III SA/Gd 148/17

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku Adam Osik po rozpoznaniu w dniu 18 kwietnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku E. K. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jej skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 18 listopada 2016 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych postanawia: 1. umorzyć postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy w części obejmującej żądanie zwolnienia od kosztów sądowych, 2. odmówić wnioskodawczyni przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym przez ustanowienie adwokata. Skarżąca E. K. w sporządzonym na formularzu urzędowym PPF wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata oświadczyła, że jej sytuacja rodzinna i finansowa uniemożliwia jej skorzystanie z płatnej pomocy prawnej. Jej wynagrodzenie jest częściowo zajęte przez komornika, a nieruchomości obciążone są hipoteką. Wnioskodawczyni prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i trojgiem małoletnich dzieci. Wraz z mężem są współwłaścicielami mieszkania o pow. [...] mkw. oraz nieruchomości leśnej o pow. [...] mkw. o wartości ok. [...] zł. Każda z tych nieruchomości objęta jest hipoteką i prowadzone jest z nich postępowanie egzekucyjne. Na miesięczny dochód gospodarstwa domowego składają się: dochód wnioskodawczyni z tytułu umowy o pracę w wysokości [...] zł, oraz dochód męża wnioskodawczyni z tytułu umowy zlecenia ([...] zł) i umowy o pracę ([...] zł). Wnioskodawczyni oświadczyła, że z jej wynagrodzenia potrącane są kwoty zajęte w postępowaniu egzekucyjnym w wysokości [...] zł w grudniu 2016 r. oraz [...] zł w styczniu 2017 r. Wśród stałych miesięcznych wydatków wnioskodawczyni wskazała koszty czynszu w wysokości [...] zł, rat kredytów i pożyczek w wysokości [...] zł, oraz koszty prądu, telewizji, internetu, telefonów, przedszkola – łącznie [...] zł, dodając, że są jeszcze inne wydatki ją obciążające. Wnioskodawczyni wezwana została zrządzeniem referendarza sądowego z dnia 17 marca 2017 r. do nadesłania dodatkowych oświadczeń i dokumentów, obrazujących jej sytuację majątkową i możliwości płatnicze, w tym: - wyciągów ze wszystkich posiadanych przez nią oraz jej męża rachunków bankowych, - oświadczenia czy wnioskodawczyni otrzymuje pomoc państwa w ramach programu 500+, - dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych miesięcznych wydatków związanych z kosztami utrzymania, a także potwierdzających okoliczność zadłużenia w formie pożyczek i kredytów, a także fakt zajęcia komorniczego wynagrodzenia skarżącej i obciążenia hipoteką składników jej majątku nieruchomego, - oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych przez skarżącą i jej męża pojazdów mechanicznych. W piśmie z dnia 5 kwietnia 2017 r., którego załączniki w postaci dokumentów znajdują się w aktach sprawy ze skargi E. K. zarejestrowanej pod sygnaturą akt III SA/Gd 147/17, wnioskodawczyni oświadczyła, że jej mąż nie posiada żadnych środków zgromadzonych na rachunkach bankowych, zaś jej rachunek bankowy jest nieaktywny od dnia 6 października 2016 r., od zajęcia komorniczego nie ma na nim żadnych obrotów, w związku z czym nie ma możliwości wygenerowania wyciągów z ostatnich trzech miesięcy. Oświadczyła, że uzyskuje świadczenie wychowawcze w wysokości [...] zł. Przedłożyła kartę wymiaru opłat za mieszkanie, które wynoszą [...] zł miesięcznie oraz ugodę ze wspólnotą mieszkaniową, w której rozłożono wnioskodawczyni zaległości za mieszkanie na miesięczne raty w wysokości [...] zł. Wnioskodawczyni oświadczyła, że nie przedłożyła rachunków za "telefony, telewizję, internet, przedszkole, składki klasowe i klubowe itp.". Przedłożyła rachunki za doładowanie energii, wskazujące na wydatek w tym zakresie w marcu 2017 r. w wysokości [...] zł i w lutym 2017 r. w wysokości [...] zł. Wnioskodawczyni przedłożyła kopię dowodu spłaty rat karty kredytowej i pożyczki