I SA/Gd 812/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Rischka po rozpoznaniu w dniu 9 maja 2011 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 10 czerwca 2010 r. Nr [...] w przedmiocie orzeczenia solidarnej odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółki postanawia odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy. Wnioskiem z dnia 1 grudnia 2010 r. M. W. zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podniósł, iż nie posiada środków na pokrycie wpisu sądowego w niniejszej sprawie bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Wskazał, iż miesięcznie osiąga dochód 2.000 zł netto z tytułu zatrudnienia. Jego małżonka osiąga dochód 2.800 zł. Miesięczne wydatki skarżącego na utrzymanie mieszkania wynoszą 800 zł, jednocześnie skarżący spłaca kredyt bankowy w wysokości 45.000 zł oraz kredyt w wysokości 185.000 zł. Wspólne gospodarstwo domowe skarżący prowadzi z małżonką i córką w wieku szkolnym. Posiada we współwłasności mieszkanie o pow. 89 m2. Skarżący posiada samochód osobowy (rok produkcji 2002), zakupiony na kredyt, którego spłata wynosi miesięcznie 600 zł. Skarżący posiada 1408 udziałów po 50 zł w spółce z o.o., która nie prowadzi działalności. Postanowieniem z dnia 24 stycznia 2011 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu ww. postanowienia wskazano, że skarżący nie zastosował się w pełni do wystosowanego do niego wezwania z dnia 13 grudnia 2010 r., nie przedstawiając wszystkich wskazanych w tym wezwaniu dokumentów, uniemożliwiając tym samym pełną ocenę jego rzeczywistego stanu majątkowego. Odnosząc się do podnoszonej przez skarżącego (w odpowiedzi na powyższe wezwanie) kwestii istnienia rozdzielności majątkowej między wnioskodawcą i jego małżonką, wskazano, iż fakt pozostawania małżonków w rozdzielności majątkowej nie wyklucza obowiązku podania danych dotyczących stanu majątkowego współmałżonka. Zgodnie bowiem z poglądem utrwalonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego rozdzielność majątkowa małżeńska odnosi się wyłącznie do majątków współmałżonków (kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania majątkiem, zobowiązań małżonków wobec osób trzecich), a nie do ich wzajemnych obowiązków. W praktyce oznacza to, iż rozdzielność majątkowa nie zwalnia współmałżonka z pomocy finansowej. Przytoczono treść art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) stanowiącego, że małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dyspozycja tego przepisu nakłada na małżonków min. obowiązek szeroko pojmowanej wzajemnej pomocy, w tym również i w ponoszeniu kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Obowiązek ten istnieje niezależnie od łączącego małżonków ustroju małżeńskiego. Pozostawanie wnioskodawcy we wspólnym gospodarstwie domowym z małżonką usprawiedliwia konieczność oceny możliwości płatniczych i stanu majątkowego w odniesieniu do sytuacji majątkowej całej rodziny, jak również rodzi ze strony skarżącego obowiązek zadośćuczynienia wezwaniu z dnia 13 grudnia 2010 r. w zakresie określenia szeroko pojętej sytuacji majątkowej współmałżonki. Od powyższego orzeczenia skarżący wniósł sprzeciw, podnosząc, że zostało ono oparte na nieprawidłowej ocenie jego indywidualnej sytuacji majątkowej, a nadto przy jego wydawaniu dokonano błędenj wykładni art. 246 § 2 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przepis ten w sposób ścisły określa warunki przyznania prawa pomocy i niedopuszczalna jest jego dowolna interpretacja. Skarżący wskazał, że oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy należy dokonywać na chwilę złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, a odnoszenie się do sytuacji finansowej strony istniejącej w chwili udzielenia przez banki kredytów jest nieprawidłowe. Zdaniem skarżącego, dokonując oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy, na uwadze mieć należy ciążące na nim zobowiązania, których niewykonanie wywołuje negatywne skutki. Zaznaczył przy tym, że z przepisów prawa