I SA/Gd 510/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Tomaszewska po rozpoznaniu w dniu 12 stycznia 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku K.P. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie orzeczenia o odpowiedzialności członka zarządu za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością postanawia: odmówić wnioskodawcy przyznania prawa pomocy. K.P. zwróciła się z wnioskiem, uzupełnionym na formularzu PPF w dniu 8 września 2008 r., o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach złożonym przez wnioskodawczynię, prowadzi ona samodzielne gospodarstwo domowe, uzyskuje dochód z wynagrodzenia za pracę w wysokości 285 zł brutto oraz z tytułu prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej w kwocie 400 zł brutto miesięcznie. Jak wskazała wnioskodawczyni, nie jest ona właścicielką żadnej nieruchomości, nie posiada oszczędności, papierów wartościowych ani przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro, w jej małżeństwie istnieje ustrój rozdzielności majątkowej. Zarządzeniem z dnia 18 września 2008 r. wezwano wnioskodawczynię na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270 z późn. zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.", do przedłożenia w terminie 7 dni następujących dokumentów źródłowych: odpisów wszystkich złożonych przez nią i jej małżonka zeznań podatkowych za rok 2007 (w przypadku rozliczenia za pośrednictwem płatnika – odpisów rocznego obliczenia podatku), a w przypadku ich nieskładania za ww. rok stosownych zaświadczeń w tym przedmiocie z właściwego urzędu skarbowego, zaświadczenia od pracodawcy wnioskodawczyni o wysokości średniego wynagrodzenia za okres ostatnich trzech miesięcy, odpisów dokumentów księgowych potwierdzających wysokość przychodu/dochodu (poniesionej straty) za okres ostatnich trzech miesięcy z tytułu prowadzonej przez wnioskodawczynię działalności gospodarczej, oświadczenia w przedmiocie dochodów uzyskiwanych aktualnie przez małżonka wnioskodawczyni, wskazania ich źródeł oraz wysokości oraz przedłożenia stosownych dokumentów je obrazujących, oświadczenia w przedmiocie majątku małżonka wnioskodawczyni, w szczególności wskazania posiadanych przez niego nieruchomości, oszczędności oraz przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro, odpisów złożonego przez wnioskodawczynię zgłoszenia identyfikacyjnego (NIP-1 z załącznikiem NIP-B) wraz z jego aktualizacjami, wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych przez wnioskodawczynię i jej małżonka rachunków bankowych (w tym kont i lokat dewizowych), obrazujących historię i salda tych rachunków w okresie ostatnich trzech miesięcy, a w przypadku ich nieposiadania złożenia stosownych oświadczeń w tym przedmiocie, oświadczenia wnioskodawczyni w przedmiocie form i wysokości pomocy otrzymywanej od syna, oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na wnioskodawczynię lub jej małżonka pojazdów mechanicznych (podania ich marki, modelu, roku produkcji oraz aktualnej wartości), zaświadczeń wystawionych przez banki o wysokości aktualnego zadłużenia i wysokości spłacanych przez wnioskodawczynię lub jej małżonka miesięcznych rat kredytowych oraz dokumentów obrazujących aktualną wysokość innych zobowiązań (wobec ZUS, urzędu skarbowego, kontrahentów, dostawców mediów i innych podmiotów), dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych w okresie ostatnich trzech miesięcy przez wnioskodawczynię lub jej małżonka kosztów utrzymania (opłaty za czynsz, energię elektryczną, gaz, ogrzewanie, innych) oraz dokumentów potwierdzających wydatki poniesione w okresie ostatnich trzech miesięcy na leczenie (pomoc lekarską i zakup leków). Ponadto wnioskodawczyni została poinformowana, że nie jest zobowiązana do przedstawienia danych i dokumentów odnoszących się do sytuacji majątkowej małżonka tylko w sytuacji, gdy został orzeczony rozwód lub separacja, a wnioskodawczyni przedłoży stosowne orzeczenie sądu w tym zakresie. W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnioskodawczyni przedłożyła odpisy złożonego przez nią zeznania podatkowego za 2007 r. oraz zgłoszenia identyfikacyjnego, odpis wyroku z dnia 20 maja 1997 r. znoszącego wspólność majątkową w jej małżeństwie, odpis pisma z banku z dnia 14 lipca 2008 r. w przedmiocie wypowiedzenia prowadzonego dla niej rachunku bankowego, odpisy paragonów fiskalnych z aptek, odpisy dowodów zapłaty za usługi stomatologiczne, odpis zaświadczenia od jej pracodawcy o wysokości wynagrodzenia, dokument obrazujący wysokość przychodu i dochodu uzyskanego z prowadzonej przez nią