odpowiednio na kwoty [...] zł i [...] zł. Dodała, że ponosi nadto koszty spłat na rzecz A w wysokości [...] zł oraz na rzecz wierzyciela w wysokości [...] zł, nie nadsyłając dokumentów potwierdzających te okoliczności. Wnioskodawczyni nadesłała nadto zawiadomienie o wszczęciu egzekucji przeciwko niej, a także dokumenty zajęcia wynagrodzenia za pracę oraz wierzytelności zasiłku chorobowego przeciwko niej oraz przeciwko jej mężowi. Przedłożyła również kopię zawiadomienia Sądu Rejonowego o dokonaniu w dniu 6 października 2016 r. wpisu w księdze wieczystej prowadzonej dla lokalu stanowiącego odrębną własność lokalu wzmiankę o przyłączeniu do toczącej się egzekucji, jak również zawiadomienie o wszczęciu egzekucji z nieruchomości położonej w G. wraz z zawiadomieniem Sądu Rejonowego o wpisaniu ostrzeżeń w księgach wieczystych o prowadzeniu tejże egzekucji. Załączyła również kopie postanowień Sądu Rejonowego o wpisaniu wnioskodawczyni i jej męża do rejestru dłużników niewypłacalnych. Zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), dalej w skrócie jako "p.p.s.a." nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Niniejsza sprawa jest sprawą z zakresu pomocy społecznej skoro dotyczyła zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Powyższe oznacza, że wnioskodawczyni jest w niniejszej sprawie ustawowo zwolniona od ponoszenia kosztów sądowych, a zatem nie ma obowiązku ich uiszczania. W konsekwencji spełnione zostały przesłanki umorzenia postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy w części obejmującej żądanie zwolnienia od kosztów sądowych, o czym referendarz sądowy, działając na podstawie art. 249a w związku z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji postanowienia. Zgodnie natomiast z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy przysługuje osobie fizycznej w zakresie częściowym, w tym przez ustanowienie zawodowego pełnomocnika, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Użycie w ww. przepisie słowa "wykazanie" oznacza, że o ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza przesłanka zobiektywizowana, która nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego. Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wywodzi uprawnienie do zastosowania wobec niej prawa pomocy, ciąży na stronie. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J.P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). Przyznanie prawa pomocy stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą ponieść pełnych kosztów postępowania bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. Przy czym przez uszczerbek ten należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 marca 2005 r., sygn. akt. FZ 794/04). Ubiegający się o taką pomoc winien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa, czyli w rzeczywistości o przeniesienie ciężaru kosztów postępowania na pozostałych podatników. To bowiem z ich środków pochodzą dochody budżetu Państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 września 1984 r., sygn. akt II CZ 104/84, Baza Orzeczeń LEX i postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy jest odstępstwem zarówno od ogólnej zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie jak i od konstytucyjnego obowiązku ponoszenia danin publicznych wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Przyznanie prawa pomocy nie ma charakteru powszechnego i winno być stosowane w szczególności w stosunku do osób samotnych, bez majątku, bezrobotnych bez prawa do zasiłku czy też takich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są całkowicie możliwości zdobycia środków do życia. Strona skarżąca będąca osobą fizyczną powinna więc partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 grudnia 2004 r., sygn. akt. OZ 862/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). W myśl art. 252 § 1 p.p.s.a. osoba fizyczna, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy, jest