nie wynika obowiązek uiszczania kosztów sądowych z pierwszeństwem przed innymi zobowiązaniami strony, w tym cywilnoprawnymi, czy też obowiązek poczynienia na ten cel oszczędności. Z tych przyczyn referendarz sądowy dokonał nieprawidłowej, dowolnej wykładni przepisów określających przesłanki przyznania prawa pomocy, co prowadzi do naruszenia zasady praworządności, jasności i przejrzystości prawa oraz zaufania obywateli do państwa. Końcowo skarżący nadmienił, że we wniosku podał wszystkie wymagane dane, zaś formularz PPF nie zawiera rubryki dotyczącej wspólności, czy też rozdzielności majątkowej. W ocenie skarżącego nadesłane dokumenty pozwalały na dokonanie rzetelnej i pełnej oceny jego sytuacji majątkowej. Do sprzeciwu nie dołączono jakichkolwiek dokumentów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Stosownie do art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zgodnie z brzmieniem art. 245 § 3 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Wskazane przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a., dlatego też rzeczą wnioskodawcy jako zainteresowanego jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Na podstawie art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona ma obowiązek złożyć na wezwanie dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W niniejszej sprawie wobec stwierdzenia, że złożone przez skarżącego oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach jest niewystarczające, na podstawie art. 255 p.p.s.a. zobowiązano go do przedłożenia w terminie 14 dni następujących dokumentów: (1) wyciągów z ostatnich trzech miesięcy ze wszystkich posiadanych przez małżonków rachunków i lokat bankowych (w tym kont i lokat dewizowych) z uwzględnieniem aktualnego salda tychże rachunków, bądź też oświadczenia o ich nieposiadaniu, (2) odpisów wszystkich zeznań podatkowych złożonych przez małżonków za rok 2009 bądź zaświadczenia z właściwego urzędu skarbowego o ich nieskładaniu, (3) zaświadczeń pracodawców wnioskodawcy i jego małżonki o wysokości zarobków z okresu ostatnich trzech miesięcy, (4) dokumentów obrazujących wysokość opłat związanych z posiadanym mieszkaniem, (5) dokumentów potwierdzających zadłużenie wobec banków oraz wysokości miesięcznych spłat ze wskazaniem celów, na które te zobowiązania zostały zaciągnięte, (6) oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na wnioskodawcę i jego żonę pojazdów mechanicznych (podania ich marki, roku produkcji, daty zakupu oraz aktualnej wartości). W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący przedłożył dodatkowe oświadczenie z dnia 14 stycznia 2011 r., w którym wskazał, że pomiędzy nim a jego małżonką istnieje ustrój rozdzielności majątkowej i podał, że w świetle postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 marca 2008 r., sygn. akt I FZ 25/08 sąd powinien zobowiązać wnioskodawcę do złożenia stosownej dokumentacji i uzupełnienia danych w zakresie podziału majątku wspólnego oraz przedmiotów będących majątkiem osobistym wnioskodawcy. Do ww. oświadczenia załączono jedynie odpis złożonego przez wnioskodawcę zeznania podatkowego za 2009 r. (PIT-37), w którym wykazał dochody ze stosunku pracy w kwocie 46.590,66 zł i praw autorskich w kwocie 1.830 zł, oraz dokumenty obrazujące wysokość wydatków związanych z eksploatacją mieszkania (kopie faktur VAT za energię elektryczną i usługi telekomunikacyjne oraz not obciążeniowych z tytułu kosztów utrzymania i eksploatacji nieruchomości). Mając na uwadze opisane okoliczności faktyczne, Sąd stwierdza, iż uchylenie się przez skarżącego od obowiązków nałożonych w trybie art. 255 p.p.s.a. stanowi przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Sąd nie ma możliwości poszukiwania z urzędu faktów przemawiających na korzyść ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, a władny jest jedynie oceniać w świetle art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. te, które wskazała strona. Jedynym instrumentem służącym weryfikacji oświadczeń