III SA/Gd 827/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Orłowska po rozpoznaniu w dniu 24 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu adwokat A. C. – K. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 21 kwietnia 2016 r. odmawiającego przyznania wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy w sprawie ze skargi M.T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w G. z dnia 16 września 2015 r. nr [...] w sprawie świadczenia pieniężnego na dożywianie postanawia utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 21 kwietnia 2016 r. Postanowieniem z dnia 2 marca 2016 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku przyznał skarżącej prawo pomocy przez ustanowienie adwokata. W dniu 17 marca 2016 r. Okręgowa Rada Adwokacka poinformowała Sąd, że pełnomocnikiem skarżącej w rozpatrywanej sprawie wyznaczona została adwokat A. C. – K. Pismem, które wpłynęło do Sądu w dniu 7 kwietnia 2016 r., Dziekan [...] Izby Adwokackiej poinformował Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, że na wniosek skarżącej M. T. wyznaczono nowego pełnomocnika z urzędu. Pismem z dnia 5 kwietnia 2016 r. adwokat A. C. – K. wniosła o przyznanie wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną skarżącej z urzędu, oświadczając, że nie zostało ono pokryte w całości ani w części. W uzasadnieniu wniosku pełnomocnik napisała, że - jeszcze przed odwołaniem - zapoznała się z aktami sprawy i sporządziła ich fotokopie. W związku z tym - z uwagi na podjęcie czynności w sprawie - zasadnym jest przyznanie wynagrodzenia za dotychczasowe czynności w zakresie pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Postanowieniem z dnia 21 kwietnia 2016 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił przyznania wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane przez adwokata. W uzasadnieniu postanowienia referendarz sądowy wskazał, że wynagrodzenie za zastępstwo prawne wykonane w ramach prawa pomocy przysługuje jedynie za faktyczne, realne jej udzielenie. Zgodnie z art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 roku - Prawo o adwokaturze, koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ponosi Skarb Państwa. Tak więc wynagrodzenie, o którym mowa w art. 250 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi dotyczy tylko pomocy "udzielonej", przy czym musi to być pomoc faktycznie, realnie udzielona. W ocenie referendarza sądowego samo zapoznanie się z aktami sprawy bez podjęcia dalszych czynności procesowych nie jest wystarczające dla uznania, że pomoc prawna z urzędu została stronie udzielona. Referendarz sądowy uznał za bezsporne, że w dniu 30 marca 2016 roku upoważniony przez adwokat A. C. – K. aplikant radcowski zapoznał się z aktami sprawy i sporządził ich fotokopie. W ocenie referendarza sądowego nie można przyjąć, że wnioskodawczyni w postępowaniu przed sądem podjęła czynności, które można uznać za faktyczne udzielenie stronie skarżącej pomocy prawnej. Za udzielenie takiej pomocy w postępowaniu drugoinstancyjnym nie może być bowiem uznane samo przejrzenie akt sprawy czy też wykonanie ich fotokopii (mające charakter wyłącznie techniczny), bez podjęcia jakichkolwiek dalszych czynności procesowych (w postaci złożenia skargi kasacyjnej bądź opinii o braku podstaw do jej wniesienia). Z akt sprawy nie wynika ponadto, czy pełnomocnik - po uzyskaniu informacji o wyznaczeniu - w jakikolwiek sposób skontaktowała się z reprezentowaną stroną. Referendarz sądowy podniósł również, że przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, odnoszące się do opłat w postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nie przewidują wynagrodzenia za samo zapoznanie się z aktami sprawy przez adwokata. W ocenie referendarza sądowego w tym przypadku nie może mieć również zastosowania § 5 przedmiotowego aktu, stanowiący, że wysokość opłat w sprawach nieokreślonych w rozporządzeniu ustala się, przyjmując za podstawę opłatę maksymalną w sprawach o najbardziej zbliżonym rodzaju. W dniu 4 maja 2016 r. adwokat A. C. – K. wniosła sprzeciw od wydanego postanowienia, żądając jego zmiany i przyznania wynagrodzenia według norm przepisanych. W ocenie piszącej pogląd referendarza sądowego, że bez podjęcia czynności procesowych wynagrodzenie się nie należy, jest błędny. Oczywistym jest bowiem, że pełnomocnik, aby mógł podjąć jakiekolwiek czynności procesowe, musi zapoznać się z aktami sprawy. Zapoznanie się z aktami postępowania wymaga czasu, koniecznego na: przejazd do sądu, wykonanie fotokopii, wydrukowanie fotokopii i przeanalizowanie zebranej dokumentacji. W ocenie wnioskodawczyni czynności te są najważniejszym krokiem do udzielenia pomocy prawnej przyznanej przez sąd. Są to czynności faktyczne i realne. Nadto nie są to czynności tylko techniczne. W okolicznościach rozpatrywanej sprawy pełnomocnik