II SA/Gd 703/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz po rozpoznaniu w dniu 24 kwietnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku B. D. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi Z. J. i B. D. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 7 września 2012 r. Nr [...] w przedmiocie rozbiórki obiektu budowlanego postanawia: odmówić przyznania B. D. prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżąca B. D. zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania stanowią kwotę 250 zł z tytułu wpisu od skargi kasacyjnej (do zapłacenia której skarżąca B. D. zobowiązana jest wraz z drugą ze skarżących). Postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 13 marca 2014 roku odmówiono wnioskodawczyni przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie z kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia referendarz sądowy wyjaśnił, że ze złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawczyni wynika, że skarżąca: prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe, mając na utrzymaniu czteroletnią córkę; źródłem jej utrzymania jest dochód z tytułu pracy w wysokości 732 euro; mieszka w Niemczech; z wynagrodzenia musi opłacić mieszkanie, koszty związane z jego utrzymaniem, zakupić żywność. Po zaspokojeniu niezbędnych potrzeb własnych i dziecka nie zostają już żadne wolne środki. Wnioskodawczyni, wedle oświadczenia, nie posiada żadnego majątku, oszczędności, przedmiotów wartościowych, poza udziałem (1/2) w nieruchomości budynkowej o powierzchni 73 m2. Następnie referendarz stwierdził, ze w związku z powziętymi wątpliwościami co do możliwości płatniczych wnioskodawczyni, pismem z dnia 24 lutego 2014 r., zobowiązał skarżącą do przedłożenia szeregu dokumentów źródłowych i złożenia oświadczeń w terminie 14 dni od dnia doręczenia wezwania. Wezwanie zostało doręczone pełnomocnikowi skarżącej w dniu 28 lutego 2014 r. Do dnia wydania postanowienia jednak żadne dokumenty ani oświadczenia nie zostały przez wnioskodawczynię nadesłane. Mając powyższe na uwadze referendarz wskazał na treść art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i wyjaśnił, że czynności określone w tym przepisie podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W konsekwencji podmiot wezwany do uzupełnienia oświadczenia winien z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania, gdyż to w interesie strony leży przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Skarżąca nie zastosowała się do wystosowanego wezwania, uniemożliwiając tym samym pełną ocenę jej rzeczywistego stanu majątkowego. Na podstawie przedłożonego formularza -zdaniem referendarza - nie można było bowiem uznać, że wnioskodawczyni spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W sprzeciwie od powyższego postanowienia, wniesionym w ustawowym terminie, wnioskodawczyni wniosła o zwolnienie jej od kosztów sądowych. Skarżąca podniosła, że wezwanie do uzupełnienia dokumentów źródłowych i oświadczeń otrzymała w dniu 28 lutego 2014 r., a więc termin do złożenia żądanych informacji upływał jej w dniu 14 marca 2014 r. Tymczasem referendarz sądowy wydał postanowienie o odmowie przyznania prawa pomocy w dniu 13 marca 2014 r., a więc przed upływem terminu 14 dni jaki został wskazany przez referendarza w zarządzeniu z dnia 24 lutego 2014 r. Wyjaśniła również, że w dniu 13 marca 2014 r. listem poleconym wysłała na adres sądu pismo procesowe z dnia 12 marca 2014 r. wraz z załącznikami wykonując zarządzenie referendarza w terminie określonym w wezwaniu, umożliwiając tym samym pełną ocenę jej rzeczywistego stanu majątkowego, a więc nie uchyliła się od przedstawienia wskazanej w wezwaniu sądowym dokumentacji. Rozpoznając wniosek skarżącej Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 1270 ze zm.) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie. Prawo pomocy, zdefiniowane w art. 239 pkt 4 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jako prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa, stanowi uprawnienie strony do zwolnienia od kosztów sądowych (tj. opłat - wpisu i opłaty kancelaryjnej oraz zwrotu wydatków - art. 211 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) oraz ustanowienia dla niej profesjonalnego pełnomocnika (art. 244 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), o które może ubiegać się strona, która nie posiada dostatecznych środków umożliwiających jej prowadzenie sprawy przed sądem administracyjnym (art. 246 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 1 tejże ustawy). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 cytowanej ustawy). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3 art. 245 tejże ustawy). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 cytowanej ustawy). Wskazane przepisy stanowią wyjątek od zasady, wynikającej z treści art. 199 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którą na stronie ciąży obowiązek pokrycia kosztów postępowania wywołanych jej udziałem w sprawie. Zatem, rzeczą wnioskodawczyni, jako zainteresowanej, jest wykazanie, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie, zamiast strony, budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków oraz ewentualnie - kosztów wynagrodzenia przyznanego jej zawodowego pełnomocnika. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zwolnienie - jako odstępstwo od tego obowiązku - należy traktować w sposób wyjątkowy (zob. na temat prawa pomocy H. Knysiak - Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 72-93; P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" (w:) J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz (red.), Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003, zob. także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 września 2006 roku, sygn. akt II SA/Ol 588/06, Baza Orzeczeń LEX nr 191863; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłat sądowych, podobnie jak ustanowienie zawodowego pełnomocnika z urzędu, stanowi zatem instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona rzeczywiście nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty należności, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skoro przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, że to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, to rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Powyższe wprost wynika z treści art. 246 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Mając na względzie poczynione wyżej uwagi podkreślić należy, że wykazanie przez wnioskodawcę, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, musi polegać na udokumentowaniu nie tylko ponoszonych kosztów utrzymania własnego i rodziny, lecz również wysokości oraz źródeł uzyskiwanych dochodów. Dopiero bowiem z porównania dwóch wskazanych wartości można uzyskać rzeczywisty obraz sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Rozpoznając wniosek skarżącej B. D. Sąd miał przy tym na uwadze, że prawomocnym postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 19 marca 2013 r., sygn. akt II SA/Gd 703/12, odmówiono skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Obowiązkiem wnioskodawczyni było zatem wykazanie, że od daty wydania ww. postanowienia jej sytuacja majątkowa i dochodowa zmieniła się w stopniu uzasadniającym dokonanie odmiennej oceny niż będąca podstawą odmowy przyznania prawa pomocy na wcześniejszym etapie postępowania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13 września 2012 roku, sygn. II GZ 302/12, Baza Orzeczeń LEX nr 1282294). Składając wniosek w styczniu 2013 roku B. D. zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Ze złożonego wtedy oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawczyni wynikało, że prowadzi ona dwuosobowe gospodarstwo domowe, mając na utrzymaniu trzyletnią córkę. Źródłem jej utrzymania jest dochód z tytułu prac dorywczych w wysokości 700 zł miesięcznie. Wnioskodawczyni nie posiada żadnego majątku, oszczędności, przedmiotów wartościowych, poza udziałem (1/2) w nieruchomości budynkowej o powierzchni 73 m2. Z uzyskiwanych dochodów z trudem pokrywa koszty niezbędnych potrzeb życiowych. Natomiast obecnie – składając wniosek – skarżąca stwierdziła, że prowadzi ona dwuosobowe gospodarstwo domowe, mając na utrzymaniu czteroletnią córkę. Źródłem jej utrzymania jest dochód