II SA/Bd 949/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Anna Klotz (spr.) Sędziowie: sędzia WSA Grażyna Malinowska – Wasik sędzia WSA Renata Owczarzak Protokolant Magdalena Tambelli po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 4 kwietnia 2012 r. sprawy ze skargi G. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w T. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie nieodpłatnego przyznania własności działki 1. oddala skargę, 2. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy) na rzecz adwokat M. E. kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych, tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2011r. Nr [...] Starosta [...], na podstawie art. 118 ust. 2a i ust. 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t. jedn. Dz. U. z 2008r., Nr 50, poz.291 ze zm.) oraz art. 104 k.p.a. odmówił G. Ś. nieodpłatnego przyznania na własność gruntu położonego w miejscowości [...], gmina [...], oznaczonego geodezyjnie jako działki Nr [...] o powierzchni 0,2300ha oraz Nr [...] o powierzchni 0,0700ha, zapisanego w księdze wieczystej KW Nr [...] prowadzonej dla Skarbu Państwa – Agencja Nieruchomości Rolnych. Jak wynika z treści uzasadnienia, rodzice wnioskodawcy, jako właściciele gospodarstwa rolnego położonego w miejscowości [...], na podstawie decyzji Naczelnika Gminy w [...] z dnia [...] października 1983r. przekazali grunt ten na rzecz Państwa, w trybie ustawy z dnia 14 grudnia 1982r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. z 1989r. Nr 24, poz. 133 ze zm.), zachowując jednocześnie prawo do bezpłatnego dożywotniego użytkowania gruntu rolnego o powierzchni 0,3000 ha, wydzielonego z przejętego gospodarstwa. Po śmierci byłych właścicieli (rok 1991 i 1993), postanowieniem Sądu Rejonowego w Wąbrzeźnie z dnia 22 maja 2003r., sygn. akt I NS 119/03, spadek po rodzicach nabyli synowie S. Ś. i G. Ś. Starosta wskazał, że nieruchomość o powierzchni ogólnej 0,3000ha, oznaczona geodezyjnie jako działki Nr [...] o powierzchni 0,2300ha oraz Nr [...] o powierzchni 0,0700ha Agencja Nieruchomości Rolnych w latach 1999-2006 wydzierżawiała osobom trzecim. Spadkobiercy natomiast byłych właścicieli nie władają przedmiotową nieruchomością, ani nie użytkują jej. Wskazując na treść art. 118 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, organ podniósł, że zarówno wnioskodawca jak i jego brat nie spełniają wymogu powołanego w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników i nie mają w związku z tym prawa domagania się nieodpłatnego przyznania własności gruntu. W odwołaniu G. Ś. wskazał, że skoro działki Nr [...] oraz Nr [...] stanowiły własność jego rodziców, zarówno odwołujący się, jak i jego brat mają prawo do nieodpłatnego ich przyznania. Odwołujący się podniósł, że z uwagi na to, że wyżej wskazane działki mają zostać sprzedane przez Agencję Nieruchomości Rolnych, Oddział Terenowy w [...], zasadne jest, aby spadkobiercy byłych właścicieli stali się właścicielami. Odwołujący się podniósł, że po roku 1970 wyjechał zarobkowo do województwa [...], teraz jednak zamierza wrócić na ojcowiznę, gdzie chciałby zamieszkać. Decyzją z dnia [...] czerwca 2011r. Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], na podstawie art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium zgodziło się zarówno z ustaleniami faktycznymi dokonanymi przez organ pierwszej instancji, jak i określonymi przezeń prawnymi konsekwencjami tych ustaleń. Organ odwoławczy wskazał, że mocą decyzji Naczelnika Gminy w [...] z dnia [...] października 1983r. doszło do nieodpłatnego przejęcia działki o powierzchni 11,48 ha bez zabudowań, stanowiącego własność rodziców odwołującego się. Z przekazanego gospodarstwa rolnego wyłączona została działka gruntu nr [...] o powierzchni 0,13 ha wraz z budynkami znajdującymi się na tej działce. Ponadto byłym właścicielom przydzielono do bezpłatnego dożywotniego użytkowania grunt rolny o powierzchni 0,30 ha, wydzielony z przejętego gospodarstwa. Obecnie, jak wskazało SKO, są to działki nr [...] o powierzchni 0,23 ha oraz nr [...] o powierzchni 0,07 ha. Postanowieniem Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] maja 2003r., sygn. akt [...], spadek po byłych właścicielach nabyli ich dwaj synowie, po ½ części spadku. Mocą aktu notarialnego z dnia [...] grudnia 2007r. [...] spadkobiercy byłych właścicieli dokonali sprzedaży zabudowanej nieruchomości o powierzchni 0,13 ha na rzecz osób trzecich, sporna działka natomiast w latach 1999-2006 została wydzierżawiona przez Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa w [...]. Kolegium wskazało ponadto, że odwołujący się w okresie od dnia [...] kwietnia 1945r. do dnia [...] listopada 1968r. zameldowany był w miejscowości [...], brat jego natomiast od dnia [...] lipca 2007r. zameldowany jest na pobyt stały w [...]