zadysponowała czasem swoim oraz aplikanta aby wykonać pierwsze czynności zmierzające do czynnego uczestnictwa w postępowaniu. Pełnomocnik skarżącej została odwołana w dniu 4 kwietnia 2016 r. nie ze swojej winy. Zatem w istocie nie można uznać, że w sprawie nie doszło do realnego, faktycznego udzielenia pomocy prawnej. Pełnomocnik wykonała bowiem określone czynności, których z uwagi na zmianę pełnomocnika nie kontynuowała. Pełnomocnik podniosła, że przyjęcie zasady, iż wynagrodzenie należy się wyłącznie po złożeniu pisma procesowego bądź wzięciu udziału w rozprawie, przeczyłoby istocie oraz potrzebie wykonywania funkcji pełnomocnika ustanowionego w danym postępowaniu, albowiem aby czynności te pełnomocnik mógł skutecznie podjąć, wymagane są inne, wstępne czynności techniczne oraz merytoryczne. Rozumowanie przeciwne prowadziłoby do uznania, że ustanowiony, a następnie odwołany pełnomocnik, świadczył nieodpłatne usługi na rzecz Skarbu Państwa, a strona od 22 marca do 4 kwietnia 2016 r. nie miała zastępstwa prawnego. Nadto - w ocenie pełnomocnika skarżącej - chybiony jest argument o niemożliwości przyznania wynagrodzenia z uwagi na brak odpowiedniej pozycji w przepisach wykonawczych, skoro art. 250 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przewiduje możliwość obniżenia wynagrodzenia w uzasadnionych przypadkach. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: W myśl art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – dalej w skrócie: "p.p.s.a.") w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z dnia 14 maja 2015 r., poz. 658; dalej w skrócie: "ustawa zmieniająca"), rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego wskazanego w art. 258 § 2 pkt 8 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z art. 2 ustawy zmieniającej, przepisy ustawy, o której mowa w art. 1 p.p.s.a., w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 2-8, pkt 10-14, pkt 19-32, pkt 34-39, pkt 41-47, pkt 51, pkt 52, pkt 55, pkt 57, pkt 58, pkt 60-69, pkt 71, pkt 72 i pkt 74-81 niniejszej ustawy, stosuje się również do postępowań wszczętych przed dniem jej wejścia w życie. W pozostałym zakresie do tych postępowań stosuje się przepisy ustawy, o której mowa w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym. Z art. 2 ustawy zmieniającej wynika zatem, że w rozpoznawanej sprawie ma zastosowanie przepis art. 260 § 1 p.p.s.a. w brzmieniu nadanym przez jej art. 1 pkt 73 ustawy zmieniającej, bowiem postępowanie w tej sprawie zostało wszczęte po dniu 15 sierpnia 2015 r. W ocenie Sądu postanowienie referendarza sądowego jest zgodne z prawem. Stosownie do art. 250 § 1 p.p.s.a. wyznaczony adwokat otrzymuje wynagrodzenie odpowiednio według zasad określonych w przepisach o opłatach za czynności adwokatów w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków. W odniesieniu do adwokatów powyższe zasady od dnia 1 stycznia 2016 r. określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2015 r., poz. 1801). Zgodnie z § 22 tego rozporządzenia, do spraw wszczętych i niezakończonych przed dniem jego wejścia w życie, stosuje się przepisy dotychczasowe do czasu zakończenia postępowania w danej instancji. Do kwestii ustalania wynagrodzenia za pomoc prawną w drugiej instancji (wyrok sądu pierwszej instancji z dnia 8 stycznia 2016 r.), w sprawie wszczętej przed dniem wejścia w życie rozporządzenia z dnia 22 października 2015 r. ( to jest przed dniem 1 stycznia 2016 r.}, należy stosować przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu. W myśl § 4 ust. 1 w/w rozporządzenia, opłatę ustala się w wysokości co najmniej ½ opłaty maksymalnej określonej w rozdziałach 2-4, przy czym nie może ona przekraczać wartości przedmiotu sprawy. Jednak zgodnie z dyspozycją § 4 ust. 2 cytowanego rozporządzenia ustalenie opłaty w wysokości wyższej niż określona w ust. 1, a nieprzekraczającej opłaty maksymalnej następuje z uwzględnieniem stopnia zawiłości sprawy oraz nakładu pracy adwokata oraz wkładu jego pracy w przyczynienie się do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia sprawy, a w szczególności czasu poświęconego na przygotowanie się do prowadzenia sprawy, liczby stawiennictw w sądzie, w tym na rozprawach i posiedzeniach, czynności podjętych w sprawie, w tym czynności podjętych w celu polubownego rozwiązania sporu, również przed wniesieniem pozwu, wartości przedmiotu sprawy, wkładu pracy adwokata w przyczynienie się do wyjaśnienia okoliczności faktycznych, jak również do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia istotnych zagadnień prawnych budzących wątpliwości w orzecznictwie i doktrynie, a także trybu i czasu prowadzenia sprawy, obszerności zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego lub biegłych sądowych, dowodu z zeznań świadków, dowodu z dokumentów o znacznym stopniu skomplikowania i