II SA/Gd 703/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz po rozpoznaniu w dniu 24 kwietnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Z. J. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi Z. J. i B. D. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 7 września 2012 r. Nr [...] w przedmiocie rozbiórki obiektu budowlanego postanawia: odmówić przyznania Z. J. prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżąca Z. J. zwróciła się o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania stanowią kwotę 250 zł z tytułu wpisu od skargi kasacyjnej (do zapłacenie której skarżąca Z.J. zobowiązana jest wraz z drugą ze skarżących). Ze złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżącej, jak również z treści jej pisma z dnia 10 marca 2014 r. oraz treści sprzeciwu z dnia 25 marca 2014 r. wynika, że prowadzi ona jednoosobowe gospodarstwo domowe. Zamieszkuje samotnie w domu o powierzchni 73 m2, który to dom stanowi współwłasność (w 1/2 udziału) skarżącej i jej siostry – B. D., która obecnie zamieszkuje w Niemczech. Wnioskodawczyni od dnia 1 grudnia 2012 r. do dnia 28 lutego 2014 r. była zatrudniona w sklepie spożywczo-przemysłowym jako pracownik do spraw promocji z wynagrodzeniem miesięcznym netto 1182 zł. Obecnie wnioskodawczyni została uznana za osobę bezrobotną i przyznane zostało jej prawo do zasiłku od dnia 14 marca 2014 r. w wysokości 988,40 zł miesięcznie w okresie pierwszych trzech miesięcy oraz 776,10 zł miesięcznie w okresie kolejnych miesięcy posiadania prawa do zasiłku. Wedle oświadczenia skarżącej, nie posiada ona żadnego majątku, oszczędności, przedmiotów wartościowych, poza udziałem w ww. nieruchomości budynkowej. Skarżąca wyjaśniła, że nie jest w stanie ponieść kosztów prowadzenia sprawy bez uszczerbku dla siebie, tym bardziej że nie jest w stanie pokrywać kosztów na bieżąco. Ponosi samodzielnie koszty utrzymania domu w postaci opłat za światło, gaz, wodę, wywóz nieczystości, ubezpieczenie, podatek od nieruchomości, telefon. Ponadto w miesiącu lutym 2014 r. była zmuszona kupić opał za kwotę 670 zł. Ponosi również koszty zakupu biletu miesięcznego. Łącznie stanowi to kwotę 900 zł miesięcznych wydatków. W konsekwencji nie ma nawet środków na przeżycie. W związku z powziętymi wątpliwościami co do możliwości płatniczych skarżącej, referendarz sądowy - zarządzeniem z dnia 24 lutego 2014 r., zobowiązał ją do przedłożenia następujących dokumentów: wyciągu z posiadanych rachunków i lokat bankowych - w tym konta i lokaty dewizowe - z ostatnich trzech miesięcy z uwzględnieniem aktualnego salda tychże rachunków, bądź też oświadczenia o ich nieposiadaniu, zeznania podatkowego za rok 2012, wszystkich rachunków związanych z utrzymaniem posiadanego domu (za dostawy mediów, rachunki za ogrzewanie, wywóz śmieci, energie elektryczną) oraz kopii nakazu podatkowego dotyczącego tej nieruchomości, zaświadczenia o wysokości wynagrodzenia oraz oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na skarżącą pojazdów mechanicznych (podania marki, roku produkcji, daty zakupu i aktualnej wartości). W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnioskodawczyni nadesłała rozliczenie opłat za gaz za 2013 roku, wyciąg z rachunku bankowego za okres od 1 stycznia 2013 r. do 5 marca 2014 r., zeznanie podatkowe z 2012 r., pismo o rozwiązaniu umowy o pracę z dniem 28 lutego 2014 r., decyzję w sprawie wymiaru podatku od nieruchomości za 2014 r. na kwotę 445 zł (wydaną w stosunku do Z. J. i B. D.), potwierdzenie wpłaty w dniu 1 października 2013 r. kwoty 33 zł tytułem opłaty dotyczącej śmieci, umowę o świadczenie usług transmisji danych określającą opłatę miesięczną w wysokości 33 zł, fakturę VAT za styczeń 2014 r. za usługi telekomunikacyjne na kwotę 55,37 zł (wystawioną na B. D.), fakturę VAT za energię elektryczną ze stycznia 2014 r. na kwotę 132,25 zł (wystawioną na B. D. i Z. J.), fakturę VAT za