II SA/Gd 180/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Diana Trzcińska (spr.) Sędzia WSA Jolanta Górska Asesor WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w dniu 6 sierpnia 2025 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi L. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 16 stycznia 2025 r., nr 010070/680/3789926/2023 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 2 maja 2024 r. nr SW/1014932003. L. B. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, w następującym stanie faktycznym i prawnym: Informacją z 12 kwietnia 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej także: ZUS) poinformował o przyznaniu skarżącej świadczenia wychowawczego na dziecko Y. B. na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. w kwocie 500 zł miesięcznie. Jednocześnie organ pouczył skarżącą, że jeżeli wyjeżdża z Polski na okres powyżej 1 miesiąca, należy poinformować o tym ZUS najpóźniej w terminie 7 dni od dnia wyjazdu. Pismem z 15 września 2023 r. ZUS wezwał skarżącą do wyjaśnienia stwierdzonej niezgodności wskazując, że z rejestru prowadzonego przez Straż Graniczną wynika, że skarżąca wraz z dzieckiem posiadają legalny pobyt w Polsce od 3 marca 2022 r. do 28 stycznia 2023 r. W odpowiedzi skarżąca przedłożyła wystawione dla niej oraz dziecka w Urzędzie Miejskim w Starogardzie Gdańskim zawiadomienia z 19 lipca 2023 r. o sprawdzeniu danych i ewentualnym usunięciu niezgodności w rejestrze w zakresie dotyczącym statusu cudzoziemca. Decyzją z 27 września 2023 r. ZUS uchylił przyznane prawo do świadczenia wychowawczego od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. wskazując, że wyjazd obywatela Ukrainy lub jego małżonka z terytorium Polski na okres powyżej miesiąca pozbawia prawa do legalnego pobytu w Polsce (art. 11 ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa). Jednocześnie organ wskazał, że w odrębnej decyzji ustali kwotę nienależnie pobranego świadczenia. Skarżąca złożyła odwołanie od ww. decyzji, wyjaśniając że pierwszy raz przyjechała do Polski z Ukrainy 3 marca 2022 r., kiedy to Straż Graniczna oznaczyła przyjazd jako ewakuację. Nie złożyła jednak wniosku o 500+, gdyż wyjechała do Włoch. Następnie, wróciła do Polski w lipcu 2022 r. i uzyskała status "UKR", a w dniu 9 sierpnia 2022 r. złożyła wniosek o 500+. Wskazał, że wyjechała na Ukrainę 26 czerwca 2023 r., lecz wróciła do Polski 15 lipca 2023 r. Wówczas Straż Graniczna ponownie oznaczyła jej przyjazd jako ewakuację. Skarżąca wyjaśniła także, że Urząd Miasta skorygował datę statusu cudzoziemca z 28 stycznia 2023 r. na 9 sierpnia 2022 r. Podkreśliła, że pismem z 5 października 2023 r. przedłożyła korespondencję mailową z 28 września 2023 r., w której skarżąca na adres [email protected] wniosła o usunięcie oznaczonej dla niej oraz Y.B. i T. B. daty utraty legalności pobytu 28 stycznia 2023 r., wskazując, że we wspomnianym dniu przebywali w Polsce. Decyzją z 2 stycznia 2024 r. ZUS ponownie uchylił przyznane na rzecz Y. B. prawo do świadczenia wychowawczego od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r., orzekając również, że wypłacone za okres od 1 czerwca 2023 do 30 września 2023 r. świadczenie wychowawcze stanowi nienależnie pobrane świadczenie, o którym mowa w art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci i skarżąca zobowiązana jest je wpłacić na rachunek bankowy ZUS. Kolejną decyzją z 2 maja 2024 r. (objętą niniejszą skargą) ZUS stwierdził, że świadczenie wychowawcze, wypłacone na dziecko Y. B. za okres od 1 czerwca 2023 r. do 30 września 2023 r., stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze, o którym mowa w art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Dalej organ pierwszej instancji stwierdził, że skarżąca jest zobowiązana zwrócić nienależnie pobrane świadczenie łącznie z ustawowymi odsetkami naliczanymi od dnia następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty. Jednocześnie organ pierwszej instancji wskazał, że jeżeli skarżąca nie zwróci nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego wraz z odsetkami, należności te będą potrącane ze świadczeń wypłacanych przez ZUS. Po rozpatrzeniu wniesionego przez skarżącą odwołania, w którym skarżąca wyjaśniła, iż od dłuższego czasu czeka na uaktualnienie rejestru Straży Granicznej, decyzją z 16 stycznia 2025 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, wskazując, że brak jest podstaw do jej uchylenia i przyznania świadczenia za okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r., gdyż ww. dziecko nie posiada prawa do legalnego pobytu w Polsce w ww. okresie z powodu zarejestrowania się w systemie zabezpieczenia społecznego w innym państwie członkowskim UE. W skardze na tak wydaną decyzję wskazano, że Y. B. na stałe mieszka w Polsce, gdzie też uczęszcza do szkoły i korzysta z opieki medycznej. Skarżąca wyjaśniła, że jej rodzina tymczasowo przebywała w innym kraju Unii Europejskiej, gdzie jej członkowie mieli status ochrony tymczasowej, jednak zrezygnowali z tej ochrony i wrócili do Polski. Skarżąca wskazała, że obecnie jest legalnie zatrudniona w Polsce, odprowadza składki do systemu ubezpieczeń społecznych a jej dzieci uczęszczają do szkoły. W ocenie skarżącej dzieci faktycznie zamieszkujące na terytorium RP mają prawo do świadczeń socjalnych. Skarżąca wskazała dalej, że informacja, że dziecko utraciło prawo do legalnego pobytu w Polsce nie odpowiada aktualnemu stanowi rzeczy, gdyż po powrocie do Polski ponownie uzyskało legalny status. Mając na uwadze powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i ponowne rozpatrzenie sprawy z uwzględnieniem nowych