III SA/Gd 75/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jacek Hyla, Sędziowie Sędzia WSA Felicja Kajut (spr.), Sędzia WSA Elżbieta Kowalik-Grzanka, Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Agnieszka Januszewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 kwietnia 2014 r. sprawy ze skargi G. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 29 listopada 2013 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia i rozłożenia na raty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję; 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia 22 sierpnia 2012r. nr [...] Wójt Gminy, działając na podstawie m.in. art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2006r. Nr 139, poz. 992 ze zm.), w związku z uchyleniem przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku decyzji nr [...] z dnia 4 lutego 2011r. ponownie rozpatrzył złożony przez G. S.. wniosek z dnia 12 stycznia 2011r. w sprawie umorzenia nienależnie pobranego przez niego zasiłku pielęgnacyjnego. W pkt 1 ww. decyzji organ orzekł o umorzeniu w części nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego w wysokości 3 825,00 zł wraz z odsetkami wypłaconego na podstawie decyzji nr [...] z dnia 14.02.2005r. zmienionego decyzją nr [...] na okres 01.10.2006r. do 31.01.2007r. w wysokości 612 zł; nr [...] z dnia 27.02.2009r. za okres od 01.02.2009r. do 31.10.2010r. w wysokości 3 213,00 zł; w pkt 2 rozłożył na raty spłatę kwoty 3 672,00 zł nieumorzonego nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego wypłaconego na podstawie decyzji nr [...] z dnia 28.02.2007r. za okres od 01.02.2007r. do 31.01.2009r. w następujących terminach: 1. pierwsza rata 918 zł płatna do 30.09.2012r. wraz z odsetkami; 2. druga rata 918 zł płatna do 31.10.2012r. wraz z odsetkami; 3. trzecia rata 918 zł płatna do 30.11.2012r. wraz z odsetkami; 4. czwarta rata 918 zł płatna do 27.12.2012r. wraz z odsetkami. W uzasadnieniu decyzji organ podał, że po wyroku WSA w Gdańsku z dnia 24 maja 2012r., ponownie rozpatrzono wniosek G. S. z dnia 12 stycznia 2011r. o umorzenie należności. Organ w części przychylił się do ww. wnioski. Ustalono, że sytuacja materialna strony poprawiła się w porównaniu do sytuacji z lutego 2011r., tym niemniej organ postanowił uwzględnić wniosek w części i umorzyć nienależnie pobrane świadczenie do kwoty 3 825,00 zł. Wskazano, że decyzję podjęto biorąc pod uwagę rosnące koszty związane z codziennym życiem oraz niewielkie szanse na poprawę statusu materialnego strony. Natomiast nie umorzono należności w wysokości 3 672,00 zł. Organ stwierdził, że strona może spłacić tę kwotę bez uszczerbku dla siebie i swojej rodziny. Podał, że w trudnej sytuacji finansowej wnioskodawcy nieracjonalne jest utrzymywanie dwóch telefonów. Ponadto wątpliwości organu budziła też możliwość prowadzenia przez G. S. samochodu przy wyszczególnionych w wywiadzie jego schorzeniach. Organ zasugerował sprzedaż samochodu, gdyż środki uzyskane wystarczyłyby w pełni na pokrycie zobowiązań. W odwołaniu od ww. decyzji G. S. wniósł o uchylenie orzeczenia w pkt 2 i umorzenie nienależnie pobranego zasiłku lub uchylenie decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Podał, że nie jest w stanie zapłacić kwoty 3 672 zł, gdyż po odliczeniu stałych wydatków pozostaje mu na życie kwota 687,73 zł. Natomiast samochód jest mu niezbędny, ponieważ jest inwalidą poruszającym się na wózku inwalidzkim i bez auta nie jest w stanie nigdzie dotrzeć. Decyzją z dnia 29 listopada 2013r. sygn. akt [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło zaskarżoną decyzję w części dotyczącej punktu 2 rozstrzygnięcia i umorzyło postępowanie organu I instancji w tym zakresie. . Jako podstawę prawną decyzji organ odwoławczy wskazał art. 138 § 1 pkt 2 ustawy – Kodeks postępowania administracyjnego oraz art. 30 ust. 3 i 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W uzasadnieniu wydanej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze podniosło, że w świetle art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych przesłankami umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń są szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Jak wynika z zebranego materiału dowodowego sytuacja finansowa i rodzinna wnioskodawcy jest trudna, ale uzyskiwany dochód umożliwia spłatę należności. W ocenie Kolegium strona nie wykazała szczególnie uzasadnionych okoliczności uzasadniających umorzenie całości zadłużenia. Organ podał, że uzyskiwany przez 2-osobową rodzinę dochód w wysokości 1 707,63 zł miesięcznie, umożliwia zaspokojenie podstawowych potrzeb rodziny. Spłata należności nie powinna więc stanowić nadmiernego obciążenia dla rodziny. Organ analizując dochody oraz wydatki ustalił też, że rodzina wnioskodawcy nie pozostaje w niedostatku, a po uiszczeniu rachunków oraz poniesieniu pozostałych kosztów utrzymania, rodzinę stać na korzystanie z prywatnego leczenia, a także ponoszenia innych wydatków związanych np. z zakupem nowych sprzętów, czy też posiadania dwóch telefonów. Organ uznał, że sam fakt niepełnosprawności strony, czy też choroba żony nie może przesądzać o obowiązku umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Ponadto żona uzyskała rentę inwalidzką, zatem sytuacja rodziny uległa poprawie. Odnośnie punktu 2 zaskarżonej decyzji dotyczącej rozłożenia na raty spłaty Kolegium uznało, że orzeczenie w tym względzie byłoby możliwe jedynie na wniosek strony dotyczący takiej formy spłaty. Zatem organ I instancji nie miał możliwości orzekania w tym zakresie bez odpowiedniego wniosku strony. Organ mógł więc rozłożyć na raty kwotę nienależnie pobranych świadczeń jednak na wniosek strony i w odrębnej decyzji. W skardze na ww. decyzję wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku G. S. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji SKO oraz decyzji organu I instancji w pkt 2 oraz umorzenie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego w całości. W uzasadnieniu skargi skarżący wskazał, że w ocenie Kolegium powinien zrezygnować z prywatnego leczenia, z zakupu kanapy, pralki, telewizora, telefonu, jednak nie wyjaśnia dlaczego ma być tych wydatków pozbawiony i dlaczego pieniądze mają być przeznaczone na spłatę zasiłku. Skarżący wyjaśnił, że ponoszenie kosztów prywatnego leczenia, w sytuacji dostępności do świadczeń medycznych, jest niezbędne. Wydatki poniesione na zakup pralki czy kanapy nie są natomiast wydatkami na sprzęty luksusowe. Skarżący podał też, że z uwagi na schorzenia nie może obejść się bez pralki. Z kolei dwa telefony w ich przypadku to też nie jest luksus, gdyż nie zawsze z żoną są razem. Opłaty za telefon też nie są wygórowane. Z uwagi na pogorszenie stanu zdrowia - utratę słuchu w 90%, skarżący będzie musiał ponieść kolejny wydatek w postaci zakupu aparatu słuchowego. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie nie znajdując podstaw do zmiany swojego wcześniejszego stanowiska. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej zwanej "p.p.s.a.", stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Orzekając w niniejszej sprawie Sąd był związany poglądem wyrażonym w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 24 maja 2012 r. w sprawie III SA/Gd 257/12. Zgodnie z art. 153 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, ocena prawna i wskazania prawne co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu Sądu wiążą w sprawie ten Sąd oraz organ, którego działania lub bezczynność była przedmiotem zaskarżenia. Sąd w wyroku tym stwierdził, że organy prowadziły postępowanie z naruszeniem przepisów art. 7 i 77 § 1 k.p.a., bowiem nie zebrały i nie rozpatrzyły w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego. Organy naruszyły także art. 30 ust. 9 ustawy oświadczeniach rodzinnych, bowiem orzekając na jego podstawie uczyniły to w oparciu o kryterium, które w tym przepisie nie ma – kryterium dochodowe Materialnoprawną podstawą prawną wydanej w sprawie decyzji jest przepis art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2006r. Nr 139 poz. 992 ze zmianami). Stanowi on, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Oznacza to, że decyzja, którą orzeczono o obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego nie musi być bezwzględnie zrealizowana. Organ, który