II SA/Bd 923/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz Sędziowie: sędzia WSA Jarosław Wichrowski (spr.) sędzia WSA Katarzyna Korycka po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 1 lutego 2022 r. sprawy ze skargi J. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] maja 2021 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] kwietnia 2021 r., nr [...]. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] maja 2021 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania J. N. (dalej określany jako Skarżący) od decyzji Prezydenta Miasta I. z dnia [...] kwietnia 2021 r., nr [...]- utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że zaskarżoną decyzją Prezydent Miasta I. odmówił przyznania Skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym pasierbem. Podjętą decyzję organ I instancji uzasadnił treścią art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, wskazując, że w pierwszej kolejności do alimentacji względem syna zobowiązana jest jego matka. Od tej decyzji odwołanie wniósł Skarżący, podnosząc, że matka pasierba opuściła niespodziewanie dom rodzinny i wyjechała do innego mężczyzny. Jest na utrzymaniu niepełnosprawnych dzieci, tj. syna i pasierba, którzy otrzymują rentę socjalną i zasiłki pielęgnacyjne. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że podstawę materialnoprawną odmowy przyznania Skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego stanowił przepis art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz. U z 2020 r. poz. 111, dalej powoływana jako uśr). Skarżący do wniosku dołączył orzeczenie o stopniu niepełnosprawności pasierba wydane przez Powiatowy Zespołu ds. Niepełnosprawności, na mocy którego został zaliczony on do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub inne pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2 .1 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału, na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl ust. 1a art. 17 cyt. ustawy, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku, gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Rozważając możliwość zaliczenia Skarżącego do kręgu osób wymienionych w przepisie art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, organ I instancji słusznie odniósł się do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jednakże w tym zakresie ograniczył się wyłącznie do powołania się na brzmienie przepisu art. 128 kro. W ocenie Kolegium niezasadnie pominięto i w związku z tym nie uwzględniono treści znajdującego się w tym samym dziale III zatytułowanym "obowiązek alimentacyjny" - przepisu art. 144 §1 kro. Przepis ten daje podstawę do żądania świadczeń alimentacyjnych od powinowatych, a więc osób niezwiązanych węzłem pokrewieństwa. Jest to uregulowanie poszerzające krąg osób uprawnionych i zobowiązanych, ponieważ art. 128 kro obciąża obowiązkiem dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zatem należało przyjąć, że, odsyłając w art. 17 ust. 1 uśr do regulacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w zakresie obowiązku alimentacyjnego, ustawodawca nie dokonał rozróżnienia pomiędzy obowiązkiem alimentacyjnym z art. 128 kro oraz z art. 144 tej ustawy. Skoro bowiem do wzajemnych obowiązków pomiędzy pasierbem i ojczymem lub macochą na mocy odesłania z art. 144 § 3 kro stosuje się odpowiednio właściwe przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi, to zakres tego odesłania obejmuje zarówno treść świadczeń alimentacyjnych oraz kolejność tego zobowiązania. W konsekwencji przyjęcia takiej wykładni omawianych przepisów stwierdzić należy, że obowiązek alimentacyjny macochy (ojczyma) winien być traktowany na równi z obowiązkiem rodziców dziecka. Z unormowaniami tymi koresponduje właśnie art. 17 ust. 1a uśr. Tym samym przepisy te, w konfrontacji z przepisami ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jednoznacznie wskazują katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji - według kolejności tego zobowiązania (por. wyrok NSA z 21.02.2019 r., I OSK 3804/18). W judykaturze nie budzi wątpliwości, że zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na swój stan zdrowia, taką pomoc świadczyć. Organ odwoławczy wskazał, że