wodę i odprowadzanie ścieków za dwa miesiące na kwotę 72,73 zł (wystawioną na B. D. i Z. J.), dowód zakupu węgla opałowego w dniu 31 stycznia 2014 r. za kwotę 670 zł, oświadczenie o nieposiadaniu lokat, ani pojazdów mechanicznych oraz wezwanie z Powiatowego Urzędu Pracy w M. z dnia 6 marca 2014 r. do stawienia się celem potwierdzenia gotowości do podjęcia pracy. Postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 13 marca 2014 roku odmówiono wnioskodawczyni przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie z kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia referendarz sądowy wskazał, że wnioskodawczyni, mimo wykazywanych niskich dochodów, ponosi wydatki znacznie przewyższające jej miesięczne dochody, i w styczniu w ogóle nie korzystała ze zgromadzonych środków finansowych. Dopiero po otrzymaniu wezwania o dodatkowe dokumenty nastąpiły wypłaty z rachunku bankowego. Wskazał, że w styczniu 2014 r. na koncie skarżącej na początku miesiąca była kwota 1850 zł i przez cały miesiąc została z niego wydatkowana jedynie kwota 89,48 zł. W dniu 1 lutego 2014 r. stan konta to - 2942,62 zł. Na koniec lutego 2014 r. stan konta wynosił 318,67 zł. Przedstawione rachunki z datą płatności na luty 2014 r. zostały opłacone. Żadne nadzwyczajne wydatki nie zostały wykazane. Stąd trudno uznać, według referendarza sądowego, za prawdziwe twierdzenie wnioskodawczyni o braku środków na uiszczenie wpisu w sprawie skoro może sobie pozwolić na trzymanie środków w wysokości 1700 zł przez miesiąc czasu na rachunku bankowym. Podniósł, że przedstawione opłaty za dom są stosunkowo niewielkie i uiszczane na bieżąco. Nie potwierdził się brak środków na bieżące utrzymanie. W ocenie referendarza sądowego wnioskodawczyni musiała posiadać środki z innego źródła niż wynagrodzenie za pracą bądź opłat dokonała siostra. Nie ma też uzasadnienia, aby tylko jeden ze współwłaścicieli utrzymywał wspólną nieruchomość, gdyż obowiązek ten ciąży na każdym wedle udziału w prawie własności. W sprzeciwie od powyższego postanowienia, wniesionym w ustawowym terminie, wnioskodawczyni wniosła o zwolnienie jej od kosztów sądowych. Skarżąca podniosła, że z uwagi na swój wiek nie jest w stanie znaleźć żadnej pracy dodatkowej. W latach 2012 i 2013 nie uzyskiwała wysokich dochodów ale starała się za ten okres regulować zobowiązania. W miesiącu styczniu 2014 r. zgromadziła kwotę 1700 zł mając na uwadze rachunki, które miały wpłynąć za energię, gaz, wodę itp. za kolejny okres płatności. Zagubiła dowód osobisty, stąd tez pożyczyła pieniądze od siostry – D. M., aby zakupić węgiel oraz się utrzymać, które to pieniądze zwróciła. Dlatego na koncie pozostawało wynagrodzenie za miesiąc grudzień. Wyjaśniła, że siostra B. D. nie korzysta z mieszkania, a więc pozostaje jej do zapłaty tylko 1/2 opłat abonamentowych oraz część opłaty dotyczącej podatku od nieruchomości. Wskazała na decyzję o przyznaniu jej zasiłku dla bezrobotnych. Przedłożyła kolejne dokumenty - fakturę VAT za luty i marzec 2014 r. za usługi telekomunikacyjne na kwotę 56,04 zł (wystawioną na B. D.), kolejną fakturę VAT za wodę i odprowadzanie ścieków za dwa miesiące na kwotę 74,04 zł (wystawioną na B. D. i Z. J.), kolejną fakturę VAT za energię elektryczną z marca 2014 r. na kwotę 190,11 zł (wystawioną na B. D. i Z. J.), wyciąg z rachunku bankowego za okres od 1 stycznia 2014 r. do 21 marca 2014 r., informację o dochodach PIT-11 za 2013 r. wykazującą dochód w kwocie 17.865,00 zł. Rozpoznając wniosek skarżącej Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 1270 ze zm.) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie. Prawo pomocy, zdefiniowane w art. 239 pkt 4 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jako prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa, stanowi uprawnienie strony do zwolnienia od kosztów sądowych (tj. opłat - wpisu i opłaty kancelaryjnej oraz zwrotu wydatków - art. 211 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) oraz ustanowienia dla niej profesjonalnego pełnomocnika (art. 244 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), o które może ubiegać się strona, która nie posiada dostatecznych środków umożliwiających jej prowadzenie sprawy przed sądem administracyjnym (art. 246 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 1 tejże ustawy). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 cytowanej ustawy). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3 art. 245 tejże ustawy). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 cytowanej ustawy). Wskazane przepisy stanowią wyjątek od zasady, wynikającej z treści art. 199 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którą na stronie ciąży obowiązek pokrycia kosztów postępowania wywołanych jej udziałem w sprawie. Zatem, rzeczą wnioskodawczyni, jako zainteresowanej, jest wykazanie, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie, zamiast strony, budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków oraz ewentualnie - kosztów wynagrodzenia przyznanego jej zawodowego pełnomocnika. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zwolnienie - jako odstępstwo od tego obowiązku - należy traktować w sposób wyjątkowy (zob. na temat prawa pomocy H. Knysiak - Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 72-93; P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" (w:) J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz (red.), Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003, zob. także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 września 2006 roku, sygn. akt II SA/Ol 588/06, Baza Orzeczeń LEX nr 191863; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłat sądowych, podobnie jak ustanowienie zawodowego pełnomocnika z urzędu, stanowi zatem instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona rzeczywiście nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty należności, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skoro przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, że to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, to rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Powyższe wprost wynika z treści art. 246 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Mając na względzie poczynione wyżej uwagi podkreślić należy, że wykazanie przez wnioskodawcę, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, musi polegać na udokumentowaniu nie tylko ponoszonych kosztów utrzymania własnego i rodziny, lecz również wysokości oraz źródeł uzyskiwanych dochodów. Dopiero bowiem z porównania dwóch wskazanych wartości można uzyskać rzeczywisty obraz sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Rozpoznając wniosek Sąd miał przy tym na uwadze, że postanowieniem z dnia 5 kwietnia 2013 r., sygn. akt II SA/Gd 703/12, odmówiono wnioskodawczyni Z. J. prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, a jej zażalenie na to postanowienie zostało oddalone postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13. Obowiązkiem wnioskodawczyni było zatem wykazanie, że od daty wydania ww. postanowienia jej sytuacja majątkowa i dochodowa zmieniła się w stopniu uzasadniającym dokonanie odmiennej oceny niż będąca podstawą odmowy przyznania prawa pomocy na wcześniejszym etapie postępowania. W ocenie Sądu, z analizy przedstawionych przez wnioskodawczynię dokumentów i oświadczeń wynika, że sytuacja majątkowa skarżącej zmieniła się, jednak nie w takim stopniu, który uzasadniałby zwolnienie jej od kosztów sądowych. Okoliczność utraty dochodów z umowy o pracę i przyznanie jej prawa do zasiłku w kwocie 988,40 zł (a w kolejnych miesiącach 776,10 zł) istotnie stanowi o pogorszeniu się sytuacji dochodowej wnioskodawczyni, albowiem do lutego 2014 r. uzyskiwała dochód miesięczny w wysokości 1.182,04 zł (ostatnia wpłata w dniu 3 