III SA/Gd 531/17

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku Adam Osik po rozpoznaniu w dniu 1 marca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. F. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jej skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 24 kwietnia 2017 r., nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz obowiązku jego zwrotu postanawia: 1. umorzyć postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy w części obejmującej żądanie zwolnienia od kosztów sądowych; 2. odmówić wnioskodawczyni przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie radcy prawnego. Wnioskiem z dnia 11 stycznia 2018 r., złożonym na formularzu urzędowym PPF, skarżąca M. F. zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W treści wniosku oświadczyła, że nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia pełnomocnika na zasadach rynkowych bez uszczerbku dla swoich podstawowych potrzeb życiowych. Wnioskodawczyni nie wypełniła rubryki nr 6 formularza PPF dotyczącej stanu rodzinnego. Dodała, że aktualnie jej synowie mieszkają głównie poza jej lokalem mieszkalnym, u swoich partnerek, jedynie czasami pomieszkują u wnioskodawczyni. Oświadczyła, że jest właścicielem lokalu mieszkalnego o pow. 50 m2, o wartości szacunkowej 200.000 zł., nie posiada żadnych innych nieruchomości, zasobów pieniężnych, czy oszczędności, ani też przedmiotów o wartości powyżej 5.000 zł. Wnioskodawczyni oświadczyła, że uzyskuje dochód z tytułu umowy o pracę w wysokości ok. 1590 zł miesięcznie. Jako swoje miesięczne zobowiązania i stałe wydatki wskazała: opłaty za mieszkanie – 400 zł, media, telefon, TV – 350 zł, żywność – 400 zł, chemia gospodarcza i kosmetyki – 100 zł, leki – 50 zł, ubrania – 100 zł. W związku z wątpliwościami co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 17 stycznia 2018 r., na podstawie art. 255 i art. 258 § 2 pkt 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) - dalej jako "p.p.s.a.", wnioskodawczyni została wezwana do przedłożenia następujących dokumentów i oświadczeń: - zaświadczenia o wszystkich osobach zameldowanych w miejscu zamieszkania wskazanym przez skarżącą we wniosku; - odpisów wszystkich zeznań podatkowych wnioskodawczyni oraz jej synów – J. F. i S. F. za 2016 i 2017 rok (o ile zeznania za 2017 rok zostały złożone) bądź stosownych zaświadczeń z właściwego urzędu skarbowego w przedmiocie wysokości wszystkich dochodów osiągniętych przez wszystkie ww. osoby w 2016 i 2017 roku; - wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych przez wnioskodawczynię oraz jej synów rachunków bankowych (w tym rachunków lokat terminowych oraz rachunków dewizowych), na których gromadzone są środki pieniężne, obrazujących historię (wszystkie wpłaty i wypłaty) oraz salda tych rachunków, w okresie ostatnich sześciu miesięcy, a jeżeli wnioskodawczyni ani jej synowie nie posiadają rachunków bankowych – oświadczenia w tym zakresie; - kopii dokumentów potwierdzających aktualną wysokość uzyskiwanych przez wnioskodawczynię oraz jej synów miesięcznych dochodów ze wszystkich tytułów (np. w postaci kopii zaświadczenia od pracodawcy lub zleceniodawcy, kopii zaświadczenia o wysokości ewentualnych świadczeń rontowych); - oświadczenia, czy wnioskodawczyni oraz jej synowie korzystali ze świadczeń z pomocy społecznej w okresie ostatnich sześciu miesięcy, a jeżeli tak do przedłożenia stosownych zaświadczeń w tym zakresie od właściwego ośrodka pomocy społecznej; - kopii dokumentów obrazujących wysokość wszystkich ponoszonych przez wnioskodawczynię i jej synów miesięcznych wydatków związanych z kosztami utrzymania (czynsz, opłaty za energię elektryczną, gaz, ogrzewanie, wodę, odbiór nieczystości, telefon, telewizję, internet, inne). Wnioskodawczyni w zakreślonym terminie nadesłała pismo, w którym oświadczyła, że aktualnie pod adresem [...]zamieszkuje na stałe