obszerności. Jednak w realiach rozpatrywanego przypadku wynagrodzenie za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy nie może być przyznane. Należy mieć na względzie, że zgodnie z art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 roku - Prawo o adwokaturze (tekst jednolity: Dz. U. z 2015 r. poz. 625 ze zm.) koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ponosi Skarb Państwa. W postanowieniu z dnia 22 grudnia 2004r. (sygn. akt OZ 720/04; publ. ONSAiWSA 2005/5/93) Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu należy się wynagrodzenie jedynie za pomoc prawną rzeczywiście udzieloną. Sąd zwrócił uwagę, że ze względu na opłacenie tego wynagrodzenia ze środków publicznych, Sąd ma uprawnienie i obowiązek ustalenia, czy pomoc prawna rzeczywiście została udzielona. Akceptując powyższe stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrażone ponadto w innych orzeczeniach: zob. m.in.: postanowienia: z dnia 25 października 2011 roku, w sprawie o sygn. akt I OZ 790/11, z dnia 13 kwietnia 2012 roku, w sprawie o sygn. akt II OZ 214/12 oraz z dnia 7 kwietnia 2015 r., w sprawie o sygn. akt I FZ 60/15; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl) oraz mając na względzie przesłanki wynikające z § 4 ust. 1 cytowanego rozporządzenia, Sąd nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia referendarza sądowego i przyznania wynagrodzenia adwokatowi ustanowionemu z urzędu. Nie negując faktu wygospodarowania określonego czasu koniecznego do zapoznania się z aktami sprawy i sporządzenia ich fotokopii (argumentacja zawarta w uzasadnieniu wniesionego sprzeciwu) należy uznać, że czynności te nie odpowiadają pojęciu "pomocy prawnej rzeczywiście udzielonej". Pośrednio przyznaje to sama pełnomocnik skarżącej, pisząc, że wykonane czynności "[...] są pierwszym i najważniejszym krokiem do udzielenia pomocy prawnej przyznanej przez sąd [...]"(str. 2 sprzeciwu). W ocenie Sądu, w świetle wyżej przytoczonych regulacji, "udzielenie pomocy prawnej", skutkujące przyznaniem wynagrodzenia, oznacza: dokonanie na rzecz strony reprezentowanej określonej czynności procesowej, względnie - poinformowanie strony o stanie sprawy i ustalenie z nią zamierzonych czynności. Należy bowiem jeszcze raz podkreślić, że subsydiarny obowiązek poniesienia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu dotyczy pomocy faktycznie udzielonej i nie jest następstwem samego ustanowienia pełnomocnika oraz gotowości pełnomocnika do jej świadczenia (zob. w tej materii: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2012 r., sygn. akt III CZP 2/12; publ. OSNC 2012/10/115). Jeżeli z akt sprawy nie wynika, że pełnomocnik skontaktowała się z reprezentowaną stroną po uzyskaniu informacji o wyznaczeniu, to trudno - wbrew temu co twierdzi pełnomocnik - powiązać wykonane czynności z faktem "udzielenia" pomocy prawnej. Niezasadnym jest w związku z tym argument pełnomocnika skarżącej, że w okresie od 22 marca do 4 kwietnia 2016 r. skarżąca nie miała zastępstwa prawnego, skoro uznać należy, że pomoc nie została jej faktycznie udzielona. Respektując wynikającą z art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 roku - Prawo o adwokaturze zasadę ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu należy również wskazać, że przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu odnoszące się do opłat w postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nie przewidują odrębnego wynagrodzenia dla adwokata za samo zapoznanie się z aktami sprawy. Podstawą do przyznania wynagrodzenia nie może być w tym przypadku również § 5 przedmiotowego aktu stanowiący, że wysokość opłat w sprawach nieokreślonych w rozporządzeniu ustala się, przyjmując za podstawę opłatę maksymalną w sprawach o najbardziej zbliżonym rodzaju. Na zasadność przyznania wynagrodzenia pierwotnie wyznaczonemu pełnomocnikowi nie wpływa również fakt jego niezawinionego odwołania. Decyzja organu samorządu zawodowego w przedmiocie zmiany pełnomocnika, przerywająca zamierzone, czy realizowane czynności dotychczasowego pełnomocnika, nie jest bowiem ani bezpośrednim ani chociażby pośrednim następstwem orzeczenia Sądu. Finalnie należy podnieść, że art. 250 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wskazywany przez pełnomocnika skarżącej, również nie może stanowić podstawy do przyznania żądanego wynagrodzenia. Przepis ten dotyczy bowiem orzekania w przedmiocie wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy w sytuacjach, gdy wkład pracy pełnomocnika, który rzeczywiście udzielił pomocy prawnej, jest niewspółmiernie niski do wysokości przewidzianego wynagrodzenia. W związku z powyższym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku działając na podstawie art. 250 § 1 oraz art. 260 § 1 i § 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowił jak w sentencji.