II SA/Gd 12/09

Dnia 5 sierpnia 2009 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz po rozpoznaniu w dniu 5 sierpnia 2009 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku skarżącego W. K. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jego skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 8 października 2008 roku, nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie udzielenia informacji publicznej postanawia: odmówić skarżącemu W. K. przyznania prawa pomocy. Skarżący W. K. - pismem z dnia 10 lutego 2009 roku, wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie go od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych wskazując, że nie posiada środków pozwalających na opłacenie wpisu sądowego od skargi, a ponadto o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Składając wniosek o przyznanie prawa pomocy na formularzu PPF wnioskodawca wyjaśnił, że jego sytuacja majątkowa jest trudna, posiada zadłużenie wobec banku na kwotę 400 tys. złotych, wobec Agencji Nieruchomości Rolnych na kwotę 600 tys. złotych oraz wobec Gminy na kwotę 50 tys. złotych. W drodze zajęcia komorniczego odebrano mu gospodarstwo oraz stado bydła, pozbawiając go w ten sposób środków utrzymania. Nie posiada nieruchomości, zasobów pieniężnych ani też przedmiotów wartościowych. W piśmie z dnia 21 kwietnia 2009 roku wnioskodawca oświadczył nadto, że nie ma stałego miejsca zamieszkania, najczęściej mieszka pod adresem wskazanym do doręczeń. Nie posiada także stałego źródła utrzymania, musi sobie radzić sam, ale pomaga mu też rodzina, gdyż jego sytuacja jest trudna, a stan zdrowia zły. Celem usunięcia wątpliwości co do określonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy możliwości płatniczych wnioskodawcy, referendarz sądowy wezwał go do przedłożenia w terminie 14 dni następujących dokumentów źródłowych oraz dodatkowych oświadczeń: ▪ odpisów wszystkich złożonych przez wnioskodawcę zeznań podatkowych za rok 2008, a w przypadku ich nieskładania, stosownego zaświadczenia w tym przedmiocie z właściwego urzędu skarbowego; ▪ zaświadczenia z urzędu pracy o pozostawaniu osobą bezrobotną; ▪ nakazu płatniczego dotyczącego nieruchomości przy ul. [...] w B. ze wskazaniem, kto zamieszkuje na tej nieruchomości i kto jest jej właścicielem; ▪ dokumentów wskazujących na prawdziwość twierdzeń o prowadzeniu postępowań egzekucyjnych wobec wnioskodawcy, ze wskazaniem z jakich tytułów toczą się te postępowania i jakiej wysokości są egzekwowane zadłużenia; ▪ oświadczenia gdzie jeszcze skarżący zamieszkuje, skoro wskazuje, że nie tylko w B. , przy ul. [...]; ▪ oświadczenia z czego skarżący się utrzymuje, skąd bierze środki na zakup żywności i leków; ▪ wyciągów i wykazów z ostatnich trzech miesięcy ze wszystkich posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych, a w przypadku ich nieposiadania, złożenia stosownego oświadczenia w tym przedmiocie; ▪ oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na skarżącego pojazdów mechanicznych (podania marki, roku produkcji, daty zakupu i aktualnej wartości). Wnioskodawca nie przedstawił w wyznaczonym terminie żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku – postanowieniem z dnia 19 czerwca 2009 roku, wydanym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy. Odpis postanowienia wnioskodawca otrzymał w dniu 11 lipca 2009 roku. W piśmie z dnia 18 lipca 2009 roku W. K. wniósł o przyznanie mu pełnomocnika z urzędu oraz o "zmianę postanowienia i przyznanie pomocy". Z treści pisma oraz daty jego złożenia, zadaniem Sądu, wynika, iż stanowi ono sprzeciw od ww. postanowienia referendarza sądowego z dnia 19 czerwca 2009 roku. Rozpoznając niniejszą sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: W razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Prawo pomocy, zdefiniowane w art. 239 pkt 4 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jako prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa, stanowi uprawnienie strony do zwolnienia od kosztów sądowych (tj. opłat - wpisu i opłaty kancelaryjnej oraz zwrotu wydatków - art. 211 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) oraz ustanowienia dla niej profesjonalnego pełnomocnika (art. 244 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), o które może ubiegać się strona, która nie posiada dostatecznych środków umożliwiających jej prowadzenie sprawy przed sądem administracyjnym (art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Przyznanie prawa pomocy oznacza, iż ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie, zamiast strony, budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków oraz ewentualnie - kosztów wynagrodzenia przyznanego jej zawodowego pełnomocnika. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zwolnienie - jako odstępstwo od tego obowiązku - należy traktować w sposób wyjątkowy (zob. na temat prawa pomocy H. Knysiak - Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 72-93; P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" (w:) J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz (red.), Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003, zob. także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 września 2006 roku, sygn. II SA/Ol 588/06, Baza Orzeczeń LEX nr 191863; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłat sądowych (w tym wpisu od skargi) oraz ustanowienie zawodowego pełnomocnika z urzędu, stanowi instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona istotnie nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty tej należności, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skoro przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, że to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, to rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Przepisy dotyczące przyznania prawa pomocy wymuszają na wnioskodawcy zawarcie we wniosku niezbędnych do oceny jego sytuacji majątkowej i rodzinnej danych. Powyższe wprost wynika z treści art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Gdy wniosek o przyznanie prawa pomocy odpowiada wymogom formalnym, lecz oświadczenie strony w nim zawarte jest niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości możliwe jest przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego. Art. 255 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nakłada na stronę obowiązek złożenia, na wezwanie sądu, dodatkowych oświadczeń lub dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Sąd rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na podstawie treści wniosku oraz przedstawionych przez wnioskodawcę dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, o ile wnioskodawca był wzywany do ich złożenia i wezwanie wykonał. W tym miejscu wskazać należy, że wnioskodawca domagał się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym to jest poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz przyznanie zawodowego pełnomocnika. Wnioskodawca nie wykazał jednak, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych oraz kosztów udzielonej mu pomocy prawnej przez pełnomocnika objętego z wyboru. W ocenie Sądu treść wniosku nie zawierała dostatecznego materiału informacyjnego dla prawidłowej oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy. Wskazał on jedynie na istniejące zadłużenie wobec bliżej nieokreślonych podmiotów oraz na zajęcie komornicze dokonane na posiadanym gospodarstwie i stadzie bydła, jednak bez określenia, z jakiego tytułu zajęcie to nastąpiło. Podniósł również, że nie prowadzi z nikim wspólnego gospodarstwa domowego, nie posiada żadnego majątku, podczas gdy w piśmie z dnia 21 kwietnia 2009 roku oświadczył, że zamieszkuje w różnych miejscach, ale najczęściej pod adresem przy ul. [...] w B. Odnośnie osiąganych dochodów własnych lub osób pozostających we wspólnym gospodarstwie wnioskodawca oświadczył jedynie, iż brak jest takich osób, nie składając jakiegokolwiek oświadczenia w zakresie dochodów osiąganych osobiście. Opisane wyżej nieścisłości wynikały z przedstawienia w sposób niepełny przez wnioskodawcę jego własnej sytuacji majątkowej oraz możliwości płatniczych. Na skutek powziętych w tym zakresie wątpliwości wnioskodawca został wezwany do złożenia dodatkowych wyjaśnień oraz przedłożenia dokumentów źródłowych, które pozwoliłyby ocenić, czy i w jakiej wysokości wnioskodawca osiąga dochody, czy jest osobą bezrobotną, czy jest właścicielem nieruchomości lokalowych albo pojazdów mechanicznych, jak również uznać za wiarygodne twierdzenia wnioskodawcy o toczących się wobec niego postępowaniach egzekucyjnych oraz wysokości egzekwowanych należności. Skoro bowiem, jak to już wyżej wskazano, prawo pomocy stanowi instytucję szczególną, zarezerwowaną wyłącznie dla podmiotów znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, uniemożliwiającej pokrycie kosztów prowadzonego postępowania, to przyznanie tego prawa uzależnione jest od wykazania przez wnioskodawcę zupełnego braku środków, z których mogłyby zostać pokryte koszty postępowania sądowoadministracyjnego, jak również koszty udzielonej pomocy prawnej. Oznacza to, że sytuacja materialna wnioskodawcy musi być skrajnie ciężka, wykluczająca możliwość wygospodarowania środków na pokrycie tych kosztów (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 25 lutego 2008 r., sygn. akt II SA/Bk 2/08, nie publikowane). Okoliczności wskazujące na tego typu sytuację wnioskodawcy powinny zaś wynikać bezpośrednio z treści wniosku lub informacji udzielonych przez wnioskodawcę w ramach prowadzonego przez Sąd postępowania wyjaśniającego. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się przy tym, że uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania uzupełniającego należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie okoliczności wskazanych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, a tym samym przyznanie tego prawa we wnioskowanym zakresie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 czerwca 2009 r., sygn. akt II FZ 182/09, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 listopada 2008 r., sygn. akt II OZ 1112/06, niepublikowane). W ocenie Sądu W. K. nie wykazał okoliczności przemawiających za przyznaniem mu prawa pomocy. Przede wszystkim stwierdzić bowiem należy, że wnioskodawca nie oświadczył się w kwestiach wskazanych w przesłanym mu przez Sąd zobowiązaniu, nie złożył także żądanych przez Sąd dokumentów źródłowych (zeznań o wysokości dochodu w roku 2008, dokumentów wskazujących na wysokość wydatków ponoszonych z tytułu stałych opłat związanych z utrzymaniem lokalu mieszkalnego i pozostałych dokumentów wymienionych w wezwaniu referendarza sądowego), na podstawie których można byłoby ocenić jego stan majątkowy w ramach rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Niewykonanie przez wnioskodawcę wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń oraz przedłożenia dokumentów źródłowych miało podstawowe znaczenie dla uznania, iż nie została w rozpoznawanej sprawie spełniona przesłanka dotycząca wykazania przez niego, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, jak również kosztów pomocy prawnej. Z tych też przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny - na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.