wnioskodawczyni oraz przebywa również jej syn S. F., który jednak prowadzi praktycznie osobne gospodarstwo domowe, mając oddzielne wydatki w zakresie żywienia, ubrań, chemii gospodarczej itp., syn nie partycypuje też w kosztach utrzymania mieszkania. Z kolei drugi syn – J. F., nie mieszka w mieszkaniu wnioskodawczyni i utrzymuje się samemu. Oświadczyła, że nie posiada własnego rachunku bankowego, dlatego jej wynagrodzenie wpływa na konto syna. Wnioskodawczyni stwierdziła, że nawet gdyby jej syn dokładał się do kosztów utrzymania mieszkania (w granicach 200-300 zł) to i tak nie byłaby w stanie ponieść kosztów pełnomocnika profesjonalnego, którego wynagrodzenie, biorąc pod uwagę, że równolegle toczą się trzy sprawy dotyczące nienależnie pobranych świadczeń, wynosiłoby kilka tysięcy złotych, co jest dla wnioskodawczyni aktualnie kwotą nie do zgromadzenia. Do ww. pisma wnioskodawczyni załączyła zaświadczenie od pracodawców wnioskodawczyni i jej synów o wysokości wynagrodzenia, oświadczenia wnioskodawczyni i jej synów o niekorzystaniu ze świadczeń z pomocy społecznej, informację o zameldowaniu w lokalu mieszkalnym wnioskodawczyni także jej synów, zawiadomienie o wysokości opłat za mieszkanie wraz z dowodami wpłaty za okres listopad 2017 r. – styczeń 2018 r., zeznania podatkowe S. F. za 2016 r. i 2017 r., zeznanie podatkowe J. F. za 2016 r., zeznanie podatkowe wnioskodawczyni za 2016 r., orzeczenie o zaliczeniu wnioskodawczyni do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, wyciągi z posiadanych przez S. F. rachunku bankowego za okres od 29 lipca 2017 r. do 6 lutego 2018 r., innego rachunku bankowego bieżącego za okres od 1 sierpnia 2017 r. do 31 stycznia 2018 r. i rachunku bankowego oszczędnościowego za okres od 1 sierpnia 2017 r. do 6 lutego 2018 r. oraz wyciąg z rachunku bankowego J. F. za okres od 12 sierpnia 2017 r. do 12 lutego 2018 r. W tym stanie uznano, co następuje. Na wstępie należy wskazać, że z uwagi na treść art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. wnioskodawczyni nie będzie miała obowiązku uiszczania kosztów sądowych (to jest opłat sądowych i wydatków), gdyż z ustawy wynika, że nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych strona skarżąca działanie organu w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. W świetle art. 249a p.p.s.a. postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się, jeżeli rozpoznanie wniosku stało się zbędne, o czym postanowiono w punkcie pierwszym sentencji postanowienia. Odnośnie żądania ustanowienia zawodowego pełnomocnika z urzędu uznano natomiast, że instytucja prawa pomocy uregulowana w art. 243 – 262 p.p.s.a. stanowiąc jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu umożliwia dostęp do sądu osobom, które obiektywnie nie mają wystarczających środków finansowych na poniesienie kosztów prowadzonego postępowania sądowoadministracyjnego. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym (obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu) następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści ww. przepisu wynika, że to na podmiocie wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji materialnej i dochodowej uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Rozstrzygnięcie złożonego wniosku uzależnione jest zatem wyłącznie od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. W myśl art. 252 § 1 p.p.s.a. osoba fizyczna, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy, jest zobowiązana do złożenia oświadczenia dotyczącego jej stanu majątkowego i dochodów oraz podania dokładnych danych o stanie rodzinnym. Z kolei art. 255 p.p.s.a. stanowi, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Jeśli więc oświadczenie strony złożone na formularzu PPF jest niewystarczające lub budzi wątpliwości, to wydanie prawidłowego orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy jest