powyższa okoliczność uzasadnia odmowne załatwienie wniosku zgodnie z literalnym brzmieniem przepisu. Wykładnia językowa art. 17 ust. 1a uśr pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ I instancji, ani organ odwoławczy nie mają, bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. Natomiast z woli ustawodawcy tylko legitymowanie się znacznym stopniem niepełnosprawności przez rodzica uprawnia ojczyma osoby wymagającego opieki do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem tej opieki i rezygnacją z zatrudnienia z tego powodu. W rozpoznawanej sprawie bezspornym jest to, że matka niepełnosprawnego nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Okoliczność ta uzasadnia odmowne załatwienie wniosku zgodnie z literalnym brzmieniem przepisu. Wykładnia art. 17 ust. 1a uśr pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Wobec powyższego, po uzyskaniu orzeczenia o niepełnosprawności matki w stopniu znacznym, albo orzeczenia sądowego pozbawiającego matkę osoby niepełnosprawnej praw rodzicielskich, będzie mógł Skarżący ubiegać o przyznanie świadczenia z tytułu opieki nad pasierbem, o ile zostaną spełnione przesłanki określone przepisami cyt. ustawy o świadczeniach rodzinnych. Skargę na ww. decyzję złożył Skarżący. W jej uzasadnieniu wskazał, że do [...] .12.2020 r. wraz z żoną sprawowali opiekę nad niepełnosprawnym synem żony, czyli jego pasierbem. Od [...] .12.2020 r. żona nie zamieszkuje wspólnie z rodziną, nie interesuje się w ogóle losem synów i nie sprawuje nad nimi opieki. Od tego czasu Skarżący sam sprawuje opiekę nad pasierbem i synem i z tego powodu nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Nie ma uprawnień do żadnych świadczeń, od października 2021 r. nabędzie prawo do emerytury i pozostaje bez źródła dochodu. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości swoją dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga była zasadna. Zgodnie z będącym podstawę zaskarżonej decyzji art. 17 ust. 1a uśr, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ocenie Sądu, z przyczyn wskazanych dalszej części uzasadnienia, w sprawie winien mieć zastosowanie art. 17 ust. 1 uśr, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W niniejszej sprawie nie jest kwestionowany warunek posiadania przez osobę wymagającą opieki (pasierba Skarżącego) orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto Kolegium nie zakwestionowało samego faktu sprawowania przez Skarżącego stałej opieki nad pasierbem. Organ odwoławczy prawidłowo uznał także, że kluczowy w okolicznościach niniejszej sprawy jest art. 144 § 1 zd. 1 k.r.o., zgodnie z którym dziecko może żądać świadczeń alimentacyjnych od męża swojej matki, niebędącego jego ojcem, jeżeli odpowiada to zasadom współżycia społecznego. Stosownie do treści art. 144 § 3 k.r.o., do obowiązku świadczeń przewidzianych w § 2 stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi. Artykuł 144 k.r.o. daje podstawę do żądania świadczeń alimentacyjnych od powinowatych, a więc osób niezwiązanych węzłem pokrewieństwa. Jest to uregulowanie poszerzające krąg osób uprawnionych i zobowiązanych, ponieważ art. 128 k.r.o. obciąża obowiązkiem dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo (M. Andrzejewski, H. Dolecki, A. Lutkiewicz - Rucińska, A. Olejniczak, T. Sokołowski, A. Sylwestrzak, A. Zielonacki, Komentarz do art. 144 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego; komentarz LEX/el. 2010). Skoro do wzajemnych obowiązków pomiędzy pasierbem i ojczymem na mocy odesłania z art. 144 § 3 k.r.o. stosuje się odpowiednio właściwe przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi, to zakres tego odesłania obejmuje nie tylko treść świadczeń alimentacyjnych, ale także kolejność tego zobowiązania. W konsekwencji przyjęcia takiej wykładni omawianych przepisów stwierdzić należy, że ojczyma traktować należy jako zobowiązanego do alimentacji, tak jak jedno z rodziców. Jak słusznie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w wyroku z 14.03.2019 r., II SA/Bk 620/18 (na gruncie obowiązku alimentacyjnego obciążającego pasierba wobec ojczyma, ale pogląd ten odpowiednio można odnieść do niniejszej sprawy): "Stopień powinowactwa, podobnie jak stopień