II SA/Gd 1105/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski Sędziowie: Sędzia WSA Diana Trzcińska (spr.) Asesor WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w dniu 19 marca 2025 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi P. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 6 września 2024 r., nr SKO Gd/651/24 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. P. P., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego, w następującym stanie faktycznym i prawnym: Skarżący złożył wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad żoną L. P., załączając wydane żonie na stałe w dniu 25 września 2007 r. orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności z tytułu chorób narządu wzroku, zawierające zapis, że niepełnosprawność istnieje od urodzenia. W toku wywiadu ustalono, że żona skarżącego ma od urodzenia problemy ze wzrokiem, choruje na niedotlenienie obu komór oczu, zeza rozbieżnego, astygmatyzm, wada wzroku w oku prawym 2,5 a w oku lewym 3,5. Choroba nie jest postępująca i trwa od urodzenia. Żona skarżącego oświadczyła, że nie widzi w 90% i może zostać w domu sama tylko przez chwilę, gdyż boi się skaleczyć przy przygotowywaniu posiłków lub, że nie dokręci gazu. Żona skarżącego nie przyjmuje na stałe żadnych leków, nie realizuje terapii, rehabilitacji, pozostaje pod opieką okulisty. Samodzielnie spożywa posiłki i porusza się po mieszkaniu, poza domem towarzyszy jej mąż, gdyż nie jest w stanie wsiąść samodzielnie do busa i pociągu. Pracownik socjalny sformułował wniosek, że żona skarżącego prawie wszystkie czynności samoobsługowe wykonuje samodzielnie. Skarżący pomaga żonie przygotowując jej rano ubranie a także w depilacji. Nadto podaje jej leki, gdy jest chora, co ma miejsce kilka razy do roku. Skarżący oświadczył także, że codziennie sprząta, gotuje, pali w piecu, przygotowuje napoje i wyprowadza psa, nadto skarżący także pierze, robi zakupy, prasuje i opłaca rachunki. Skarżący nie pracuje od stycznia 2021 r., wcześniej pracował, bo miał na wychowaniu dzieci z innego związku. Z L. mieszka od pięciu i pół roku. W złożonych w dalszej kolejności w terminie późniejszym wyjaśnieniach skarżący wskazał szerszy zakres czynności, uzupełniając, że pomaga także żonie w myciu i suszeniu włosów, myciu ciała, obcinaniu paznokci a także w sprawach urzędowych i wizytach lekarskich. Decyzją z 11 stycznia 2024 r. Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Pelplinie, działając z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy Pelplin, odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad żoną. W piśmie z 2 września 2024 r. skarżący wyjaśnił, że do końca 2020 roku był w stanie pracować, gdyż w opiece nad partnerką pomagała mu jego córka. Gdy córka się wyprowadziła, był zmuszony zrezygnować z zatrudnienia. Złożył także orzeczenie zaliczające do lekkiego stopnia niepełnosprawności, a także wykaz wykonywanych czynności, w którym dodatkowo wskazał na pomoc w czesaniu włosów a także codzienne zapewnianie bezpieczeństwa (1 godzina) i opisywanie otoczenia (1 godzina), zmieniając czas trwania części czynności i nie wymieniając przy tym wcześniej deklarowanych czynności. Po rozpatrzeniu wniesionego odwołania, decyzją z 6 września 2024 r. Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję, podzielając stanowisko organu pierwszej instancji w zakresie braku związku przyczynowo-skutkowego wymaganego przepisami ustawy (art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, dalej w skrócie u.ś.r.). Kolegium wskazało, że zakres sprawowanej opieki nie uniemożliwia skarżącemu podjęcia aktywności zawodowej chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Organ odwoławczy wskazał także, że większość wykonywanych przez niego czynności związana jest z prowadzeniem gospodarstwa domowego i wykonywaniem cięższych prac, takich jak palenie w piecu. W skardze na tak wydaną decyzję zarzucono naruszenie art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez uznanie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osoba legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nadto zarzucono naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77§ 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. w zw. z art. 75 § 1 k.p.a., poprzez wydanie decyzji na podstawie błędnych i dowolnych ustaleń faktycznych, przyjętych na podstawie wadliwie ocenionego materiału dowodowego, poprzez przyjęcie, że zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nie wyklucza możliwości zatrudnienia, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego ustalenia, że nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją i niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad żoną. Mając na uwadze powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu strona skarżąca przywołała stanowisko orzecznictwa i wskazała, że zakres udzielanego żonie wsparcia w znacznym stopniu przekracza czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Skarżący wykonuje czynności stricte opiekuńcze, związane z dbaniem o dom, zapewnieniem żonie odpowiednich warunków życia dostosowanych do jej niepełnosprawności, zaopatrzeniem, itp. Cały czas jest przy tym gotowy do niesienia pomocy żonie w razie potrzeby. W ocenie strony skarżącej, zakres sprawowanej opieki uniemożliwia mu jakąkolwiek pracę zarobkową, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Strona skarżąca podkreśliła, że moment złożenia wniosku nie powinien mieć znaczenia przy ocenianie przesłanek z art. 17 u.