możliwe dopiero po złożeniu w trybie art. 255 p.p.s.a. uzupełniających to oświadczenie dokumentów źródłowych lub dodatkowych oświadczeń. Sytuacja, o jakiej mowa w ww. art. 255 p.p.s.a., wystąpiła w niniejszej sprawie, albowiem oświadczenia wnioskodawczyni zawarte w formularzu urzędowym PPF były niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz budziły wątpliwości. Wniosek o prawo pomocy nie zawierał bowiem pełnej informacji dotyczącej zdolności do poniesienia przez wnioskodawczynię kosztów ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Wnioskodawczyni wykazała bowiem stałe zobowiązania i wydatki, których suma bliska jest kwocie uzyskiwanego wynagrodzenia z tytułu umowy o pracę. Podkreśliła przy tym, że jej synowie mieszkają głównie poza jej lokalem mieszkalnym, u swoich partnerek, jedynie czasami pomieszkują u wnioskodawczyni. Oświadczenia i dokumenty złożone na wezwanie referendarza sądowego dały natomiast podstawę do stwierdzenia, że rozpoznając możliwości finansowe wnioskodawczyni należy uwzględnić również stan majątkowy osób, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, tj. jej synów – S. F. i J. F.. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 11 sierpnia 1982 r., sygn. akt III UZP 18/82 (OSNC z 1983 r., z. 2-3, poz. 21) wskazał, "że nie jest możliwe dostatecznie ścisłe i wyczerpujące wyliczenie elementów, których wystąpienie wskazuje na pozostawanie członków rodziny we wspólnym gospodarstwie domowym, ze względu na złożoność sytuacji faktycznych występujących w życiu, zależnych niejednokrotnie od warunków środowiska,(...). Dlatego ocena, czy osoba pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym zależy od okoliczności konkretnego przypadku. Przykładowo świadczyć o tym będzie wspólne zamieszkiwanie w charakterze okresowego lub stałego domownika, udział i wzajemna współpraca przy załatwianiu codziennych spraw związanych z prowadzeniem domu, wspólne korzystanie ze sprzętu i urządzeń domowych, czy spożywanie posiłków itp." Ponadto Sąd ten wskazał, że przepisy prawa rodzinnego nakładają na małżonków i członków najbliższej rodziny obowiązki w zakresie udzielania pomocy i wsparcia finansowego członków rodziny. Orzekający w niniejszej sprawie referendarz sądowy uznał, że zasadne było analizowanie możliwości zarobkowych synów wnioskodawczyni w kontekście oceniania sytuacji majątkowej wnioskodawczyni i wspólnie z nią zamieszkujących członków rodziny. Wnioskodawczyni oświadczyła w treści formularza urzędowego PPF, że jej synowie mieszkają głównie poza jej mieszkaniem, u swoich partnerek, jedynie czasami pomieszkują u wnioskodawczyni, zaś w piśmie z dnia 15 lutego 2018 r. oświadczyła, że w jej mieszkaniu przebywa również syn S. F., zaś syn J. F. w mieszkaniu tym nie mieszka. Wobec sprzecznych oświadczeń wnioskodawczyni w powyższym zakresie referendarz sądowy uznał, że wątpliwości co do stanu rodzinnego wnioskodawczyni nie zostały w pełni wyjaśnione. Ze złożonych oświadczeń można jednak wywieźć, że pełnoletni synowie wnioskodawczyni, którzy w świetle przedłożonych dokumentów osiągają, podobnie jak wnioskodawczyni, stały dochód, zamieszkują stale lub okresowo wraz z wnioskodawczynią w lokalu mieszkalnym wskazywanym przez nią jako adres zamieszkania. Odnośnie syna J. F. należało przyjąć, że okresowo zamieszkuje on wraz z wnioskodawczynią. Natomiast S. F. stale zamieszkuje wraz z wnioskodawczynią, co wyklucza zasadność twierdzenia wnioskodawczyni, że prowadzi on osobne gospodarstwo domowe. Samo oświadczenie wnioskodawczyni o prowadzeniu odrębnego gospodarstwa domowego przez innych domowników nie może być podstawą odmowy ujawnienia dochodu osób najbliższych zamieszkujących z nią stale lub okresowo pod wspólnym dachem. Rzadko bowiem zdarza się, aby osoby zamieszkujące w jednym lokalu mieszkalnym prowadziły odrębne gospodarstwa domowe, zwłaszcza w przypadku, gdy są