pokrewieństwa, ustala się według liczby urodzeń i odpowiada on stopniowi pokrewieństwa małżonka powinowatego. Powinowactwo stopnia pierwszego odpowiada zatem zawsze pokrewieństwu pierwszego stopnia, w związku z czym dzieci współmałżonka, niebędące wspólnymi dziećmi małżonków (tj. pasierbica i pasierb), są w stosunku do drugiego współmałżonka powinowatymi pierwszego stopnia w linii prostej. Skoro zatem stopień powinowactwa odpowiada stopniowi pokrewieństwa, w którym współmałżonek pozostaje w stosunku do swych krewnych, niezasadne jest stanowisko organów obu instancji, jakoby obowiązek alimentacyjny syna (...), wyprzedzał obowiązek alimentacyjny jego pasierba (...), (tj. aby był on zobowiązany do alimentacji w bliższej kolejności aniżeli pasierb).". Takie samo stanowisko zaprezentowano również w orzecznictwie sądów administracyjnych (vide np. wyrok WSA w Bydgoszczy z 6.11.2019 r., II SA/Bd 625/19). Rozważenia w tej sytuacji wymagało, czy Skarżący spełnia przesłankę z art. 17 ust. 1 uśr, tj. czy zrezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Organy nie uczyniły w tym zakresie żadnych ustaleń, mających na celu wyjaśnienie, czy istnieje związek pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) przez Skarżącego z zatrudnienia lub podejmowania innej pracy zarobkowej, a sprawowaną przez niego stałą opieką nad pasierbem. W tym względzie podkreślić należy, że ustawowy wymóg niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej implikuje konieczność wystąpienia bezpośredniego związku pomiędzy nimi, a sprawowaniem stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Okoliczności tych zaś nie można rozważać w oderwaniu od zaistniałego stanu faktycznego. W związku z powyższym organy obu instancji nietrafnie zinterpretowały ww. przepisy k.r.o. regulujące obowiązek alimentacyjny oraz wyznaczające kolejność wśród osób zobowiązanych do alimentacji, niezasadnie odmawiając, z powodów powołanych w uzasadnieniach wydanych decyzji, przyznania wnioskowanego świadczenia Skarżącemu. Skoro bowiem zarówno matka osoby wymagającej opieki, jak i jego ojczym, należą do odpowiadających sobie kręgów osób zobowiązanych do alimentacji, na każdym z nich ciąży obowiązek alimentacyjny w równym stopniu, co implikuje konieczność dokonania ustaleń, czy Skarżący spełnia pozostałe przesłanki przewidziane w art. 17 ust.1 uśr. Rozpoznając sprawę ponownie, organy obu instancji będą miały na względzie zawarte wyżej uwagi i rozważania oraz dokonają brakujących ustaleń stanu faktycznego w zakresie dotyczącym istnienia związku pomiędzy rezygnacją Skarżącego z zatrudnienia lub podejmowania przez niego innej pracy zarobkowej, a sprawowaną przez nią stałą opieką nad ojczymem, a także zaistnienia przesłanek konkretyzacji uprawnienia pasierba Skarżącego do świadczenia alimentacyjnego określonego w art. 144 § 1 k.r.o. poprzez ustalenie, czy świadczenie to byłoby zgodne z zasadami współżycia społecznego. Podsumowując, błędna wykładnia ww. przepisów prawa materialnego, która doprowadziła do wadliwego uznania, że Skarżącemu nie należy się świadczenie pielęgnacyjne tylko z tego powodu, że jest on zobowiązany do alimentacji względem uprawnionego w dalszej kolejności, tj. za matką uprawnionego, skutkowało uchyleniem decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.). Na podstawie art. 15zzs4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095) sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym. W okolicznościach niniejszej sprawy należy stwierdzić wypełnienie się warunków określonych w art. 15 zzs4 ust. 3 ww. ustawy, akcentując w szczególności realne zagrożenie epidemiologiczne dla zdrowia uczestników postępowania występujące na terenie miasta B., będącego siedzibą tutejszego Sądu, oraz brak możliwości przeprowadzenia rozprawy na odległość z powodów technicznych. Podkreślić należy, że zastosowany tryb nie wpłynął na ograniczenie praw stron postępowania sądowoadministracyjnego, sąd bowiem w świetle art. 134 § 1 ppsa, rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd rozpoznaje zatem sprawę całościowo, badając w sposób zupełny legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia, orzekając przy tym w składzie trzech sędziów podobnie jak na posiedzeniu jawnym.