II SA/Gd 961/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski (spr.) Sędzia WSA Diana Trzcińska Asesor WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w dniu 5 lutego 2025 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 8 lipca 2024 r. nr SKO.450.85.2024 w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Redzikowo z dnia 10 maja 2024 r. nr CUS 5120.23.2024 J. T. (dalej jako: "strona", "skarżący") zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku (dalej jako: "Kolegium", "SKO", "organ odwoławczy") w sprawie zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej. Zaskarżone rozstrzygnięcie zostało wydane w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: W dniu 1 sierpnia 2023 r. S. T. - córka J. T. - została umieszczona w Domu Pomocy Społecznej w P. z filią w K. Następnie, na podstawie decyzji Dyrektora Centrum Usług Społecznych z dnia 26 stycznia 2024 r. została przeniesiona z dniem 13 lutego 2024 r. do Domu Pomocy Społecznej w C. W dniu 6 marca 2024 r. wszczęte zostało postępowanie w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt S. T. w Domu Pomocy Społecznej w C. Od dnia umieszczenia córki w DPS w P. z filią w K. J. T. uiszczał kwotę 500 zł miesięcznie w ramach zobowiązania do ponoszenia kosztów pobytu na podstawie umowy zawartej 1 sierpnia 2023 r. z Centrum Usług Społecznych (dalej jako: "CUS"). Wnioskiem z dnia 26 marca 2024 r. skarżący zwrócił się do CUS Gminy Redzikowo o zwolnienie z ponoszenia opłaty za pobyt córki w DPS w całości. We wniosku wskazał, że w jego ocenie córka wielokrotnie naruszyła względem niego zasady współżycia społecznego, co uzasadnia zwolnienie go - na podstawie art. 64 pkt 7 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 901 ze zm.; dalej jako: "u.p.s.") - z konieczności ponoszenia opłaty. Wójt Gminy Redzikowo (dalej jako: "Wójt", "organ I instancji") decyzją z dnia 10 maja 2024 r. odmówił zwolnienia z odpłatności za pobyt córki w domu pomocy społecznej w kwocie 3.487,31 zł w okresie od 1 kwietnia 2024 r. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał na fakultatywność zwolnienia z opłaty oraz podkreślił, że przedłożone przez stronę dowody świadczą nie tyle o celowym naruszeniu przez jego córkę zasad współżycia społecznego czy też naruszeniu przez nią obowiązków rodzinnych, a o jej chorobie i stanie zdrowia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku, po rozpoznaniu odwołania, decyzją z dnia 8 lipca 2024 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W ocenie Kolegium organ I instancji prawidłowo odmówił stronie zwolnienia z opłaty z uwagi na niespełnienie przesłanek wynikających art. 64 pkt 7 u.p.s. Kolegium wyjaśniło, że wprawdzie ustawa o pomocy społecznej nie definiuje, co należy rozumieć pod pojęciem obowiązków rodzinnych niemniej jednak na podstawie orzecznictwa ukształtowanego na gruncie przepisu art. 1008 pkt 3 Kodeksu cywilnego rażące naruszanie innych niż obowiązek alimentacyjny obowiązków rodzinnych oznacza podejmowanie w sposób uporczywy wobec zobowiązanego do wnoszenia opłaty obiektywnie społecznie potępianych działań, jak wszczynanie awantur, ubliżanie, rzucanie wyzwisk, używanie przemocy fizycznej, brak jakiegokolwiek zainteresowania losem członka rodziny, w tym zupełny brak wsparcia i pomocy w sytuacjach tego wymagających. Jeżeli wskutek tego rodzaju zachowań pensjonariusz DPS doprowadził do całkowitego zerwania więzi rodzinnych z obowiązanym do wnoszenia opłaty, będzie można mówić o rażącym naruszeniu obowiązków rodzinnych w rozumieniu art. 64 pkt 7 u.p.s. Zdaniem Kolegium przedłożone przez stronę dokumenty w postaci kart informacyjnych, opinii sądowo-psychiatrycznej, zaświadczenia lekarza psychiatry, notatek służbowych z warsztatów terapii zajęciowej Caritas w S., oświadczenia syna - choć strona wywodzi na ich podstawie, że córka naruszyła obowiązki rodzinne względem niego - w żaden sposób twierdzeń tych nie potwierdzają. Z przedłożonych dokumentów wynika, że S. T. od dzieciństwa cierpi na upośledzenie umysłowe, które determinuje szereg agresywnych zachowań zarówno wobec ojca, jak również innych osób. Oznacza to, że występują u niej dysfunkcje, które wymagały i nadal wymagają u niej wsparcia ze strony, czy to najbliższych, czy też osób trzecich. Mając powyższe na uwadze oraz opis zachowań S. T. Kolegium uznało, że o ile nie są one normalne dla osoby zdrowej i świadomej swego postępowania, o tyle trudno przypisywać winę córce strony za jej stan zdrowia. Zdaniem Kolegium, Wójt prawidłowo przyjął, że skarżący nie wykazał by zachowania córki miały charakter celowy. Zachowania te nie wynikają ze złej woli S. T. lecz są skutkiem choroby, którą jest dotknięta. Okoliczności uzasadniające wystąpienie przesłanki z art. 64 pkt 7 u.p.s. muszą mieć nie tylko charakter rażący, ale również muszą być wynikiem celowego, a przynajmniej świadomego działania (zaniechania) osoby umieszczonej w DPS-ie. W niniejszym przypadku nie można uznać, że przesłanki uzasadniające zwolnienie strony z obowiązku ponoszenia kosztów pobytu jego córki w DPS-ie wystąpiły. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skarżący wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji i zwolnienie go, od 1 maja 2024 r., w całości z jakichkolwiek opłat za pobyt S. T., umieszczonej w Domu Pomocy Społecznej w C. Na wypadek nieuwzględnienia powyższego wniosku, wniósł o zwolnienie go w części z opłat za pobyt córki w domu pomocy społecznej i ustalenie miesięcznej opłaty w kwocie 500,00 zł. Niezależnie od powyższego skarżący domagał się dopuszczenia i przeprowadzenia dowodu z dokumentów, tj.: wywiadów środowiskowych, notatek służbowych, opinii i innych dokumentów znajdujących się w posiadaniu Centrum Usług Społecznych w Redzikowie oraz Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku, w tym notatek i innych dokumentów sporządzonych przez pracowników Warsztatów Terapii Zajęciowej w S. Dokumenty te miały potwierdzać skrajnie niewłaściwe, agresywne i rażąco naruszające zasady współżycia społecznego postępowanie S. T. względem skarżącego. Wniósł także o dopuszczenie dowodu z zeznań świadka R. T. na potwierdzenie tych okoliczności. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację i stanowisko, jak w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r., poz. 1267 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W świetle powołanego przepisu sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżony akt administracyjny według kryterium zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego i według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie jego wydania. Stosownie natomiast do treści przepisu art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 roku, poz. 935 ze zm. – dalej jako: "P.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, nie będąc przy tym związane granicami skargi (art. 134 ustawy). Z art. 145 § 1 P.p.s.a. wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Skarga podlegała uwzględnieniu, albowiem zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszają prawo w stopniu, który uzasadnia ich uchylenie. Przedmiotem kontroli dokonywanej przez Sąd w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy Redzikowo odmawiająca skarżącemu zwolnienia z odpłatności za pobyt córki – S. T. - w Domu Pomocy Społecznej w C. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej do Sądu decyzji stanowiły przepisy ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 901). Zgodnie z art. 64 u.p.s. osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli: 1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce; 2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych; 3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia; 4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko; 5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu; 6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu; 7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. Decyzja wydawana na podstawie art. 64 u.p.s. jest decyzją uznaniową. Świadczy o tym użyte w przepisie sformułowanie "można zwolnić". W konsekwencji kontrola jej legalności jest dokonywana w ograniczonym zakresie. Jak wskazuje Naczelny Sąd Administracyjny, polega ona na zbadaniu czy przed podjęciem decyzji organ dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy i czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 października 2020 r., I OSK 1011/20; wszystkie przywołane w treści uzasadnienia orzeczenia dostępne są na stronie internetowej https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Kontrolując legalność aktu sąd ocenia czy w sprawie zachodziły warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej (tak: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 czerwca 2016 r., I OSK 2429/14). Sądowa kontrola legalności decyzji wydawanych w ramach uznania administracyjnego sprowadza się do zbadania czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem wyjaśniającym, tzn. czy organy obu instancji prawidłowo zebrały materiał dowodowy i rozważyły wszelkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór możliwości rozstrzygnięcia. Sąd nie ocenia decyzji z punktu widzenia jej słuszności (por. wyrok WSA w Krakowie z 14 listopada 2012 r., III SA/Kr 3/12, wyrok NSA z 7 lipca 2015 r., I OSK 13575/14). Sąd w składzie orzekającym w sprawie podziela pogląd wyrażony w orzecznictwie, że w szczególności decyzje odmowne (negatywne) powinny być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Zgodnie z zasadą przekonywania wyrażoną w art. 11 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r., poz. 572; dalej jako: "k.p.a.") z decyzji musi zatem wynikać między innymi, że organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych lub nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego (por. wyrok WSA w Warszawie z 2 grudnia 2020 r., VIII SA/Wa 665/20). Należy podkreślić, że wyliczenie zawarte w art. 64 u.p.s. nie