. Organ podniósł, że warunkiem wynikającym z art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, który spełnić musi zstępny ubiegający się o przyznanie prawa własności działki, jest faktyczne władanie nieruchomością po śmierci rolnika w zakresie odpowiadającym jego uprawnieniom – czyli prawa użytkowania. Organ wskazał, że użytkowanie to musi mieć charakter ciągły. W sprawie natomiast stanowiącej przedmiot rozpoznania, odwołujący się nie użytkował nieruchomości po śmierci matki, albowiem po roku 1970 osiedlił się w województwie [...], obecnie skarżący natomiast zamieszkuje w odległej od spornych działek o ponad 100 km [...], w związku z czym zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Powyższa decyzja, zgodnie z wnioskiem G. Ś. przekazana została do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy. W odpowiedzi na wezwanie sądu, skarżący wskazał, że skargę wraz z dopiskiem zawierającym wniosek o przekazanie skargi do sądu traktować należy, jako skargę na powyższą decyzję. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w treści zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd działając na podstawie art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) pod kątem jej zgodności z prawem stwierdził, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze podejmując zaskarżoną decyzję nie naruszyło przepisów prawa w stopniu, który skutkowałby uwzględnieniem skargi. Kwestią determinującą treść rozstrzygnięcia w sprawie, stało się ustalenie, czy skarżący, jako zstępny po zmarłym G. Ś. i A. Ś., którym przysługiwało bezpłatne, dożywotnie prawo użytkowania działki z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, spełnia przesłanki do nieodpłatnego przyznania na własność tejże działki w trybie przepisów ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2008 r., Nr 50 poz. 291 ze. zm.). Zgodnie z art. 118 ust. 1 w/w ustawy, osobie, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki. Z treści art. 118 ust. 2a powyższej ustawy wynika, że z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki określonej w ust. 1 lub 2 może wystąpić również zstępny osoby uprawnionej, o której mowa w tych przepisach, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością; jeżeli jednak uprawnionymi są oboje małżonkowie, wniosek taki może być zgłoszony dopiero po śmierci obojga małżonków. Skuteczne żądanie przyznania nieodpłatnie własności działki uzależnione jest od spełnienia przesłanek zawartych w powołanym wyżej art. 118 ust. 1. Po pierwsze uprawnienie przysługuje zstępnym osoby uprawnionej. Ta przesłanka została spełniona w przedmiotowej sprawie. Po drugie konieczne jest władanie przez wnioskodawcę daną nieruchomością. Musi to być władanie, które przejawia się w użytkowaniu konkretnej nieruchomości, którego zakres będzie odpowiadał uprawnieniom zmarłego rolnika. To władanie winno urzeczywistniać się poprzez czynności związane z użytkowaniem nieruchomości. Takie "władztwo" nad nieruchomością i jej użytkowanie musi być realne nie zaś iluzoryczne, a przede wszystkim musi występować nieprzerwanie do dnia wydania decyzji w trybie art. 118. Wykładni art. 118 ust. 2a powyższej ustawy dokonał NSA w wyroku z dnia 14 lipca 2011r. sygn. akt II OSK 1096/10, który stwierdził, że na podstawie art.118 ust.2a ustawy: "(...) z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki określonej w ust.1 może wystąpić również zstępny osoby uprawnionej, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością, należy przede wszystkim ustalić przesłanki, które muszą być spełnione, aby z takim żądaniem można było skutecznie wystąpić. Pierwsza przesłanka dotyczy osoby, która może z takim żądaniem wystąpić jest to wyłącznie zstępny zmarłej osoby uprawnionej. Druga przesłanka, która musi być kumulatywnie spełniona, a która została przez ustawodawcę określona jako faktyczne władanie daną nieruchomością w zakresie odpowiadającym osobie uprawnionej jest właśnie tym zagadnieniem spornym. Podkreślić jednak należy, że zstępnemu osoby uprawnionej nie przysługuje prawo użytkowania, albowiem wraz ze śmiercią osoby uprawnionej, czyli osoby która przekazała na rzecz Państwa gospodarstwo rolne ustanowione na jej rzecz użytkowanie wygasło. Co wynika z istoty użytkowania jako ograniczonego prawa rzeczowego ustanowionego na rzecz osób fizycznych, a wyrażonego w art.266 kc.