dowodów. W odpowiedzi na skargę wniesiono o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Realizując zadania wymiaru sprawiedliwości sądy administracyjne stosują środki określone w ustawie - art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r., poz. 935) - dalej jako: "p.p.s.a." Uwzględniając skargę na decyzję Sąd uchyla ten akt w całości albo w części na warunkach określonych w art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a., względnie stwierdza jego nieważności, gdy spełnione są przesłanki wskazane w art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. albo stwierdza wydanie decyzji z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 3 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 134 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Skarga podległa uwzględnieniu, jednak z innych względów niż te wskazane w jej treści. Zdaniem Sądu w okolicznościach niniejszej sprawy zachodzi jedna z przyczyn określona w art. 156 k.p.a., uzasadniająca tym samym stwierdzenie nieważności wydanych w sprawie decyzji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Aktem poddanym sądowej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 16 stycznia 2025 r., utrzymująca w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 2 maja 2024 r., którą organ ten, na podstawie art. 25 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t. j. Dz. U. z 2024 r., poz. 421) – dalej jako u.p.p.w.d., stwierdził, że świadczenie wychowawcze na dziecko Y. B. za okres od 1 czerwca 2023 r. do 30 września 2023 r. w łącznej kwocie 2000 zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze. ZUS stwierdził także, że skarżąca jest zobowiązana zwrócić nienależnie pobrane świadczenie wraz z odsetkami. Zgodnie z art. 25 u.p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu (ust. 1). Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze: przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie; wypłacone osobie innej niż osoba, której świadczenie zostało przyznane, z przyczyn niezależnych od ZUS; wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (ust. 2 pkt 2, 5 i 6). W okolicznościach niniejszej sprawy uwzględnić jednak należało, ujawnioną na podstawie analizy akt sprawy okoliczność, że wcześniej wydaną decyzją z 2 stycznia 2024 r., uchylającą prawo do świadczenia wychowawczego, Zakład Ubezpieczeń Społecznych jednocześnie orzekł, iż wypłacone skarżącej świadczenie za ten sam okres - od 1 czerwca 2023 r. do 30 września 2023 r. - stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze, o którym mowa w art. 25 u.p.p.w.d. ZUS stwierdził przy tym, że skarżąca jest zobowiązana zwrócić nienależnie pobrane świadczenie na rachunek bankowy ZUS, przy czym brak zwrotu wiąże się z naliczaniem odsetek ustawowych. Analiza akt administracyjnych przekazanych Sądowi, jak również treści wydanych w toku postępowania rozstrzygnięć organów obu instancji, nie pozwala przy tym na przyjęcie, że decyzja ZUS z 2 stycznia 2024 r., po raz pierwszy stwierdzająca, że sporne świadczenie wychowawcze stanowi nienależnie pobrane świadczenie, została wyeliminowana z obrotu prawnego. W konsekwencji, uznać należy, że decyzją z 2 maja 2024 r. organ pierwszej instancji po raz drugi rozstrzygnął w powyższym zakresie. Na gruncie okoliczności kontrolowanej sprawy nie może zatem budzić wątpliwości, że w obrocie prawnym funkcjonują dwie decyzje ZUS stwierdzające, że świadczenia wychowawcze na rzecz córki skarżącej Y. B. wypłacone za okres od 1 czerwca 2023 r. do 30 września 2023 r. stanowią nienależnie pobrane świadczenie i strona jest zobowiązana do ich zwrotu. Pierwsza z decyzji przy tym zawiera również rozstrzygnięcie o uchyleniu świadczenia wychowawczego za określony czas. Obie decyzje zostały wydane w stosunku do tożsamego podmiotu oraz dotyczą tego samego przedmiotu sprawy oraz okresu, przy jednoczesnej tożsamości stanu prawnego jak i faktycznego (por. wyrok NSA z 9 czerwca 2010 r., sygn. akt II OSK 931/09, LEX nr 597967). Zgodnie z art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a. organ administracji publicznej stwierdza nieważność decyzji, która dotyczy sprawy już poprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną albo sprawy, którą załatwiono milcząco. Prezes ZUS merytorycznie rozpoznał sprawę w postępowaniu odwoławczym, to jest stosując rozstrzygniecie zawarte w art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. - utrzymując w mocy decyzję organu pierwszej instancji z 2 maja 2024 r. Organ odwoławczy nie uwzględnił zatem, że rozstrzygnięcie zaskarżone odwołaniem jest kolejnym w tym samym przedmiocie, a więc było obarczone wadą określoną w art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a. W odniesieniu do zarzutów sformułowanych w skardze wyjaśnić należy, że z istoty kontroli sprawowanej przez sądy administracyjne wynika, iż stwierdzenie nieważności decyzji czyni zbędną potrzebę dokonania przez sąd merytorycznej oceny zarzutów zawartych we wniesionej przez stronę skardze (por. wyrok NSA z 15 września 2011 r., sygn. akt II GSK 777/10, LEX nr 966211). Z powyższych względów Sąd uznał za konieczne usunięcie z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 2 maja 2024 r., jako obarczonych wadą ponownego rozstrzygnięcia sprawy załatwionej inną decyzją w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a., o czym orzeczono w sentencji wyroku na podstawie art. 135 oraz art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Sąd orzekał w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, stosownie do art. 119 pkt 2 p.p.s.a., w oparciu o wniosek organu, przy braku sprzeciwu skarżącej.