działalności gospodarczej. Nadto złożyła pismo z dnia 6 października 2008 r., w którym oświadczyła, że nie posiada rachunków bankowych ani pojazdów mechanicznych i wskazała, że zamieszkuje bezpłatnie u syna, który ponosi koszty utrzymania mieszkania (opłaty). W odpowiedzi na wezwanie dotyczące dochodów oraz majątku jej małżonka wnioskodawczyni wskazała na okoliczność zniesienia wspólności majątkowej. W ww. piśmie wnioskodawczyni zwróciła się również z wnioskiem o przedłużenie terminu dla dostarczenia wskazanych przez nią dokumentów, który to wniosek został uwzględniony. W dniach 12 i 13 listopada 2008 r. wnioskodawczyni nadała w placówce pocztowej odpisy zaświadczenia z urzędu skarbowego stwierdzającego stan zaległości z tytułu podatku VAT (15.794,60 zł) oraz decyzji ZUS odmawiającej wydania zaświadczenia o niezaleganiu w opłacaniu składek (z uwagi na zaległość w łącznej kwocie 9856,18 zł). Postanowieniem z dnia 2 grudnia 2008 r., sygn. akt I SA/Gd 510/08, referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa pomocy, które to postanowienie wobec wniesienia sprzeciwu utraciło moc. W uzasadnieniu sprzeciwu wnioskodawczyni wskazała, że nie przedłożyła dokumentów obrazujących stan majątkowy jej małżonka, bowiem pozostają w separacji faktycznej. Wnioskodawczyni mieszka u syna, a jej małżonek nie uczestniczy w finansowaniu kosztów utrzymania. Pomoc syna polega natomiast na tym, że wnioskodawczyni może u niego mieszkać, a sama ponosi jedynie swoje koszty utrzymania, czyli wyżywienie, środki higieniczne, leczenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 P.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku rozpatrując ponownie wniosek o przyznanie prawa pomocy uznał, że wnioskodawczyni nie wykazała, aby nie była w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zgodnie z art. 245 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (§ 1). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W myśl art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Warto jednak wskazać, że przytoczone powyżej przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 P.p.s.a. Zatem rzeczą wnioskodawczyni, jako zainteresowanej, jest wykazanie, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych wyżej przepisach. Tym samym to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z tego prawa, zaś rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. W pierwszej kolejności zwrócić należy uwagę, że wnioskodawczyni uchyliła się, powołując się na istniejący w jej małżeństwie ustrój rozdzielności majątkowej i separację faktyczną, od podania jakichkolwiek informacji oraz przedłożenia dokumentów dotyczących sytuacji finansowej jej małżonka. Podkreślenia wymaga, że wnioskodawczyni nie wykonała nałożonego na nią obowiązku, pomimo że została poinformowana, że nie jest zobowiązana do przedstawienia ww. danych i dokumentów tylko wówczas, gdy został orzeczony rozwód lub separacja, a wnioskodawczyni przedłoży stosowne orzeczenie sądu w tym zakresie. Abstrahując od faktu, że wnioskodawczyni w żaden sposób nie wykazała, aby pozostawała wraz z mężem w separacji faktycznej zauważyć należy, że taka separacja, w odróżnieniu od separacji orzeczonej sądownie, nie jest okolicznością wyłączają wynikający z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Dz.U.64.9.59 ze zm.) obowiązek wzajemnej pomocy małżonków. Obowiązku tego, obejmującego swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywanie związanych z nimi kosztów, nie niweczy także zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04. ONSAiWSA 2005 r. nr 1 poz. 8). Z istoty obowiązku wzajemnej pomocy małżonków wynika, że prawo pomocy nie może być przyznane jednemu z małżonków, jeżeli dochody drugiego małżonka pozwalają na pokrycie kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, że zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej przez wnioskodawczynię, jak też powoływanie się przez nią na separację faktyczną nie skutkuje brakiem obowiązku przedstawienia informacji oraz dokumentów dotyczących jej małżonka, gdyż o zwolnieniu strony od kosztów sądowych nie decyduje tylko jej własny stan majątkowy z pominięciem majątku współmałżonka. Wnioskodawczyni uchyliła się także od wykonania zarządzenia z dnia 18 września 2008 r. w zakresie przedłożenia historii rachunków bankowych za okres ostatnich trzech miesięcy, ograniczając się jedynie do przedłożenia oświadczenia banku z dnia 14 lipca 2008 r. o wypowiedzeniu umowy konta z uwagi na brak dyspozycji obciążeniowych na rzecz ZUS i Urzędu Skarbowego przez kolejne trzy miesiące. W tych okolicznościach