(...) Wracając do rozważań dotyczących przesłanki, którą musi spełniać zstępny osoby uprawnionej określonej w art.118 ust.2a ustawy, jako faktyczne władanie daną nieruchomością w zakresie odpowiadającym osobie uprawnionej, należy stwierdzić, że ustawodawca posłużył się tutaj znaną cywilistyczną konstrukcją posiadania rzeczy. Zgodnie z art. 336 kc posiadaczem rzeczy jest zarówno ten, kto nią faktycznie włada jak właściciel (posiadacz samoistny), jak i ten, kto nią faktycznie włada jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą (posiadacz zależny). Posiadanie według kodeksu cywilnego jest szczególnym, pozostającym pod ochroną prawa, stanem faktycznym. Ten stan, o którym mowa polega na faktycznym władztwie, przez które rozumie się samą możność władania rzeczą; efektywne w sensie gospodarczym korzystanie z rzeczy (nieruchomości) nie jest konieczną przesłanką posiadania; dla istnienia posiadania nie jest konieczne rzeczywiste korzystanie z rzeczy, lecz sama możliwość takiego korzystania. Art.336 kc rozróżnia posiadanie samoistne i zależne. Istotą posiadania zależnego jest władztwo nad cudzą rzeczą w zakresie odpowiadającym prawu podmiotowemu – innemu niż własność – które posiadacz wykonuje. Zgodnie z przepisem art.118 ust.2 ustawy zakres władztwa zstępnego uprawnionego, który po śmierci tej osoby faktycznie włada tą nieruchomością wyznaczony jest zakresem odpowiadającym uprawnieniom jakie posiadała osoba zmarła. Jednym słowem zstępny uprawnionego ma faktycznie władać nieruchomością w takim zakresie jak uprawniony, czyli jak użytkownik. Badając tym samym, czy zstępny uprawnionego spełnia przesłankę określoną w art. 118 ust.2a ustawy, należy ustalić czy przedmiotową nieruchomością faktycznie włada jak użytkownik, czy jest zatem posiadaczem zależnym w rozumieniu art. 336 kc. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w art. 118 ust.2a ustawy określenie, że zstępny osoby uprawnionej, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością, należy interpretować z uwzględnieniem znaczenia tego określenia w przepisach kodeksu cywilnego regulujących instytucję posiadania (art. 336 kc) oraz pośrednio z uwzględnieniem regulacji dotyczącej użytkowania jako ograniczonego prawa rzeczowego, natomiast nie można nadawać tym określeniom innego, odrębnego, autonomicznego znaczenia. W szczególności słowa faktyczne władanie nie mogą być co do zasady zawsze utożsamiane z wymogiem osobistej, bezpośredniej, ciągłej pracy zstępnego osoby uprawnionej na przedmiotowej nieruchomości. Każdy stan faktyczny wymaga odrębnych ustaleń i oceny z uwzględnieniem wskazanych wyżej zasad" (publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Stanowisko zaprezentowane w powyższym wyroku skład sądu rozpoznający przedmiotową sprawę w całości aprobuje. Stan faktyczny sprawy nie budzi żadnych wątpliwości i nie jest sporny. Wniosek o przyznanie uprawnienia skarżący motywuje zamiarem powrotu na ojcowiznę. Taka argumentacja nie wyczerpuje przesłanek ustawowych do przyznania powyższego uprawnienia. Oceniając zatem drugą przesłankę, tj. faktycznego władania daną nieruchomością, w zakresie odpowiadającym uprawnieniom zmarłej osoby należy stwierdzić, że organy opierając się na dokumentach prawidłowo uznały, że wnioskodawca jak i jego brat nie władają przedmiotową nieruchomością, ani jej nie użytkują. Organy udokumentowały, że w okresie od 1999r. do 2006r. sporna działka została wydzierżawiona przez Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa osobom trzecim, czego dowodem są załączone do akt administracyjnych stosowne umowy dzierżawy wraz z aneksami. Organy wykazały, że grunty po śmierci rodziców nie były użytkowane ani przez skarżącego, ani przez jego brata. Ponadto organ dołączył do akt dokumentację fotograficzną, która potwierdza, że sporne działki nie były rolniczo użytkowane. W ocenie Sądu ustalenia faktyczne organów znajdują poparcie w zgromadzonym materiale dowodowym, a wyprowadzone wnioski w określonym stanie faktycznym i prawnym sprawy są logiczne i przekonujące. Zdaniem składu orzekającego, nie można organom obu instancji zarzucić braku spójności w przeprowadzonych wywodach, czy też niewłaściwej wykładni obowiązujących na dzień wydania decyzji przepisów prawa. Również ocena faktów przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia nie budzi zastrzeżeń, bowiem znajduje oparcie w powoływanych dokumentach. Jeszcze raz należy podkreślić, że władanie, o którym mowa w art. 118 ust. 2a ustawy ubezpieczeniu społecznym rolników, polega na użytkowaniu nieruchomości, którego zakres odpowiada uprawnieniom zmarłego rolnika. W chwili rozstrzygania wniosku skarżący nie sprawował faktycznego władztwa nad nieruchomością. Wymóg władania nieruchomością przez zstępnych osoby uprawnionej dotyczy zaś także momentu rozstrzygania przez organy (por. wyrok NSA z dnia 30 maja 2008 r., sygn. akt II OSK 588/07, niepublikowany, treść [w:] System Informacji Prawnej LEX nr 505312). Skarżący po dniu [...] lipca 1993r. (data śmierci A. Ś.) nie władał spornymi nieruchomościami (por. wyrok NSA z dnia 29 września 2010r. , sygn. akt I OSK 1609/09 publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym stanie rzeczy na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono o oddaleniu skargi. O kosztach orzeczono na podstawie art. 250 ww. ustawy oraz § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z § 2 ust 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).