ma charakteru zamkniętego. Zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyrok NSA z dnia 26 lipca 2024 r., I OSK 1686/23) uiszczanie opłat na dom pomocy społecznej stanowi dla osoby zobowiązanej obciążenie finansowe, głównym powodem zastosowania zwolnienia powinna być sytuacja materialna zobowiązanego. Zwolnienie nie powinno nastąpić, jeżeli pomimo zaistnienia wskazanych okoliczności osoba jest w stanie płacić za pobyt w placówce (np. utrzymuje się z jednego, ale wysokiego wynagrodzenia). Stosowanie odmiennych zasad godzi w idee i cele pomocy społecznej. Niezasadne zwolnienie jest sprzeczne z zasadą pomocniczości, przerzuca bowiem na jednostki samorządu terytorialnego i obywateli koszty utrzymania osób, które są samowystarczalne pod względem finansowym lub mogą być utrzymywane przez swoich krewnych. Toteż rozpatrując wniosek o zwolnienie z opłat, organ powinien mieć na uwadze nie tylko słuszny interes wnioskodawcy, lecz także interes społeczny. W ocenie Sądu z treści zaskarżonych decyzji wynika, że organy tylko pozornie przenalizowały sytuację skarżącego pod kątem przesłanek określonych w art. 64 u.p.s. Wbrew obowiązkom wynikającym z art. 7, 77 §1 oraz 80 k.p.a. organy nie dokonały wszechstronnego zbadania i wyjaśnienia okoliczności faktycznych niniejszej sprawy, w szczególności nie odniosły się do sytuacji finansowej i zdrowotnej skarżącego, skupiając się na uznaniu, że wskazywane przez stronę agresywne zachowania córki wobec ojca oraz innych osób są skutkiem jej choroby psychicznej i nie mają charakteru celowego i nie wynikają z jej złej woli. Rozpoznając przedmiotowy wniosek organy uznając, że dochód skarżącego przekracza 300 % kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej o kwotę 3.487,31 zł, w żaden sposób nie odniosły się wskazywanych przez skarżącego stałych i comiesięcznych wydatków, a tym samym nie przeanalizowały jakie obciążenie finansowe stanowi nałożona opłata na sytuację materialną skarżącego. Sąd podziela pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyrok NSA z 9 maja 2024 r., I OSK 1771/22) w wypadku postępowań prowadzonych w oparciu o art. 64 u.p.s., wydanie rozstrzygnięcia na podstawie tego przepisu powinno być poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji rodzinnej i dochodowej wnioskodawcy, w szczególności zaś przesłanek wymienionych w pkt 2 tego przepisu oraz analizą zebranego materiału z zachowaniem wymogów proceduralnych przewidzianych w procedurze administracyjnej. Organ powinien zatem szczegółowo rozważyć kwestię istnienia bądź nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności, uzasadniających skorzystanie z omawianej instytucji oraz okoliczności uzasadniających zakres jej ewentualnego zastosowania, a co następnie winno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Istotne jest przy tym, że z uwagi na fakt, iż uiszczanie opłaty przez wstępnego za pobyt jego zstępnego w domu pomocy społecznej stanowi - dla osoby zobowiązanej - obciążenie finansowe, zasadniczo główną przesłanką zastosowania przedmiotowego zwolnienia powinna być sytuacja materialna zstępnego (i jego rodziny). Zwolnienie to nie powinno więc nastąpić, jeżeli - pomimo zaistnienia wskazanych w art. 64 ustawy okoliczności - osoba obowiązana byłaby w stanie ponosić opłatę za pobyt podopiecznego w domu pomocy społecznej (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 28 listopada 2024 r., II SA/Kr 1195/24). Należy też wskazać, że zgodnie z art. 64 pkt 3 u.p.s. przesłankę zwolnienia z opłaty stanowi okoliczność, że wstępny zobowiązany do jej uiszczenia utrzymuje się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia. Z nadesłanych akt sprawy wynika, że J. T. utrzymuje się ze świadczenia emerytalnego. Sądowi z urzędu jest jednak znane, że na konto skarżącego, oprócz świadczenia emerytalnego w wysokości 5.815,31 zł, comiesięcznie wpływa świadczenie ZUS w kwocie 1.629,18 zł (vide: dokumentacja źródłowa pozyskana przez Sąd od skarżącego w sprawie II SPP/Gd 82/24). Okoliczność ta wprawdzie nie została ujawniona na etapie postępowania administracyjnego, a tym samym nie mogła zostać przez organy zweryfikowana, niemniej jednak ustalenie dochodu skarżącego ma kluczowe znaczenie dla sprawy, bowiem ma istotny wpływ na kierunek rozpoznania wniosku skarżącego o przyznanie zwolnienia z ponoszenia tych opłat. Ponownie rozpoznając sprawę organ dokonana ustaleń faktycznych w zakresie okoliczności podnoszonych przez skarżącego w świetle postanowień art. 64 u.p.s. i oceni możliwość zwolnienia skarżącego z obowiązku uiszczania opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej w całości lub części. Mając na względzie powyższe, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. orzekł jak w wyroku. Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 P.p.s.a. z uwagi na wniosek strony o zastosowanie tego trybu (k. 21 akt sądowych) i brak żądania ze strony organu administracji publicznej przeprowadzenia rozprawy.