wnioskodawcy i tym samym umożliwiającym Sądowi prawidłową ocenę jego kondycji finansowej, jest unormowanie zawarte w art. 255 p.p.s.a., zgodnie z którym odpowiednich informacji czy też dokumentów musi dostarczyć sam skarżący. W niniejszej sprawie wnioskodawca sam uniemożliwił Sądowi dokonanie takiej oceny, uchylając się od przedłożenia wymaganych dokumentów, co skutkowało niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistych możliwości płatniczych. Podkreślić należy, że skarżący uchylił się nie tylko od przedstawienia jakichkolwiek dokumentów obrazujących sytuację finansową jego małżonki (powołując się na istniejący w jego małżeństwie ustrój rozdzielności majątkowej), ale również istotnych dokumentów odnoszących się do jego sytuacji finansowej. I tak nie przedłożył żadnych dokumentów, które pozwoliłyby ustalić wysokość jego bieżących, miesięcznych dochodów, jak również wyciągów z posiadanych rachunków bankowych, na których gromadzone są środki pieniężne (nie złożył oświadczenia o ich nieposiadaniu), czym uniemożliwił weryfikację złożonego oświadczenia w przedmiocie nieposiadania zasobów pieniężnych. Nie nadesłał także dokumentów, które potwierdzałyby wysokość zadłużenia wobec banków, jak również kwot miesięcznych rat kredytowych, mimo że z okoliczności spłacania znacznych zobowiązań kredytowych wywodził, istnienie przesłanki uprawniającej go do skorzystania z pomocy państwa w postaci przyznania prawa pomocy. Skarżący w złożonym przez siebie na formularzu PPF oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał małżonkę jako osobę, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Powyższą okoliczność potwierdził w złożonym w dniu 22 lutego 2011 r. sprzeciwie, w uzasadnieniu którego podał, że pomimo istniejącego w jego małżeństwie ustroju rozdzielności majątkowej prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z małżonką. Jednocześnie nie przedłożył, pomimo wyraźnego wezwania, dokumentów, które potwierdzałyby sytuację majątkowy żony, w tym źródła i wysokość osiąganych przez nią dochodów, salda posiadanych rachunków bankowych, ilość i wartość posiadanych pojazdów mechanicznych, stan zobowiązań z tytułu zaciągniętych kredytów, powołując się na istniejący w jego małżeństwie ustrój rozdzielności majątkowej. W tych okolicznościach faktycznych wskazać trzeba, że zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej przez wnioskodawcę nie skutkuje brakiem obowiązku przedstawienia informacji oraz dokumentów dotyczących jego małżonki, gdyż o zwolnieniu strony od kosztów sądowych nie decyduje tylko jej własny stan majątkowy z pominięciem majątku współmałżonka. Małżonkowie mają bowiem względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywanie związanych z nimi kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04. ONSAiWSA 2005 r. nr 1 poz. 8). Z istoty obowiązku wzajemnej pomocy małżonków wynika, że prawo pomocy nie może być przyznane jednemu z małżonków, jeżeli dochody drugiego małżonka pozwalają na pokrycie kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazać również należy, iż w sytuacji, gdy wnioskodawca oświadcza, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z inną osobą, winien on podać również dane o stanie majątkowym i dochodach tej osoby i to niezależnie od więzi rodzinnych czy relacji osobistych łączących go z tą osobą. Informacje tego rodzaju pozwalają bowiem na ustalenie, w jakiej części każda z tych osób przyczynia się do zaspakajania wspólnych potrzeb rodziny. Zatem nie można przyjąć, że pozostają one bez wpływu na ocenę rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Powyższe postępowanie wnioskodawcy, polegające na selektywnym podawaniu informacji i przedkładaniu dokumentów skutkuje niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistych możliwości płatniczych. W tych okolicznościach stwierdzić trzeba, że wnioskodawca nie wykazał, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. Z tych względów Sąd na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.