III SA/Gd 248/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak po rozpoznaniu w dniu 18 czerwca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy wniosku A.J. K. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi na uchwałę Rady Miasta z dnia 5 grudnia 2002 r. Nr [...] w przedmiocie wstrzymania likwidacji i połączenia zakładów budżetowych postanawia: odmówić wnioskodawcy przyznania prawa pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. A. J. K. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku uchwałę Rady Miasta [...] z dnia 5 grudnia 2002 r. Nr [...] w sprawie wstrzymania likwidacji oraz połączenia kilku zakładów budżetowych. Wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu PPF skarżący A. J. K. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w przedmiotowej sprawie w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych ponad kwotę 100 zł. Uzasadniając wniosek wskazał, że z uwagi na swój stan majątkowy i wysokość dochodów nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych. Ponadto jego skarga została wniesiona w interesie publicznym w trosce o legalność aktów prawa miejscowego stanowionych przez organy samorządu terytorialnego. Z punktu widzenia sprawiedliwości społecznej nie ma tym samym podstaw aby obciążać skarżącego kwotą 300 zł, stanowiącą wpis od wniesionej skargi. Postanowieniem z dnia 15 maja 2014 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. W ustawowym terminie wnioskodawca wniósł sprzeciw do powyższego postanowienia. Skarżący wskazał, że zgodnie z art. 239 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012, poz. 270 ze zm.) nie mają obowiązku uiszczenia kosztów sądowych: prokurator, Rzecznik Prawa Obywatelskich i Rzecznik Praw Dziecka. W jego ocenie przepis ten jest sprzeczny z wyrażoną w art. 32 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa. Z uwagi na art. 31 ust. 3 i art. 32 Konstytucji RP, nie ma podstaw, aby dyskryminować go w odniesieniu do wymienionych podmiotów zwolnionych z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, tym bardziej, że występuje on w interesie publicznym. Orzeczenie referendarza o odmowie prawa pomocy naruszyło konstytucyjne prawo do równego traktowania przez władzę publiczną. Dalej podkreślił, że skarga została złożona alternatywnie, do społecznego obowiązku zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu w oparciu o art. 304 Kodeksu postępowania karnego, za które przecież nie pobiera się opłaty. Działanie obywatela w interesie publicznym przed jakimkolwiek organem publicznym nie powinno być obciążone opłatą, będącą w zasadzie dodatkowym niezasadnym podatkiem. Ponadto wprowadzanie opłat ogranicza dostęp do sądu w oparciu o art. 45 Konstytucji RP i uniemożliwia realne wpływanie na władzę publiczną przez obywateli. Nie może być tak, że władza, nie ponosząc opłat, ma większe prawa od zwykłego obywatela, który występuje w interesie publicznym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Z uwagi na fakt, że wniesiony sprzeciw nie podlegał odrzuceniu, zgodnie z dyspozycją art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012, poz. 270 ze zm.) – dalej: "p.p.s.a.", postanowienie, od którego wniesiono sprzeciw utraciło moc, a sprawa podlegała rozpatrzeniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Instytucja prawa pomocy uregulowana została w art. 243 – 263 p.p.s.a. Stanowi ona jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu umożliwiając dostęp do sądu osobom, które obiektywnie nie mają wystarczających środków finansowych na poniesienie kosztów prowadzonego postępowania sądowoadministracyjnego (zob. H. Knysiak–Molczyk [w:] T. Woś (red.), H. Knysiak–Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012, s. 1077). Uprawnienie do przeniesienia ciężarów finansowych postępowania sądowoadministracyjnego na Skarb Państwa nie ma jednakże charakteru absolutnego i podlega prawnie uzasadnionym ograniczeniom. Ilość funduszy publicznych dostępna na udzielenie pomocy prawnej osobom niemajętnym sprawia bowiem, że swoistą koniecznością jest przyjęcie procedury ich racjonalnej selekcji uzasadnionej okolicznościami dotyczącymi stanu majątkowego i dochodów danego podmiotu (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 października 2010 r., sygn. akt I GZ 340/10, LEX nr 741335). Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W świetle tej regulacji to podmiot wnoszący o przyznanie prawa pomocy winien wykazać, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. W rozpatrywanej sprawie skarżący (wnioskodawca) wnosił o zwolnienie z obowiązku uiszczenia wpisu wynoszącego 300 zł, w części przekraczającej 100 zł. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz z dokumentów nadesłanych w następstwie zarządzenia referendarza sądowego z dnia 23 kwietnia 2014 r. wynika, że wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną. Dochód rodziny stanowi wynagrodzenie ze stosunku pracy żony wnioskodawcy wynoszące w okresie styczeń - marzec 2014 r. 2.885,20 zł brutto (2.076,56 zł netto). Wnioskodawca jest obecnie osobą bezrobotną przy czym nie jest zarejestrowany w powiatowym urzędzie pracy. Miesięczne koszty utrzymania ww. osób (wydatki za lokal, należności za energię elektryczną i paliwo gazowe) wynoszą ok. 650 zł. W świetle złożonego oświadczenia małżonkowie są właścicielami mieszkania o powierzchni 39 m2 oraz samochodu osobowego o wartości rynkowej 7.900 zł. Z przedstawionego wyciągu z rachunku bankowego należącego do żony wnioskodawcy wynikało, że na dzień 30 kwietnia 2014 r. dodatnie saldo rachunku wynosiło 1.301,73 zł. Sąd zauważa, że żona wnioskodawcy otrzymuje stały dochód z tytułu umowy o pracę w kwocie 2.885,20 zł brutto miesięcznie. Zestawiając te zarobki z niezbędnymi wydatkami dwuosobowego gospodarstwa domowego w kwocie około 650 zł uznać należy, że poniesienie kosztów sądowych (które na obecnym etapie kształtuje wyłącznie wpis od skargi w kwocie 300 zł) nie może spowodować uszczerbku, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Żona skarżącego cały czas posiada dodatnie saldo na swoim rachunku bankowym (odpowiednio 1.335,27 zł w dniu złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz 1.301,73 zł w dniu 30 kwietnia 2014 r.). Oznacza to, że nadwyżka posiadanych środków pieniężnych może być przeznaczona na poniesienie kosztów zainicjowanego przez skarżącego postępowania sądowego. Z przedłożonych dokumentów nie wynika aby ww. rachunek bankowy był w określony sposób zajęty bądź zabezpieczony. Zauważyć również należy, że w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy wnioskodawca nie wskazywał, że on jak i jego żona posiadają zobowiązania, których nie regulują bądź które są przedmiotem prowadzonego postępowania egzekucyjnego. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych i zaspokoić fundamentalnych potrzeb życiowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 marca 2012 r., sygn. akt I FZ 51/12; LEX nr 1120552). W realiach prowadzonej sprawy ww. sytuacja nie zachodzi i okoliczności faktyczne wyłączają możliwość przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Odnosząc się do twierdzeń zawartych w sprzeciwie Sąd zauważa, że instytucja prawa pomocy jest skorelowana z zasadami konstytucyjnymi, takimi jak: prawo do sądu (art. 45 Konstytucji RP) oraz równość wobec prawa (art. 32 Konstytucji RP). Nie sposób przyznać racji skarżącemu, że powinien on być traktowany w sposób uprzywilejowany z tego tylko tytułu, że - w jego ocenie – składa skargę w interesie publicznym albo, że winien mu przysługiwać status taki, jak podmiotom wymienionym w art. 239 pkt 2 p.p.s.a. Sąd podziela pogląd wyrażony w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 sierpnia 2009 r. (sygn. akt II OZ 678/09, LEX nr 552939), że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zapewnienia stronom bezwarunkowego prawa do zwolnienia od kosztów. Nadto wskazuje się, że wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (por. Maria Grzymisłwaska-Cybulska, Prawo pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym jako element realizacji prawa do sądu, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2013, s. 29). Natomiast wąsko zakreślone wyjątki obejmujące zwolnienia podmiotowe w zakresie ponoszenia kosztów sądowych, określone w art. 239 pkt 2 p.p.s.a., nie mogą być w jakikolwiek sposób rozciągnięte na inne podmioty, czy to publiczne czy prywatne. Ustawodawca nie różnicuje tutaj czy podmiot występujący ze skargą występuje w konkretnym przypadku w interesie publicznym czy w interesie konkretnego podmiotu. Zwolnienia podmiotowe dotyczące prokuratorów, Rzecznika Praw Obywatelskich i Rzecznika Praw Dziecka wynikają z funkcji tych organów w demokratycznym państwie prawnym związanych z ochroną praworządności lub praw człowieka i obywatela albo ochroną praw dziecka. Wynika to ze szczególnych ustawowych uprawnień tych podmiotów. Zdaniem Sądu rozumowanie skarżącego, że w przypadku skargi do sądu administracyjnego i przyznania prawa pomocy należy postępować analogicznie jak w przypadku określonym w art. 304 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 ze zm.) nie jest prawidłowe. Ustawa – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz Kodeks postępowania karnego dotyczą zupełnie innych procedur dlatego wskazanych instytucji prawnych - z jednej strony prawa pomocy w postępowaniu administracyjnym, z drugiej strony społecznego obowiązku zawiadomienia prokuratora lub Policji o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu - nie można w żaden sposób utożsamiać i porównywać ze sobą. W pierwszym przypadku chodzi o uprawnienie do skutecznego zainicjowania postępowania mającego na celu sądową kontrolę działalności administracji publicznej pod względem legalności (czyli wykonywania jej zgodnie z prawem), w drugim przypadku chodzi natomiast o obowiązek do skutecznego zainicjowania postępowania karnego (śledztwa lub dochodzenia) na skutek powzięcia wiedzy o popełnieniu czynu zabronionego (przestępstwa) ściganego z urzędu. Podsumowując, należy uznać, że przy zwolnieniu skarżącego od koszów sądowych we wskazanym zakresie należało analizować sprawę wyłącznie w kontekście przesłanek zawartych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., a to z uwagi na opisany stan faktyczny sprawy prowadzić musiało do stwierdzenia, że skarżący jest w stanie ponieść pełne koszty sądowe bez uszczerbku dla utrzymania siebie i swojej rodziny. Z tych względów Sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia, odmawiając przyznania prawa pomocy w żądanym przez skarżącego zakresie.