orzekł o zwrocie świadczenia może decyzją przyznać jedną z trzech ulg ułatwiających wykonanie zobowiązania lub wręcz zobowiązanie to "uchylić". Decyzja taka ma charakter uznaniowy, co nakłada na organ obowiązek jej należytego uzasadnienia, z którego winny wynikać przesłanki, jakimi kierował się podejmując takie a nie inne rozstrzygnięcie w sprawie. Przedmiotem postępowania jest prawidłowość rozstrzygnięcia organów administracji publicznej w przedmiocie odmowy umorzenia w części należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w wysokości 3 672,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi i rozłożenia ich spłaty na raty. Przy czym organ odwoławczy stanął na stanowisku, że wobec braku wniosku strony o rozłożenie spłaty należności na raty, brak było możliwości wydania orzeczenia w tym przedmiocie przez organ pierwszej instancji. Sąd takiego stanowiska organu odwoławczego w powyższej kwestii nie podziela. Należy wskazać, że samo sformułowanie wniosku o umorzenie należności nie uniemożliwia organowi rozważenia możliwości zastosowania ulgi innego rodzaju określonej w powyższym przepisie (rozłożenia na raty, częściowego umorzenia lub odroczenia terminu płatności) jeśli sytuacja rodziny wnioskodawcy uzasadniałaby przyznanie ulgi w zakresie mniejszym niż wskazany we wniosku. Organ administracji, wydając uznaniową decyzję opartą na powołanym przepisie, nie jest związany wnioskiem i może samodzielnie zdecydować czy świadczenie umorzyć, rozłożyć na raty czy jedynie odroczyć. ( tak zob. prawomocny wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 8 marca 2012 r., sygn. akt III SA/Gd 29/12, opubl. na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl ). Podobnie W. Maciejko w Komentarzu do art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych stwierdził, że :"Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie wymagają aby ulgi w obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia były przyznawane wyłącznie na wniosek zobowiązanego." ( w: A. Korcz-Maciejko, W. Maciejko "Świadczenia rodzinne. Komentarz wyd. 2 , C.H.Beck Warszawa 2008, str. 431). Mając powyższe na uwadze należało stwierdzić, że organ odwoławczy wydając zaskarżoną decyzję dopuścił się naruszenia art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych uznając, że organ jest związany wnioskiem strony co do formy i zakresu przewidzianej ww. przepisem ulgi. Nadto organ naruszył również art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a.. Przepis ten stanowi, że organ odwoławczy wydaje decyzję, a której uchyla zaskarżoną decyzję w całości albo w części i w tym zakresie orzeka co do istoty sprawy albo uchylając tę decyzję - umarza postępowanie pierwszej instancji w całości albo w części. Kolegium po uchyleniu decyzji organu pierwszej instancji w części dotyczącej punktu 2 i - opierając się na wadliwej interpretacji art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych - umorzyło postępowanie w tym zakresie. Tym samym Kolegium orzekając ponownie w sprawie, uchyliło się od wydania merytorycznego orzeczenia w kwestii rozłożenia spłaty należności na raty. Co więcej, na skutek takiego orzeczenia, w mocy pozostała tylko niezaskarżona odwołaniem cześć decyzji organu pierwszej instancji (pkt 1), zaś brak jest orzeczenia odnośnie pozostałej części nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w wysokości 3 672,00 zł. Wniosek strony w zakresie w jakim odnosi się do tej części nienależnie pobranego świadczenia nie został więc rozpatrzony. Jednocześnie stwierdzić należy, że Sąd nie mógł odnieść się do zarzutów skargi, bowiem zaskarżona decyzja dotknięta jest taką wadą procesową, której stwierdzenie czyni niemożliwym kontrolę decyzji pod względem materialnoprawnym. Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) uchylił zaskarżoną decyzję. Na mocy art. 152 p.p.s.a. Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Ponownie rozpoznając sprawę, organ odwoławczy winien uwzględnić przedstawione wyżej rozważania, nadto Sąd sygnalizuje potrzebę odniesienia się przez organ II instancji do aktualnej sytuacji zdrowotnej i majątkowej skarżącego i jego rodziny.