało przesądzone przez samego ustawodawcę w art. 16 ust. 6 i 8 u.ś.r. Ponadto zakres kompetencji organu emerytalno-rentowego, w tym określony w art. 138 ust. 6 u.e.r., dotyczący jedynie świadczeń emerytalno-rentowych, nie uprawnia do podejmowania jakichkolwiek rozstrzygnięć wobec zasiłku pielęgnacyjnego, jako świadczenia rodzinnego. Przy braku takiej kompetencji organu emerytalno-rentowego i w konsekwencji tego także sądu powszechnego, osoba, która pobierała nienależne świadczenie rodzinne nie może być pozbawiona uprawnienia do ubiegania się o rozpatrzenie jej wniosku w trybie określonym w art. 30 ust. 9 u.ś.r. WSA w Bydgoszczy w ww. wyroku z dnia 22.11.2023 r., opowiedział się za słusznością drugiego z przedstawionych poglądów orzecznictwa i w konsekwencji w stanie faktycznym przedmiotowej sprawy uznał za konieczne merytoryczne rozstrzygnięcie przez organy złożonego przez stronę wniosku z [...].2022 r., o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń w postaci zasiłku pielęgnacyjnego. Oznaczało to konieczność rozstrzygnięcia tego wniosku co do istoty w oparciu o art. 30 ust 9 u.ś.r. Brak było więc podstaw do zastosowania w sprawie art. 105 § kpa i umorzenia postępowania. Dlatego też wobec naruszenia art. 153 p.p.s.a., doszło też do braku zastosowania norm prawnomaterialnych (30 ust 9 u.ś.r.), które winny stanowić podstawę rozpatrzenia wniosku strony i dlatego też na podstawie art. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzeczono o uchyleniu zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.