II SA/Bd 998/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Joanna Brzezińska Sędziowie sędzia WSA Katarzyna Korycka asesor WSA Mariusz Pawełczak (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 5 marca 2025 r. sprawy ze skargi P. we W. na decyzję P. z dnia [...] października 2024 r. nr [...], nr [...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję w zakresie utrzymującym w mocy decyzję Z. z dnia [...] maja 2024 r. nr [...], nr [...] w części odmawiającej przyznania K. K. prawa do świadczenia wychowawczego za okres od [...] czerwca 2024 r. do [...] września 2024 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Z. z dnia [...] maja 2024 r. w części odmawiającej przyznania prawa do świadczenia wychowawczego za okres od [...] czerwca 2024 r. do [...] września 2024 r. 1. Wnioskiem z dnia [...] kwietnia 2024 r. K. K. (dalej również "wnioskodawczyni") wystąpiła do organu o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na małoletniego F. K. na okres świadczeniowy 2024/2025. 2. Decyzją z dnia [...] maja 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił skarżącej przyznania świadczenia wychowawczego na F. K. wskazując, że skarżąca nie należy do osób o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tj. Dz.U. z 2024 r. poz. 421 ze zm. - dalej "u.p.p.w.d."). 3. Odwołanie od powyższej decyzji wniósł Prokurator Rejonowy [...], który zarzucając naruszenie art. 4 ust. 1 i 2 u.p.p.w.d. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że K. K., u której ustalono miejsce pobytu małoletniego F. K. oraz ustanowiono ją kuratorem do zarządu majątkiem małoletniego, w szczególności w zakresie zasiłku rodzinnego, świadczenia wychowawczego i innych świadczeń z zakresu opieki społecznej na mocy postanowienia Sądu Rodzinnego i to ona zajmuje się wychowaniem i utrzymaniem małoletniego, nie jest osobą uprawnioną do otrzymywania świadczenia wychowawczego na rzecz małoletniego, a w konsekwencji pozbawienie małoletniego świadczenia wychowawczego na pokrycie wydatków związanych z jego wychowaniem, wniósł o jej uchylenie i orzeczenie o przyznaniu świadczenia wychowawczego na rzecz małoletniego na okres świadczeniowy. 4. Rozpoznając sprawę w postepowaniu odwoławczym Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS decyzją z dnia [...] października 2024 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję w zakresie odmowy przyznania K. K. świadczenia wychowawczego na dziecko za okres od [...] czerwca 2024 r. do [...] września 2024 r. oraz umorzył postepowanie odwoławcze w pozostałym zakresie. W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia wskazano, że brak jest podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji za okres od [...] czerwca 2024 r. do [...] września 2024 r., ponieważ wnioskodawczyni nie należała w tym okresie do ustawowego kręgu osób mogących wnioskować o to świadczenie. Organ wyjaśnił, że Sąd Rejonowy we [...] Wydział III Rodzinny i Nieletnich postanowieniem z dnia [...] czerwca 2020 r., sygn. akt [...] ustalono m.in. miejsce pobytu małoletniego w każdorazowym miejscu zamieszkania uczestniczki i D. K.. Jednocześnie K. K. została ustanowiona kuratorem do zarządu majątkiem małoletniego, w szczególności w zakresie świadczeń alimentacyjnych, zasiłku rodzinnego, świadczenia wychowawczego i innych świadczeń z opieki społecznej przysługujących małoletniemu. Zdaniem organu jednak w świetle art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. osoba, która sprawuje opiekę w formie pieczy bieżącej nie należy do kręgu osób uprawnionych do ubiegania się o świadczenie wychowawcze. Jako podstawę prawną ww. decyzji wskazano: art. 138 § 1 pkt 3 ustawy z dnia 4 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2024 r. poz. 572 ze zm. – dalej: "k.p.a.", oraz art. 28 ust. 1 u.p.p.w.d. Jednocześnie umarzając postępowanie odwoławcze w zakresie odmowy przyznania świadczenia wychowawczego za okres od [...] października 2024 r. do [...] maja 2025 r. organ wyjaśnił, że w wyniku złożonego przez wnioskodawczynię kolejnego wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego oraz dołączonego do niego zaświadczenia z Sądu Rejonowego we [...] sygn. akt III Nsm 700/24 z dnia [...] października 2024 r. o ustanowieniu jej opiekunem prawnym małoletniego ZUS w dniu 9 października przyznał wnioskodawczyni świadczenie wychowawcze na małoletniego na okres od [...] października 2024 r. do [...] maja 2025 r. 5. W skardze skierowanej do tut. Sądu Prokurator Rejonowy [...] wskazał, że zaskarża ww. decyzję w części dotyczącej utrzymania w mocy decyzji z dnia [...] maja 2024 r. o odmowie przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na rzecz małoletniego na okres od [...] czerwca 2024 r. do [...] września 2024 r. i w tym zakresie wniósł o jej uchylenie oraz o uchylenie decyzji organu I instancji i skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie art. 4 ust. 1 i 2 u.p.p.w.d. poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że wnioskodawczyni, u której ustalono miejsce pobytu małoletniego F. K. oraz ustanowiono ją kuratorem do zarządu majątkiem małoletniego na mocy postanowienia Sądu Rodzinnego i to ona zajmuje się wychowaniem i utrzymaniem małoletniego, nie jest osobą uprawnioną do otrzymywania świadczenia wychowawczego na rzecz małoletniego, a w konsekwencji pozbawienie małoletniego świadczenia wychowawczego na pokrycie wydatków związanych z jego wychowaniem. W uzasadnieniu skargi przedstawioną argumentację wspierającą podniesione zarzuty. 6. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: 7. Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że niniejsza skarga została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm. – dalej "p.p.s.a.") sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie spawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.). W niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki, o których mowa w art. 119 pkt 2 p.p.s.a. bowiem Prokurator w skardze wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, zaś organ oraz uczestniczka postępowania nie wnieśli o przeprowadzenie rozprawy. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne kontrolują prawidłowość zaskarżonych aktów administracyjnych, między innymi decyzji ostatecznych, przy uwzględnieniu kryterium ich zgodności z prawem. Decyzja podlega uchyleniu, jeśli sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a. lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia nieważności decyzji (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a). W myśl natomiast art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd kontrolując w tak zakreślonych granicach legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia stwierdził, że wniesiona w sprawie skarga zasługuje na uwzględnienie. 8. Jak wynika z akt sprawy z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na małoletniego F. K. wystąpiła wnioskodawczyni, u której na mocy postanowienia Sądu Rejonowego we [...] z dnia [...] czerwca 2020 r. w sprawie [...] ustalono miejsce pobytu małoletniego, w każdorazowym miejscu zamieszkania wnioskodawczyni i D. K.. Jednocześnie zostali oni ustanowieni kuratorami do zarządu majątkiem małoletniego celem odbioru świadczeń z opieki społecznej, w szczególności zasiłku rodzinnego, świadczenia wychowawczego i innych świadczeń przysługujących z opieki społecznej. Organ odwoławczy orzekając reformatoryjnie utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2024 r. w zakresie odmowy przyznania K. K. świadczenia wychowawczego na dziecko za okres od [...] czerwca 2024 r. do [...] września 2024 r. oraz umorzył postepowanie odwoławcze w pozostałym zakresie wyjaśniając, że w wyniku złożonego przez wnioskodawczynię kolejnego wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego oraz dołączonego do niego zaświadczenia z Sądu Rejonowego we [...] sygn. akt [...] z dnia [...] października 2024 r. o ustanowieniu jej opiekunem prawnym małoletniego, ZUS w dniu [...] października przyznał wnioskodawczyni świadczenie wychowawcze na małoletniego na okres od [...] października 2024 r. do [...] maja 2025 r. Prokurator zaskarżył ww. decyzję tylko w części dotyczącej utrzymania w mocy decyzji z dnia [...] maja 2024 r. o odmowie przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na rzecz małoletniego na okres od [...] czerwca 2024 r. do [...] września 2024 r., zatem ta część decyzji podlega kontroli Sądu. Zgodnie z art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje: 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej, albo 5) rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego, o których mowa w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Ustawodawca w art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. zawarł definicję opiekuna faktycznego dziecka, którym jest osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka. Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym związanych z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Odwołując się do celu świadczenia wychowawczego, o którym mowa w powyższym przepisie wyjaśnić należy, że świadczenie to zostało wprowadzone, aby częściowo pokryć wydatki związane z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Adresowane jest ono do podmiotów, które rzeczywiście zajmują się dzieckiem, sprawują nad nim pieczę i troszczą się o zaspokajanie jego codziennych potrzeb. W przedmiotowej sprawie wobec ograniczenia władzy rodzicielskiej matce małoletniego, faktyczną opiekę nad nim przejęła jego babcia. Co więcej została ona ustanowiona kuratorem do zarządu majątkiem małoletniego i sprawuje bieżącą pieczę nad nim. Sąd podziela stanowisko organu, że co do zasady tylko osoby wymienione w katalogu art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. posiadają legitymację do pobierania świadczenia wychowawczego na dziecko. Katalog ten jest ściśle określony. Nie uwzględnia przy tym osób faktycznie sprawujących opiekę nad małoletnimi, które nie wystąpiły do sądu z wnioskiem o przysposobienie dziecka. Zgodnie z przyjętymi poglądami orzecznictwa i doktryny, przy stosowaniu przepisów pierwszeństwo przyznaje się co do zasady wykładni