zobowiązana do złożenia oświadczenia dotyczącego jej stanu majątkowego oraz podania dokładnych danych o stanie rodzinnym. Jeśli oświadczenie strony złożone na formularzu PPF jest niewystarczające lub budzi wątpliwości, to wydanie prawidłowego orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy jest możliwe dopiero po złożeniu w trybie art. 255 p.p.s.a. uzupełniających to oświadczenie dokumentów źródłowych lub dodatkowych oświadczeń. Sytuacja, o jakiej mowa w ww. art. 255 p.p.s.a., wystąpiła w niniejszej sprawie, albowiem oświadczenia wnioskodawczyni zawarte w formularzach PPF budziły wątpliwości i były niewystarczające do rozpoznania wniosku. Natomiast z dodatkowych oświadczeń i dokumentów nadesłanych na wezwanie referendarza sądowego wynikało, że wnioskodawczyni swą sytuację majątkową przedstawiła w sposób niepełny i wybiórczy, co uniemożliwiło dokonanie pełnej oceny, czy wnioskodawczyni może partycypować w kosztach postępowania obejmujących ustanowienie zawodowego pełnomocnika z wyboru. W szczególności nie można wnioskodawczyni zaliczyć do osób bez majątku oraz takich, które są całkowicie pozbawione możliwości zdobycia środków do życia. Wnioskodawczyni zadeklarowała fakt uzyskiwania dochodu gospodarstwa domowego prowadzonego wspólnie z mężem z tytułu umów o pracę i umowy zlecenia w łącznej wysokości netto [...] zł jak również fakt uzyskiwania świadczenia wychowawczego w wysokości [...] zł miesięcznie. Nadto wnioskodawczyni wraz z mężem są współwłaścicielami mieszkania oraz nieruchomości leśnej o szacunkowej wartości [...] zł. Z przedłożonych na wezwanie referendarza sądowego dokumentów wynikało natomiast, że wnioskodawczyni ponosi miesięcznie wydatki na spłatę zadłużenia wobec Wspólnoty Mieszkaniowej w wysokości [...] zł, utrzymanie mieszkania w wysokości [...] zł, prąd w wysokości [...] zł oraz spłatę kredytu i pożyczki w wysokości łącznej [...] zł. Po uwzględnieniu ww. wydatków oraz faktu zajęcia części wynagrodzenia wnioskodawczyni w postępowaniu egzekucyjnym (w grudniu 2016 r. była to kwota [...] zł) do dyspozycji pozostaje wnioskodawczyni kwota ok. [...] zł miesięcznie. Dodać jednak należy, że wnioskodawczyni nie udokumentowała wysokości deklarowanych wydatków na telefony, telewizję, intenet, przedszkole, składki klasowe i klubowe, które po uwzględnieniu oświadczenia zawartego w formularzu urzędowym PPF mogą kształtować się prawdopodobnie na poziomie ok. [...] zł miesięcznie. Nadto wnioskodawczyni zadeklarowała konieczność ponoszenia kosztów spłaty - w ramach "ugody z A" oraz "ugody z wierzycielem" – kwot w łącznej wysokości [...] zł, nie przedstawiając jednakże jakichkolwiek dokumentów potwierdzających tę okoliczność, pomimo wyraźnego wezwania do ich przedłożenia. Z powyższych względów referendarz sądowy przyjął, że wnioskodawczyni nie przedstawiła w sposób rzetelny swej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych. Brak jest podstaw, aby uznać za wiarygodne oświadczenia wnioskodawczyni, z których wynika, że jej stałe wydatki miesięczne związane z kosztami utrzymania mieszkania, telefonami, telewizją, internetem, przedszkolem i składkami klasowymi oraz spłatami kredytów i pożyczek są równe lub przekraczają kwotę uzyskiwanych w jej gospodarstwie domowym dochodów. Wnioskodawczyni nie wskazała przy tym źródła pokrycia innych niezbędnych wydatków tj. kosztów codziennego wyżywienia, zakupu odzieży, środków czystości, lekarstw, w szczególności, że prowadzi gospodarstwo domowe z mężem i trojgiem małoletnich dzieci. Oświadczenie o uzyskiwaniu pomocy rzeczowej i finansowej rodziny nie spełnia warunku rzetelnego przedstawienia sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawczyni, albowiem nie wskazuje na wysokość uzyskiwanej pomocy oraz osób, które tę pomoc oferują. W konsekwencji na podstawie samego wniosku oraz przedstawionej w sposób wybiórczy dokumentacji niemożliwym było poczynienie jednoznacznych ustaleń co do rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskodawczyni. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie prezentowano pogląd, że to wnioskodawca winien przekonać sąd administracyjny o swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej i ją odpowiednio uwiarygodnić, sąd zaś ma dokonać jedynie oceny przedstawionej sytuacji. Niewątpliwie im bardziej wnioskodawca zobrazuje, udokumentuje tę sytuację, tym większe możliwości wnikliwej oceny ma sąd administracyjny. W przeciwnym razie strona musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 § 1 p.p.s.a. Zgodnie bowiem z tym przepisem ciężar dowodu spoczywa na stronie, która wnosi o przyznanie prawa pomocy. (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 stycznia 2017 r., sygn. akt II FZ 918/16, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). Z powyższego wynika zatem, że warunkiem oceny zasadności przyznania prawa pomocy jest rzetelne i wyczerpujące udowodnienie prawdziwości twierdzeń zawartych we wniosku. W ocenie referendarza sądowego wnioskodawczyni tego warunku nie spełniła. Nie przedstawiła bowiem w sposób dokładny, a przede wszystkim w sposób wiarygodny, okoliczności świadczących o jej sytuacji finansowej, uniemożliwiając tym samym jej pełną ocenę. Szczegółowe przedstawienie okoliczności dotyczących prowadzonych wobec wnioskodawczyni i jej męża egzekucji oraz wysokości rat spłaty kredytu i pożyczki przy jednoczesnym zaniechaniu dokładnego wykazania źródeł dochodów pokrywających wszystkie zadeklarowane, a przy tym w sposób niepełny wykazane, wydatki nie pozwala na dokonanie weryfikacji twierdzeń wnioskodawczyni o braku środków na ustanowienie zawodowego pełnomocnika z wyboru. W konsekwencji stwierdzić należy, że nie ma podstaw aby uznać przesłankę z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. za uprawdopodobnioną, a wniosek za zasadny. Odnosząc się do oświadczeń i dokumentów nadesłanych przez wnioskodawczynię przyjąć należy, że fakt dokonania zajęć wynagrodzenia wnioskodawczyni oraz nieruchomych składników jej majątku nie może być jedynym argumentem przemawiającym za przyznaniem prawa pomocy. Przyjęcie takiej argumentacji prowadziłoby bowiem do wniosku, że w zasadzie każdy podmiot, względem którego prowadzona jest egzekucja administracyjna, powinien być zwolniony z ponoszenia kosztów sądowych. Odnosząc się z kolei do kwestii spłacanych rat kredytu i pożyczki (udokumentowanych i jedynie zadeklarowanych) należy wskazać, że w orzecznictwie utrwalił się pogląd, że zobowiązania cywilnoprawne nie mogą być powodem pokrycia z budżetu państwa kosztów zainicjowanego przez wnioskodawcę postępowania, gdyż w przeciwnym razie dochodziłoby do sytuacji, w której ciężar zaspokajania potrzeb niezasługujących na miano niezbędnych dla utrzymania danej osoby i jej rodziny zostałby przerzucony na pozostałych współobywateli (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 stycznia 2011 r., sygn. akt I FZ 8/11, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). To oznacza, że koszty spłacanych systematycznie rat kredytów i pożyczek nie mają pierwszeństwa przed kosztami postępowania. Również okoliczność wpisania wnioskodawczyni i jej męża do rejestru dłużników niewypłacalnych nie może sama w sobie stanowić podstawy do uwzględnienia wniosku. Wpis do ww. rejestru nastąpił bowiem (jak wynika z uzasadnienia załączonych postanowień) na skutek zobowiązania przez sąd wnioskodawczyni i jej męża do wyjawienia majątku w trybie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu egzekucyjnym. Tym samym wpis do rejestru nie świadczy automatycznie o trudnej sytuacji finansowej wnioskodawczyni czy jej męża, a wskazuje tylko, że zobowiązano ich do wyjawienia majątku, co następuje co do zasady na wniosek wierzyciela. Z uwagi na powyższe referendarz sądowy, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w punkcie drugim sentencji postanowienia.