stwierdzić trzeba, że wnioskodawczyni nie dołożyła starań, by w sposób pełny przedstawić swoją rzeczywistą sytuację finansową, uniemożliwiając tym samym dokonanie pełnej oceny tej sytuacji. Niezależnie od powyższego stwierdzić należy, że przedstawione przez wnioskodawczynię informacje i dokumenty nie potwierdziły jej twierdzeń, jakoby nie była ona w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zauważyć należy, że wpis sądowy w niniejszej sprawie wynosi 428 zł. Wprawdzie wnioskodawczyni w złożonym przez siebie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych podnosiła, że jej dochód miesięczny brutto wynosi łącznie 685 zł (285 zł z tytułu umowy o pracę i 400 zł z tytułu działalności gospodarczej), to jednak przedłożone przez nią dokumenty nie potwierdzają tych informacji. Z zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2007 wynika, że dochód wnioskodawczyni, po odliczeniu dochodu zwolnionego, strat i składek na ubezpieczenia społeczne, wyniósł 42.715,69 zł, co daje miesięcznie kwotę około 3559 zł. Z deklaracji na zaliczkę miesięczną na podatek dochodowy za sierpień 2008 r. wynika, że dochód wnioskodawczyni w tym miesiącu, po odliczeniu dochodu zwolnionego, strat i składek na ubezpieczenia społeczne, wyniósł 4.533,47 zł. Twierdzenia wnioskodawczyni, że jej dochód z działalności gospodarczej wynosi 400 zł miesięcznie, nie znalazły zatem potwierdzenia w przedłożonych przez nią dokumentach. Oświadczenie zatem wnioskodawczyni o jej majątku i dochodach okazało się niewiarygodne. W ocenie Sądu dochód rzędu około 4000 zł miesięcznie pozwala wnioskodawczyni na poniesienie kosztów sądowych, w tym uiszczenie wpisu sądowego w kwocie 428 zł, bez uszczerbku dla jej koniecznego utrzymania. Sąd zwrócił przy tym uwagę, że wnioskodawczyni, jak sama oświadczyła, nie posiada nikogo na utrzymaniu i nie ponosi kosztów utrzymania mieszkania, ponosi natomiast jedynie koszty swego wyżywienia, środków higienicznych i leków. Nie sposób przy tym nie zwrócić uwagi na fakt, że z przedłożonych przez wnioskodawczynię rachunków za leczenie nie wynika, aby cierpiała ona na jakąkolwiek przewlekłą czy długotrwałą chorobę. W sierpniu 2008 r. wnioskodawczyni leczyła się stomatologicznie i poniosła z tego tytułu koszty w kwocie 205 zł. Z przedstawionej dokumentacji nie wynika, aby był to wydatek powtarzalny. To samo odnosi się do rachunków z aptek, wystawionych na przestrzeni sierpnia i września 2008 r., dotyczących nie tylko leków, ale też preparatów ziołowych i środków higienicznych (w łącznej kwocie 515,27 zł). Ani z oświadczenia wnioskodawczyni, ani z przedłożonych dokumentów nie wynika, aby jej zadłużenie wobec ZUS i Urzędu Skarbowego było w jakikolwiek sposób przez nią spłacane, czy to dobrowolnie, czy też w drodze przymusowej egzekucji. Nie sposób zatem ustalić, jaki wpływ owo zadłużenie ma na obecną sytuację majątkową wnioskodawczyni. Nie mniej jednak, biorąc pod uwagę wysokość dochodów wnioskodawczyni, jak też fakt, że nie ponosi ona kosztów utrzymania mieszkania i nie posiada nikogo na utrzymaniu, Sąd uznał, że wysokość tego zadłużenia nie jest na tyle znaczna, aby wykluczała możliwość poniesienia przez nią kosztów sądowych. W orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, że przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 grudnia 2002 r., OZ 862/04, niepubl.). Sąd w przytoczonym postanowieniu dodał, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o pomoc państwa. W postanowieniach z dnia 6 października 2004 r. (GZ 61/04, GZ 64/04, niepubl.) NSA podkreślił, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Sąd w tej sprawie zwrócił uwagę, że zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów - także sądowych. W postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r., FZ 478/04 (niepubl.) Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że opłaty sądowe, do których także zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Mając powyższe na uwadze Sąd doszedł do przekonania, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych, albowiem posiada ona stałe źródło dochodu (z tytułu zatrudnienia i prowadzonej działalności gospodarczej), nie posiada nikogo na utrzymaniu, nie ponosi kosztów utrzymania mieszkania, ponosi jedynie koszty swego wyżywienia i leczenia. Stan finansowy wnioskodawczyni pozwala jej na poczynienie oszczędności i partycypowanie w kosztach postępowania sądowego wywołanego wniesieniem skargi, nawet przy uwzględnieniu wysokości zadłużenia wobec ZUS i Urzędu Skarbowego. W konsekwencji na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.