z tytułu pracy w wysokości 732 euro miesięcznie. Wskazała, że mieszka w Niemczech. Z wynagrodzenia musi opłacić (częściowo) mieszkanie, koszty związane z jego utrzymaniem, co stanowi kwotę ok. 300 – 350 euro; zakupić żywność – za obiady dla dziecka płaci ok. 40 euro; koszty utrzymania jej i dziecka wynoszą ok. 300 – 4000 euro miesięcznie. Wnioskodawczyni, wedle oświadczenia, nie posiada żadnego majątku, oszczędności, przedmiotów wartościowych, poza udziałem (1/2) w nieruchomości budynkowej o powierzchni 73 m2. Do pisma z dnia 12 marca 2014 r. wnioskodawczyni dodatkowo załączyła: zaświadczenie o zarobkach, z którego wynika, że w okresie od 1 listopada 2013 roku do 31 stycznia 2014 r. otrzymała wynagrodzenie netto – 2187,43 euro; oświadczenie S. G. dotyczące użyczenia jej mieszkania oraz kosztów z tym związanych, z którego wynika, że za mieszkanie płaci z wszystkimi opłatami 350 euro miesięcznie; wyciągi bankowe za okres od 5 grudnia 2014 r. do 5 marca 2014 r., z których wynika, że na dzień 9 stycznia 2014 roku miała na koncie 1323,61 euro, na dzień 23 stycznia 2014 roku 1056,44 euro, a na dzień 24 lutego 2014 roku 789,27 euro. Stan konta na dzień 5 marca 2014 roku wyniósł 39,27 euro, przy czym w dniu 5 marcu 2014 na konto skarżącej nie wpłynęło jeszcze wynagrodzenie, skarżąca w miesiącu tym dokonywała wypłat w sumie w kwocie 250 euro, a nadto skarżąca nie oświadczyła, że utraciła pracę, należy zatem przypuszczać, że pod koniec miesiąca konto jej zostało ponownie zasilone kwotą co najmniej 732,83 euro (wynagrodzenie). Skarżąca oświadczyła jednocześnie, że: nie posiada lokat bankowych w tym kont i lokat dewizowych, posiada samochód marki volkswagen passat rok produkcji 1999, zakupiony w 2006 r., wartość szacunkowa obecnie ok. 3.000 do 4.000 zł, za 2012 rok nie rozliczała się z podatku w Urzędzie Skarbowym, nie otrzymuje alimentów na dziecko, nie ma zasądzonych alimentów i nie korzysta z pomocy opieki społecznej, nadmieniła również, że ojciec dziecka w ramach swoich możliwości finansowych od czasu do czasu kupuje dziecku ubranie, zabawki oraz przekazuje drobne kwoty. W ocenie Sądu, z analizy przedstawionych przez wnioskodawczynię dokumentów i oświadczeń wynika, że sytuacja majątkowa skarżącej uległa poprawie, zatem nie zmieniła się w takim stopniu, który uzasadniałby zwolnienie jej od kosztów sądowych, które zresztą obecnie są niższe niż wpis od skargi, którego dotyczył pierwotny wniosek. Skarżąca ma stałą pracę, z której osiąga stały dochód (wcześniej pracowała jedynie dorywczo). Jej majątek powiększył się o samochód. Z wyciągów z konta wynika, że miesięcznie nie wydaje całych zarobków, co może świadczyć o osiąganiu dodatkowych dochodów, lub zawyżaniu wskazanych kosztów utrzymania. Ponadto podkreślić należy, że skarżąca prowadzi co prawda dwuosobowe gospodarstwo domowe, jednak utrzymując małoletnią córkę nie podejmuje żadnych kroków aby uzyskać od ojca dziecka przynajmniej częściowy – stały zwrot kosztów utrzymania dziecka, co oznacza, że wnioskodawczyni świadomie pozbawia się środków mogących dodatkowo polepszyć jej sytuację majątkową. Dodać w tym miejscu należy, że instytucja prawa pomocy, stanowiąc rodzaj ulgi w obowiązku uiszczenia daniny publicznej z tytułu prowadzenia postępowania przed sądem, ustanowiona została z myślą o osobach ubogich, np. bezrobotnych bez prawa do zasiłku, zatem takich, których trudna sytuacja materialna uniemożliwia dostęp do Sądu. Wnioskodawczyni nie wykazała, aby jej stan materialny zaliczał ją do tej kategorii osób. W ocenie Sądu – wnioskodawczyni posiada środki, które pozwalają na pokrycie kosztów sądowych w niniejszej sprawie, tym bardziej, że na obecnym etapie postępowania ograniczają się one jedyne do kwoty 250 zł tytułem wpisu od skargi kasacyjnej, którą to kwotą wnioskodawczyni została obciążona solidarnie wraz z drugą skarżącą Z. J., zatem kwota ta może zostać uiszczona przez skarżącą jedynie w części, o ile w pozostałej części uiści ją druga ze skarżących. Pomocy prawnej zawodowego pełnomocnika skarżąca nie potrzebuje, ponieważ ustanowiła go z wyboru. Z tych względów, na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji postanowienia.