I SA/Gl 1266/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Tyszkiewicz – Ziętek, , , po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J. P. od postanowienia starszego referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 6 lutego 2018 r. w sprawie ze skargi J. P. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 6 lutego 2018 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Przedstawiając stan faktyczny sprawy referendarz sądowy wskazał, że skarżący we wniosku – po przywołaniu argumentacji mającej przemawiać na rzecz skargi – oświadczył, że uzyskuje emeryturę w wysokości 1.200 zł i pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, której emerytura wynosi 1.100 zł. Wyliczył też swoje stałe wydatki, uwzględniając m.in. kredyty swój oraz żony. Według wniosku skarżący posiada dom oraz mieszkanie. Pismem z dnia 12 stycznia 2018 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia w terminie 7 dni danych zawartych we wniosku poprzez nadesłanie: dokumentów wskazujących wysokość wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, w szczególności kopii ostatnich decyzji o waloryzacji emerytur skarżącego i jego żony oraz kopii potwierdzeń wypłaty tych świadczeń za ostatni miesiąc, a nadto zaświadczeń o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich sześciu miesięcy lub kopii decyzji, którymi te świadczenia przyznano albo zwaloryzowano; kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych, także tych dotyczących ryczałtu od przychodów ewidencjonowanych, złożonych przez lub w imieniu skarżącego oraz innych osób pozostających z nim w gospodarstwie domowym za dwa ostatnie lata; wyciągów z wszelkich rachunków bankowych oraz prowadzonych przez spółdzielcze kasy oszczędności, posiadanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, obrazujących ich stan oraz wszystkie operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy, a także dokumentów dotyczących lokat; zaświadczeń banku wskazujących wysokość miesięcznych rat kredytów spłacanych przez skarżącego i jego żonę w okresie ostatnich trzech miesięcy oraz sumę zaległości już spłaconych i tych, które pozostają jeszcze do zapłaty, lub harmonogramu spłaty należności kredytowych oraz potwierdzeń zapłaty rat za ostatnie trzy miesiące; dokumentacji dotyczącej stanu zdrowia oraz wydatków związanych z leczeniem, a także kopii faktur lub rachunków obrazujących aktualną wysokość wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego oraz dokumentów potwierdzających zapłatę tych należności lub wysokość ewentualnych zaległości w tym zakresie. Odpowiadając na wezwanie, skarżący przedłożył pozew o zapłatę kosztów pobranych od niego podczas egzekucji, zaświadczenie z dnia 22 stycznia 2018 r., według którego jego emerytura do wypłaty wynosi obecnie 1.233,87 zł, dokumenty dotyczące egzekucji, jaką prowadzono z tego świadczenia, i stanu zdrowia skarżącego, potwierdzenie wykonania przelewu z rachunku skarżącego na kwotę 400 zł oraz harmonogram spłaty zadłużenia, określający wysokość miesięcznej raty na 200 zł. Końcowo referendarz sądowy zaznaczył, że wpis od skargi, czyli najwyższa opłata w postępowaniu, wynosi w sprawie 100 zł. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie referendarz sądowy na wstępie zacytował treść art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wskazując przy tym, że strona musi udowodnić, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, przedstawiając – z własnej inicjatywy lub na wezwanie – stosowną dokumentację źródłową. Minimum staranności procesowej, jaką powinna ona przejawić, sprowadza się do dokładnego wykonania wezwania do uzupełnienia danych zawartych we wniosku, tj. złożenia dodatkowych wyjaśnień i nadesłania wszystkich dokumentów źródłowych wymienionych w wezwaniu. Tymczasem, jak zaznaczył referendarz sądowy, skarżący wykonał takie wezwanie w sposób wybiórczy, jedynie w niewielkiej części, gdyż udokumentował tylko wysokość swojej emerytury, zobowiązanie kredytowe oraz stan zdrowia, nie przedstawił natomiast dokumentu dotyczącego emerytury jego żony, o którym wprost mowa w punkcie wezwania odnoszącym się do wszelkich dochodów jego gospodarstwa domowego, oraz kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym, także tym ryczałtowym. Powyższe w ocenie referendarza sądowego doprowadziło do tego, że nie można poczynić wyczerpujących i wolnych od wątpliwości ustaleń co do tych dochodów. Zaakcentował przy tym, że według wniosku skarżący oprócz domu posiada również mieszkanie, co nie pozwala wykluczyć, iż osiąga on dochody z tytułu najmu. Ponadto referendarz sądowy wytknął skarżącemu zignorowanie wezwania do przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych, choć nadesłał polecenie przelewu wykonanego za pośrednictwem swojego rachunku, co powoduje, że nie można ani stwierdzić, jaki jest stan tego rachunku, czyli jakimi środkami skarżący dysponuje, ani prześledzić operacji odnotowanych na rachunku, a tym samym zbadać możliwości płatniczych wnioskującego. Jest tak również z tego powodu, że – poza ratami kredytów – nie udokumentował on jakichkolwiek kosztów utrzymania, w tym wydatków ponoszonych na leczenie, oraz ewentualnych zaległości w tej materii. Nie wiadomo zatem, jaka jest skala tych wydatków, w jakiej relacji pozostają one do dochodów i czy po ich uiszczeniu wchodzi w rachubę wygospodarowanie pewnej nadwyżki na potrzeby postępowania. Reasumując referendarz sądowy uznał, że skarżący nie udowodnił, iż opłacenie kosztów sądowych, które są najmniejsze spośród znanych procedurze sądowoadministracyjnej, pociągnie za sobą uszczerbek utrzymania koniecznego dla skarżącego i jego rodziny. Od ww. postanowienia referendarza sądowego skarżący, w terminie przewidzianym dla dokonania tej czynności, wniósł sprzeciw. W uzasadnieniu podtrzymał wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych wskazując, że nie jest w stanie ich ponieść ze swojej głodowej emerytury, z której urząd skarbowy prowadzi egzekucję. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), dalej "ppsa", rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W dalszej kolejności wskazać trzeba, że w myśl art. 246 § 1 pkt 2 ppsa przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, czyli stosownie do art. 245 § 3 ppsa obejmującym, np. zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części, następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak z tego wynika, instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko niezbędne potrzeby egzystencjalnie (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05), a zatem np. osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Innymi słowy, udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić pełnych kosztów bez zachwiania swojej sytuacji materialnej i bytowej, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ubiegający się o taką pomoc wnioskodawca powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984 r., sygn. akt II CZ 104/84). Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 ppsa oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. W omawianej sprawie referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych przyjmując, że nie udokumentował on okoliczności, które mogłyby przemawiać za uwzględnieniem tego wniosku. W ocenie Sądu, referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że wnioskodawca nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Słusznie przyjął, że wobec braku wykonania przez skarżącego wezwania do nadesłania dokumentów, nie jest możliwa weryfikacja oświadczeń skarżącego. Do wniosku skarżący nie załączył przecież dokumentu, który obrazowałby wysokość dochodu uzyskiwanego przez jego żonę, tj. dokumentu dotyczącego jej emerytury. Nadto nie przedłożył kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym, a także wyciągów z rachunków bankowych, mimo że – jak słusznie zauważył referendarz sądowy – jest on posiadaczem co najmniej jednego rachunku. Zaakcentować przyjdzie, że wyciąg z tego rachunku w sposób istotny zobrazowałby aktualny stan majątkowy skarżącego, bowiem najpełniej obrazuje wysokość środków jakimi skarżący dysponuje i na co je przeznacza. Struktura obrotów na rachunkach bankowych pozwala na dość dokładną ocenę, jaka jest rzeczywista możliwość skarżącego uiszczenia kosztów postępowania. Skarżący zaś uniemożliwił dokonanie takiej merytorycznej oceny, nie nadsyłając wyciągu z tego rachunku bankowego. Brak wskazanych dokumentów uniemożliwia poznanie sytuacji majątkowej wnioskodawcy i dokonanie pełnych ustaleń w zakresie podstawy faktycznej wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uznać zatem należy, że przedstawione przez skarżącego informacje - pomimo wezwania do ich uzupełnienia - są niepełne, co uniemożliwia przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Zaznaczyć ponadto w tym miejscu przyjdzie, że na obecnym etapie postępowania koszty sądowe sprowadzają się do uiszczenia wpisu od skargi wynoszącego 100 zł. Poniesienie wydatku w tej kwocie nie powinno wiązać się z reguły ze znacznym obciążeniem budżetu domowego i może spowodować uszczerbek utrzymania koniecznego wyłącznie w przypadku osób znajdujących się w skrajnym ubóstwie, dla których w pierwszej kolejności przeznaczona została instytucja prawa pomocy. W tym kontekście podkreślenia wymaga, że skarżący jest właścicielem dwóch nieruchomości, a posiadanie majątku, w szczególności posiadanie nieruchomości, co do zasady, wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy, zwłaszcza w sytuacji, gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden sposób nie została ograniczona możliwość jego wykorzystania w celu pozyskania z niego dochodu. Dlatego – jak to przyjmuje się w orzecznictwie sądowym - sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek nie może pozostawać bez wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Wszak udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce jedynie w sytuacji, gdy zdobycie przez nią środków na koszty postępowania w inny sposób jest obiektywnie niemożliwe. Istotne jest zatem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie np. pożyczki, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 25 października 2012 r., sygn. akt I OZ 806/12 i z dnia 8 listopada 2012 r., sygn. akt I OZ 826/12). Konkludując należy stwierdzić, że nie dające się usunąć wątpliwości, wskazane powyżej, nie są wystarczające do dokonania oceny możliwości finansowych skarżącego, a tym samym powodują niemożność przyznania mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). W konsekwencji podzielić należy stanowisko referendarza sądowego co do tego, że wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych nie zasługuje na uwzględnienie. Skarżący nie wykazał bowiem, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W takiej sytuacji brak było podstaw do zmiany postanowienia referendarza sądowego. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 260 ppsa, Sąd postanowił jak w sentencji.