literalnej. Wobec powyższego, wnioskodawczyni faktycznie nie posiadałaby legitymacji do pobierania przedmiotowego świadczenia. Jednakże, w wyjątkowych sytuacjach, w szczególności gdy istnieją ważniejsze niż literalne pojmowanie normy, zasad i wartości, wolno od tej wykładni odstąpić. Wówczas pierwszeństwo mają wykładnie celowościowa, systemowa i prokonstytucyjna. Co więcej, niekiedy odwołanie się wyłącznie do wykładni literalnej narusza konstytucyjne zasady, w tym zasadę równości z art. 32 ust. 1 Konstytucji, a także sprawiedliwości społecznej i dbania przez Państwo o interes i dobro dziecka. Taka sytuacja wystąpiła w przedmiotowej sprawie. Ograniczenie się przez organy jedynie do zastosowania wykładni literalnej, skutkowało odmową przyznania świadczenia wychowawczego na rzecz małoletniego, co godzi w konstytucyjne zasady uregulowane w art. 71 ust. 1 oraz art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji. Pierwszy z nich stanowi, że Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. Z kolei art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji gwarantuje ochronę dziecka oraz prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Kierując się powyższymi konstytucyjnymi zasadami, Państwo powinno dbać o interesy dziecka, a także chronić jego dobro. Ustawa zasadnicza nakłada również na organy publiczne obowiązki związane z zaspokajaniem bieżących potrzeb dziecka, wychowaniem czy jego utrzymaniem, w szczególności w przypadku dzieci pozbawionych opieki rodzicielskiej. Obowiązki te wykonywane są między innymi poprzez pomoc opiekunom w zaspokajaniu bieżących potrzeb małoletnich, w tym pomoc materialną. Opiekun sprawujący bieżącą pieczę nad dzieckiem ma zatem prawo skutecznie domagać się od instytucji publicznych pomocy przy sprawowaniu tej opieki w postaci przyznania świadczenia pieniężnego. Co więcej, kwestię dbania o dobro dziecka reguluje umowa międzynarodowa, tj. art. 20 ust. 1 Konwencji o Prawach Dziecka. Zgodnie z jego brzmieniem, dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Zatem, sprawą nadrzędną powinno być jak najlepsze zabezpieczanie interesów dziecka. Wobec powyższych ustaleń, odwołanie się przez organ wyłącznie do literalnego brzmienia art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. i odmowę prawa do pobierania świadczenia wychowawczego narusza dobro dziecka, na rzecz którego przyznawane jest przedmiotowe świadczenie. Tym samym godzi w Konstytucyjne zasady i gwarancje mające na celu zapewnienie dziecku ochrony ze strony Państwa i jego instytucji. W przedmiotowej sprawie faktyczny opiekun, tj. wnioskodawczyni, została bowiem pozbawiona środków niezbędnych do jego utrzymania i wychowania. Skoro to wnioskodawczyni faktycznie zajmuje się wychowaniem małoletniego, zaspokaja jego codzienne potrzeby, ponosi odpowiedzialność za jego rozwój, jak i podejmuje decyzje w istotnych sprawach oraz zarządza majątkiem dziecka, tym samym posiada prawo do pobierania świadczenia wychowawczego w celu chociażby częściowego pokrywania ww. potrzeb. Nadto, stosowanie wykładni literalnej w sytuacji, gdy rodzic małoletniego posiada ograniczoną władzę rodzicielską, jest w tym przypadku nieuzasadnione, narusza cel, dla którego przedmiotowe świadczenie zostało wprowadzone przez ustawodawcę. Stąd też Sąd uznał, że w celu lepszej ochrony interesów małoletniego należy zastosować w sposób bezpośredni celowościową i prokonstytucyjną wykładnię przepisów ustawy o pomocy państwa. W konsekwencji, uzasadnia to możliwość przyznania wnioskodawczyni świadczenia, o którym mowa w cyt. ustawie na rzecz małoletniej. Powyższe stanowisko Sądu znajduje w pełni poparcie w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyroki WSA w Gliwicach w sprawie II SA/Gl 1720/22, LEX nr 3514380, WSA w Łodzi w sprawie II SA/Łd 960/22, LEX nr 3512422, WSA w Gdańsku w sprawie III SA/Gd 736/21, LEX nr 3282095, WSA w Krakowie w sprawie III SA/Kr 373/18, LEX nr 2520178 oraz powołane tam orzecznictwo). Nadmienić przy tym należy, że w sprawie nie zachodzi żadna z przesłanek negatywnych wymienionych w art. 8 u.p.p.w.d., które wykluczałyby prawo do przyznania wnioskodawczyni świadczenia wychowawczego. 9. Mając powyższe na uwadze, zarzuty skargi należało uznać za w pełni uzasadnione i Sąd na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS w zakresie utrzymującym w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2024 r. nr [...], nr [...] w części odmawiającej przyznania prawa do świadczenia wychowawczego za okres od [...] czerwca 2024 r. do [...] września 2024 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2024 r. w części odmawiającej przyznania prawa do świadczenia wychowawczego za okres od [...] czerwca 2024 r. do [...] września 2024 r. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z treści uzasadnienia niniejszego wyroku. Rzeczą organu przy ponownym rozpatrywaniu sprawy będzie uwzględnienie przedstawionej oceny prawnej i usunięcie dostrzeżonych naruszeń prawa, zgodnie z dyspozycją art. 153 p.p.s.a. Cytowane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query.