to osoby powiązane bliskim stopniem pokrewieństwa (utrwalone stanowisko orzecznictwa sądowego wyrażone między innymi w postanowieniach: Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 maja 2006 r., sygn. akt II OZ 569/06, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 19 czerwca 2012 r., sygn. akt IV SA/Po 330/12 oraz z dnia 26 czerwca 2012 r., sygn. akt IV SA/Po 406/12, a także postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach: z dnia 28 września 2012 r., sygn. akt III SA/Gl 874/12 i z dnia 20 grudnia 2011 r., sygn. akt III SA/Gl 1407/11 - wszystkie orzeczenia dostępne Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). W sytuacji, w której oświadczenia złożone przez wnioskodawczynię, co do prowadzenia przez członków jej rodziny osobnego gospodarstwa domowego, mimo twierdzeń o wspólnym z nimi stałym lub okresowym zamieszkiwaniem pod wspólnym dachem, fakt prowadzenia odrębnych gospodarstw domowych musi być udowodniony w sposób nie budzący wątpliwości i poparty powołaniem się na konkretne okoliczności, które by to potwierdzały, czego wnioskodawczyni w rozpoznawanym wniosku nie uczyniła. Jednocześnie przeczą temu twierdzeniu w szczególności aktualne zaświadczenie o zameldowaniu obydwóch synów wnioskodawczyni pod tym samym adresem (tj. ul. [...]), pod którym zameldowana jest i stale zamieszkuje także wnioskodawczyni, jak również fakt podawania przez synów wnioskodawczyni ww. adresu, jako miejsca zamieszkania, zarówno w zeznaniach podatkowych, jak i do wiadomości banków prowadzących dla nich rachunki bankowe, czy też zakładów pracy. W szczególności wnioskodawczyni nie uprawdopodobniła żadnym dokumentem, aby jej syn – J. F., stale zamieszkiwał w innym miejscu. Oświadczenie wnioskodawczyni w tym zakresie jest niewystarczające. Jednocześnie wnioskodawczyni udokumentowała wysokość osiąganych przez nią samą oraz przez jej synów stałych dochodów netto, w tym dochód wnioskodawczyni w wysokości 1.675,45 zł, dochód J. F. w wysokości 4.442,52 zł w styczniu 2018 r. oraz dochód S. F. w wysokości 2.952,81 zł. Łącznie zatem miesięczny dochód netto wnioskodawczyni i osób wspólnie z nią gospodarujących wynosi 9.070,78 zł. Dochody synów wnioskodawczyni kształtują jej status majątkowy. Z tych względów niezbędnym było także porównanie wysokości uzyskiwanych przez nich dochodów z ponoszonymi przez nich kosztami utrzymania, których jednak wnioskodawczyni nie wykazała. Ponieważ zaś łączne zadeklarowane przez wnioskodawczynię wydatki na jej utrzymanie wynoszą miesięcznie 1400 zł, to nie sposób uznać, że z uzyskiwanych w gospodarstwie domowym wnioskodawczyni wszystkich dochodów nie jest ona w stanie, przy wsparciu osób bliskich, poczynić oszczędności wystarczających na pokrycie kosztów ustanowienia zawodowego pełnomocnika z wyboru w niniejszej sprawie, biorąc pod uwagę również okoliczność, że skarżąca zainicjowała skargami trzy sprawy przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Gdańsku w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego i obowiązku jego zwrotu. Chociaż zatem wydatki na zawodowego pełnomocnika mogą niewątpliwie ograniczyć wolne środki, które przeznaczone byłyby na inne wydatki wnioskodawczyni i jej rodziny, to jednak wyjątkowość instytucji prawa pomocy wymaga przyjęcia, że strona ubiegająca się o przyznanie jej prawa pomocy powinna uprzednio podjąć wszelkie niezbędne działania, aby we własnym zakresie (bądź z pomocą osób bliskich) zdobyć fundusze na pokrycie wydatków wiążących się z wszczętym przez siebie postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 11 kwietnia 2014 r., sygn. akt I FZ 88/14, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). W związku z dokonaną oceną sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawczyni, referendarz sądowy działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w punkcie drugim sentencji postanowienia.