marca 2014 r.). Niemniej jednak sytuacja majątkowa wnioskodawczyni nie uległa zmianie i nie można jej ocenić jako wyjątkowo trudną, a w szczególności jako pozwalającą na uwzględnienie wniosku. Podkreślenia wymaga, że wnioskodawczyni nadal posiada udział (1/2) w nieruchomości budynkowej o powierzchni 73 m2, dysponuje stałymi – choć niższymi - dochodami z przyznanego zasiłku dla bezrobotnych. Ponadto podkreślić należy, że skarżąca prowadzi co prawda jednoosobowe gospodarstwo domowe, jednak zamieszkiwany budynek stanowi w 1/2 udziału własność także jej siostry – B. D., która z tego tytułu winna partycypować w części wydatków na utrzymanie domu. Jak sama wnioskodawczyni oświadczyła, jej siostra częściowo (w odniesieniu do opłat abonamentowych oraz podatku od nieruchomości) ponosi wydatki na utrzymanie domu. Uznać zatem należy, że z udokumentowanych przez wnioskodawczynię stałych miesięcznych wydatków na utrzymanie domu w wysokości około 400 zł, część z nich ponosi także druga współwłaścicielka domu. Świadczyć o tym ponadto może fakt, że część rachunków dotyczących opłat wystawiona została również na siostrę skarżącej. To, że druga współwłaścicielka domu ponosi koszty utrzymania domu w mniejszym stopniu niż wnioskodawczyni, nie może stanowić podstawy do zwolnienia od kosztów sądowych, skoro wnioskodawczyni świadomie pozbawia się środków, które mogłaby przeznaczyć na pokrycie kosztów prowadzonego postępowania sądowego. Dodać w tym miejscu należy, że instytucja prawa pomocy, stanowiąc rodzaj ulgi w obowiązku uiszczenia daniny publicznej z tytułu prowadzenia postępowania przed sądem, ustanowiona została z myślą o osobach ubogich, np. bezrobotnych bez prawa do zasiłku, utrzymujących innych członków rodziny, zatem takich, których trudna sytuacja materialna uniemożliwia dostęp do Sądu. Wnioskodawczyni nie wykazała, aby jej stan materialny zaliczał ją do tej kategorii osób. W szczególności wskazać należy, że przyznane jej zostało prawo do zasiłku dla bezrobotnych, brak jest innych osób pozostających na utrzymaniu skarżącej, a ponadto przysługuje jej udział 1/2 w nieruchomości, które to prawo nie jest, wobec braku oświadczeń w tym zakresie, obciążone. Może zatem przynosić określone pożytki (szczególnie wobec zamieszkiwania w budynku wyłącznie wnioskodawczyni), czy też stanowić przedmiot zabezpieczenia pożyczki, gdy wnioskodawczyni brak jest środków bieżących na uiszczenia kosztów sądowych. Przyjmuje się, że posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych. Nie są przy tym wiarygodne twierdzenia wnioskodawczyni o braku możliwości podejmowania środków pieniężnych z rachunku bankowego w miesiącu styczniu 2014 r. z uwagi na zagubienie dowodu osobistego. Podjęcie środków możliwe jest także za pomocą karty bankomatowej, na której posiadanie przez wnioskodawczynię wskazywać mogą regularne obciążenia z tytułu ubezpieczenia karty, wypłaty oraz płatności kartą (por. wyciąg z rachunku bankowego). W konsekwencji przyjąć należy, że wnioskodawczyni, z nieznanych Sądowi przyczyn, mimo osiągania niewielkich dochodów, była w stanie poczynić oszczędności sięgające na początku stycznia 2014 r. niemal 2000 zł, na początku lutego 2014 r. niemal 3000 zł, zaś na początku marca 2014 r. ponad 1500 zł. W ocenie Sądu – wnioskodawczyni posiada zatem nadal środki, które pozwalają na pokrycie kosztów sądowych w niniejszej sprawie, tym bardziej, że na obecnym etapie postępowania ograniczają się one jedyne do kwoty 250 zł tytułem wpisu od skargi kasacyjnej, którą to kwotą wnioskodawczyni została obciążona solidarnie wraz z drugą skarżącą B. D., zatem kwota ta może zostać uiszczona przez skarżącą jedynie w części, o ile w pozostałej części uiści ją druga ze skarżących. Pomocy prawnej zawodowego pełnomocnika skarżąca nie potrzebuje, ponieważ ustanowiła go z wyboru. Z tych względów, na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji postanowienia.