ś.r. Złożenie wniosku jest bowiem prawem nie obowiązkiem i osoby sprawujące opiekę maja prawo decydować, kiedy wystąpią o świadczenie. Dla organu decydującym powinno być, czy w momencie składania wniosku o świadczenie pielęgnacyjne skarżący mógłby podjąć zatrudnienie, jednak rezygnuje z tego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest pomoc osobom zdolnym do pracy, której nie mogą podjąć, jak to ma miejsce w sytuacji skarżącego. Reasumując wskazano, że organy obu instancji dokonały wadliwej oceny materiału i dokonały nieprawidłowej interpretacji art. 17 ust. 1 u.ś.r. Uchybienie polegało przede wszystkim na niewłaściwej ocenie związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją i niepodejmowaniem zatrudnienia a opieką sprawowaną przez skarżącego nad żoną. W odpowiedzi na skargę wniesiono o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięć organów obu instancji są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 390) – zwanej dalej jak wcześniej u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Skarżący, jako mąż osoby wymagającej opieki, należy do kręgu podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.). Kwestią sporną w niniejszej sprawie pozostaje ustalenie spełniania przesłanek powołanego wyżej art. 17 ust. 1 u.ś.r. (pozytywna przesłanka przyznania świadczenia – tzw. związek przyczynowo – skutkowy). Przedmiotem sporu jest, czy skarżący nie podejmuje (zrezygnował z) pracy zarobkowej wyłącznie z uwagi na konieczność opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną. Z oceną tej przesłanki wiąże się także konieczność ustalenia zakresu pomocy świadczonej podopiecznej po to, aby ustalić, czy rzeczywiście jest on tego rodzaju, że uzasadnia całkowitą rezygnację z zatrudnienia (jego podjęcia), gdyż nie ma jakikolwiek możliwości pogodzenia pracy – nawet w częściowym wymiarze - z taką opieką. W ocenie Sądu, prawidłowe jest stanowisko Kolegium w zakresie niespełnienia przez skarżącego pozytywnej przesłanki przyznania wnioskowanego świadczenia, wynikającej z powołanego wyżej art. 17 ust. 1 u.ś.r., a dotyczącej tzw. związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją z podjęcia zatrudnienia w przypadku skarżącego a świadczoną przez niego opieką na rzecz żony. Jak wynika z przytoczonego wyżej już art. 17 ust. 1 u.ś.r., wnioskujący o to świadczenie musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. Z przywołanych unormowań wynika jednoznacznie, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, aby opiekun osoby niepełnosprawnej, którym z woli ustawodawcy mogą być podmioty wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 1-4 ustawy, nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki. Zauważyć również należy, że przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie można odczytywać w ten sposób, że samo posiadanie przez osobę niepełnosprawną orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym sprawia, że świadczenie to przysługuje wskazanym w ww. przepisie osobom. Zakres sprawowania opieki nad osobami niepełnosprawnymi w stopniu znacznym różnić się bowiem może w zależności od stopnia samodzielności tych osób oraz ich potrzeb. Natomiast, to sprawowana faktycznie opieka musi obiektywnie uniemożliwiać wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osobie ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub które są zmuszone do rezygnacji z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) ze względu na konieczność osobistego sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Świadczenie to jest zatem skierowane do osób zdolnych i gotowych do wykonywania pracy zarobkowej, które dobrowolnie nie podejmują tego rodzaju pracy lub z niej rezygnują w celu wykonywania czynności związanych z opieką nad osobą wymagającą opieki. Jest to świadczenie rekompensujące brak możliwości uzyskiwania dochodu z pracy zarobkowej w związku z niepodjęciem lub rezygnacją z pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć lub z której musi zrezygnować osoba pielęgnująca. A zatem zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna ma być spowodowane wyłącznie koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok NSA z 7 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 1549/19, CBOSA). Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (zob. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15). Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. W ocenie Sądu, organ odwoławczy prawidłowo stwierdził, na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego, że całokształt ujawnionych okoliczności faktycznych przeczy istnieniu związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a koniecznym zakresem opieki i pomocy świadczonej żonie w związku z jej znacznym stopniem niepełnosprawności. Skarżący zawarł związek małżeński 23 listopada 2023 r., następnie 11 grudnia 2023 r. wystąpił o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad żoną. Żona skarżącego ma 33 lata, posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wydane na stałe, gdzie podano symbol niepełnosprawności 04-O, oznaczający choroby narządu wzroku, informując jednocześnie, że niepełnosprawność istnieje od urodzenia. W toku wywiadu ustalono, że żona skarżącego od urodzenia ma problemy ze wzrokiem, choruje na niedotlenienie obu komór oczu, zez rozbieżny, astygmatyzm, a także wady wzroku: w oku prawym - 2,5, natomiast w oku lewym – 3,5. Pozostaje pod opieką lekarza okulisty, jej choroba nie jest postępująca. Żona skarżącego oświadczyła, że nie widzi w 90% i może zostać w domu sama tylko przez chwilę, gdyż obawia się skaleczenia przy przygotowaniu posiłków lub, że nie dokręci gazu. Tak opisany stan zdrowia żony skarżącego nie stanowi jednak, w ocenie Sądu, podstawy do uznania, że żona skarżącego nie może pozostać bez opieki męża na czas pozwalający mu na podjęcie pracy zarobkowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Znaczne niedowidzenie niewątpliwie utrudnia funkcjonowanie osoby niepełnosprawnej. Żona skarżącego wykazuje jednak stosunkowo dużą samodzielność w zakresie podstawowych czynności życiowych. Samodzielnie spożywa posiłki, korzysta z toalety i porusza się po mieszkaniu. Nie przyjmuje na stałe leków, nie bierze udziału w terapii i rehabilitacji. Pracownik socjalny w toku wywiadu sformułował wniosek, że prawie wszystkie czynności samoobsługowe podopieczna wykonuje samodzielnie. Z wywiadu środowiskowego wynika, że żona skarżącego wymaga pomocy przy przygotowaniu ubrań i depilacji, które to czynności opiekuńcze mogą być, zdaniem Sądu, wykonywane przez skarżącego poza godzinami pracy. Także deklarowana przez skarżącego pomoc w takich czynnościach higienicznych jak mycie ciała i włosów oraz obcinanie paznokci, może być udzielana poza godzinami pracy skarżącego. Również takie czynności jak przygotowywanie posiłków, czy ubrań mogą być wykonywane po godzinach pracy - tak, jak to wykonują inne osoby łączące prowadzenie gospodarstwa domowego z pracą zarobkową – bez znaczenia pozostaje przy tym, czy skarżący przygotowywałby obiady codziennie, czy też przykładowo w większej ilości co drugi dzień. Nie kolidują z pracą zarobkową również czynności związane z pomocą żonie w porannych i wieczornych czynnościach higienicznych, podobnie jak wyprowadzanie psa, co można uczynić przed lub po godzinach pracy. W ocenie Sądu z możliwością podjęcia pracy zarobkowej nie kolidują także czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, takie jak sprzątanie, pranie, przyniesienie opału, zakupy. Na przeszkodzie podjęciu pracy zarobkowej nie stoją także takie czynności, jak załatwianie spraw urzędowych, pomoc przy wizytach lekarskich oraz opłacanie rachunków – są to bowiem czynności nie wykonywane codziennie a sporadycznie. Wskazane czynności zwykłego dnia codziennego w istocie wyczerpują codzienną rutynę osób, w tym w także takich, które pracują zawodowo (takie jak pranie, gotowanie, zakupy, sprzątanie, opłacanie rachunków, załatwianie spraw urzędowych, ścielenie łóżka, zmiana pościeli). Żona skarżącego obawia się, że gdyby została bez opieki, mogłaby się skaleczyć lub nie zakręcić gazu, jednakże w zdaniem Sądu przy odpowiedniej organizacji, skarżący mógłby w dalszym ciągu przygotowywać posiłki, nie jest zatem także konieczne, by żona skarżącego przygotowywała posiłki czy korzystała ze sprzętów zasilanych na gaz. Na marginesie już wskazać należy, że żona skarżącego w przypadku podjęcia przez męża pracy zarobkowej, mogłaby korzystać z narzędzi ułatwiających jej codzienne funkcjonowanie osób z dysfunkcją wzroku, takich jak pomoce kuchenne dla osób niewidomych i słabowidzących, tj. np. czujnik poziomu płynu, sygnalizator wrzenia cieczy, urządzenie do głosowego etykietowania. Konkludując, w ocenie Sądu, słuszne jest stanowisko Kolegium, że wskazany zakres opieki udzielanej przez skarżącego żonie nie stanowi o przeszkodzie w podjęciu przez niego pracy zarobkowej. Nie wykonuje on bowiem przy żonie takich czynności opiekuńczych, które absorbowałyby go nieustannie i wymagały jego ciągłej obecności, choćby poprzez pozostawanie w dyspozycji, nie pozwalając tym samym na aktywność zawodową, nawet w zmniejszonym wymiarze godzin. Zgromadzony materiał dowodowy nie pozostawia wątpliwości, że pomimo znacznej niepełnosprawności żony skarżącego, jest ona zdolna do częściowego samodzielnego funkcjonowania. Zdaniem Sądu zakres obowiązków spoczywających na skarżącym nie usprawiedliwia jego całkowitej bierności zawodowej. Zgodzić się natomiast należy ze skarżącym, że bez znaczenia dla wyniku sprawy pozostaje, że pozostawał on bez zatrudnienia w okresie poprzedzającym złożenie wniosku o przyznanie świadczenia. Zdaniem Sądu jednak brak jest podstaw do uznania, że konieczność opieki nad niepełnosprawną żoną jest jedynym i wyłącznym powodem niepodejmowania przez skarżącego pracy zarobkowej, ponieważ zakres wykonywanych wobec niej czynności opiekuńczych nie uzasadnia takiego stanowiska z przyczyn omówionych powyżej. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935, jako p.p.s.a.), oddalił skargę jako niezasadną. Sąd orzekł w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z treścią art. 119 pkt 2 p.p.s.a., na wniosek skarżącego zawarty w skardze przy braku sprzeciwu organu.