I SA/Gl 1341/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Pindel (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 2 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Przedsiębiorstwa Produkcyjno – Handlowo – Usługowego A sp. z o.o. w Ł. od postanowienia starszego referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 26 stycznia 2017 r. w sprawie ze skargi Przedsiębiorstwa Produkcyjno – Handlowo – Usługowego A sp. z o.o. w Ł. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych za 2009 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 26 stycznia 2017 r. starszy referendarz sądowy odmówił stronie skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Przedstawiając stan faktyczny sprawy referendarz sądowy wskazał, że w złożonym wniosku o prawo pomocy Spółka stwierdziła, iż wskutek wywłaszczenia należących do niej gruntów praktycznie nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej i nie osiąga dochodów, a ostatni rok bilansowy zakończyła stratą w kwocie 9.402,47 zł. Ponadto wskazała, iż nie posiada rachunków bankowych. Referendarz stwierdził, że w rubryce nr 6 urzędowego formularza dotyczącej wysokości kapitału zakładowego, majątku lub środków finansowych wpisano kwotę 100.000 zł, zaś w rubryce 7 odnoszącej się do wartości środków trwałych wnioskodawcy (według bilansu za ostatni rok) kwotę 6.500 zł. Pismem doręczonym Spółce w dniu 12 grudnia 2016 r. referendarz sądowy wezwał pełnomocnika Spółki do uzupełnienia w terminie 7 dni danych zawartych we wniosku poprzez nadesłanie: odpisu ostatniego sprawozdania finansowego strony skarżącej w pełnej wersji, odpisu aktualnej ewidencji środków trwałych strony skarżącej, odpisu zeznania podatkowego skarżącej w podatku dochodowym od osób prawnych za rok 2015, odpisów deklaracji strony skarżącej na podatek od towarów i usług za ostatnie sześć miesięcy, odpisów raportów kasowych skarżącej za trzy ostatnie miesiące, a także wyciągów i wykazów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącą, w szczególności, na który zgodnie z informacją znajdującą się w aktach administracyjnych przelano Spółce odszkodowania za wywłaszczone nieruchomości, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont (przy zastrzeżeniu, że w przypadku, gdyby rachunki te były zajęte w sposób całkowicie wykluczający korzystanie z nich przez Spółkę, należy przedłożyć zaświadczenie wystawione przez bank po dniu otrzymania wezwania, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty, w tym o środkach udostępnionych Spółce w okresie ostatnich trzech miesięcy, a w razie likwidacji – stosowne zaświadczenie wystawione przez bank lub kopię umowy z bankiem o zamknięciu rachunku). W odpowiedzi na wezwanie przedłożono: ponownie rachunek zysków i strat oraz bilans za 2015 r., zeznanie podatkowe Spółki w podatku dochodowym za 2015 r., deklaracje dla podatku od towarów i usług za okres od maja do października ubiegłego roku, z pominięciem deklaracji za czerwiec, zestawienie operacji dokonanych na rachunku bankowym Spółki z dnia 29 grudnia 2016 r., raporty kasowe za okres od sierpnia do października ubiegłego roku, wydruk z ewidencji środków trwałych oraz oświadczenie w sprawie zamknięcia rachunku bankowego, na który przelano odszkodowanie za wywłaszczenie nieruchomości, z zapowiedzią dostarczenia stosownego zaświadczenia po jego uzyskaniu. Zarządzeniem z dnia 22 grudnia 2016 r., doręczonym dnia 2 stycznia 2017 r., przedłużono Spółce termin do wykonania wezwania o kolejne 7 dni. W tak przedłużonym terminie dostarczono zaświadczenie o zamknięciu wspomnianego rachunku z sumą zadłużenia wynoszącą 245,58 zł. Referendarz sądowy zaznaczył, że wpis od skargi w niniejszej sprawie, obliczony z uwzględnieniem podanej w niej wartości przedmiotu zaskarżenia, wynosi 2.000 zł. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie z dnia 26 stycznia 2017 r. referendarz sądowy na wstępie zacytował treść art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i wskazał, że z regulacji tej wynika, iż rozstrzygnięcie w przedmiocie wniosku o prawa pomocy złożonego przez osobę prawną, inaczej niż jest to w przypadku wniosku osoby fizycznej, ma charakter uznaniowy (zob. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 czerwca 2014 r., sygn. akt I FZ 147/14, LEX nr 1484736; orzeczenia sądów administracyjnych dostępne pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych stwierdził, że uwzględnienie takiego wniosku pozostaje fakultatywne nawet wówczas, gdy spełnione są przesłanki określone w przywołanym art. 246 § 2 albowiem prawo pomocy może, a nie musi być przyznane, gdy "zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu". Konkludując powyższe referendarz sądowy stwierdził, że przyznanie prawa pomocy osobie prawnej wchodzi w rachubę dopiero wówczas, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na pokrycie pełnych kosztów postępowania. Powinna ona zatem tę przesłankę udowodnić, przedstawiając – z własnej inicjatywy lub na wezwanie – niezbędną dokumentację źródłową. Minimum staranności, jaką winna ona przejawić, sprowadza się do dokładnego wykonania wezwania do uzupełnienia danych zawartych we wniosku. Można tego wymagać szczególnie od osób prawnych reprezentowanych przez profesjonalnych pełnomocników. Oceniając dokumenty dostarczone w niniejszej sprawie referendarz sądowy stwierdził, że nie odpowiadają one w pełni kryterium określonym w wezwaniu, mimo przedłużenia zakreślonego w nim terminu. Wskazał, że nie chodzi przy tym o pominięcie deklaracji dla podatku od towarów i usług za czerwiec ubiegłego roku, chociaż takie działanie może zdaniem referendarza sądowego budzić wątpliwości w kontekście tego, że w objętym wezwaniem okresie sześciomiesięcznym największą podstawę opodatkowania wykazano akurat za miesiąc bezpośrednio następujący po miesiącu, za który deklaracji nie nadesłano. Zasadnicze znaczenie dla oceny złożonych dokumentów ma bowiem, zdaniem referendarza sądowego fakt, że zamiast wyciągu z rachunku bankowego Spółki obrazującego wszystkie operacje dokonane na nim w okresie trzech miesięcy, przedłożono zestawienie operacji dokonanych jednego dnia. W ocenie referendarza sądowego nie można zatem wykluczyć, że we wskazanym okresie przeprowadzono także inne operacje, co miało znaczenie dla stanu rachunku, w tym poprzez wpływ środków pozwalających pokryć koszty sądowe w sprawie. Referendarz sądowy stwierdził zatem, że w tym stanie rzeczy nie jest możliwe poczynienie pełnych ustaleń faktycznych na temat możliwości płatniczych Spółki. Tymczasem ustalenia te są niezbędne, zwłaszcza wobec faktu, że we wniosku podano, iż Spółka w ogóle rachunków nie posiada, co na dalszym etapie postępowania okazało się nieprawdą. W ocenie referendarza sądowego również pozostałe dokumenty źródłowe nie przemawiają na rzecz Spółki i możliwości uwzględnienia jej wniosku o przyznanie prawa pomocy. Deklaracje dla podatku od towarów i usług oraz raporty kasowe, w których wykazano regularne obroty, stoją bowiem w sprzeczności z oświadczeniem, jakoby Spółka w istocie nie prowadziła działalności. Ponadto porównanie tych obrotów z należnymi w sprawie kosztami sądowymi nie uzasadnia zwolnienia Spółki od tych kosztów. Referendarz sądowy podkreślił, że w szczególności raporty kasowe odnotowują, i to po stronie zarówno przychodów, jak i rozchodów, operacje gotówkowe, których suma comiesięcznie kilkukrotnie przewyższa wpis od skargi, czyli największą opłatę w postępowaniu sądowoadministracyjnym; także ostatni znany stan kasy przekracza ów wpis ponad trzykrotnie. W konsekwencji, w ocenie referendarza sądowego, nie można przyjąć, że Spółka nie ma dostatecznych środków na pokrycie pełnych kosztów postępowania. Ostatecznie referendarz sądowy zauważył, że mniejszą wagę wypada przywiązać do zeznania w podatku dochodowym od osób prawnych oraz sprawozdania rachunkowego, jakie zresztą wbrew wezwaniu nie zostało przedłożone w pełnej wersji (pominięto np. informację dodatkową). Dokumenty te zawierają bowiem informacje na temat sytuacji Spółki w 2015 r. i nie mogą być podstawą ustaleń dotyczących jej bieżącego położenia, najbardziej miarodajnego z punktu widzenia postępowania w sprawie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zaznaczył, że decydującego argumenty w rozpatrywanej materii nie stanowi też wynikająca z tych dokumentów strata z działalności Spółki. Jako nadwyżka kosztów nad przychodami, nie świadczy ona przecież o braku środków finansowych (tak np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 grudnia 2011 r., sygn. akt I FZ 492/11, LEX nr 1069493), zwłaszcza iż obie te wartości pozostają w rażącej wprost dysproporcji z kosztami sądowymi. Zdaniem referendarza sądowego nie sposób także tracić z pola widzenia, że opłacenie wpisu od skargi jest wręcz znikomym wydatkiem w zestawieniu z wykazanymi przez Spółkę w 2015 r. kosztami działalności operacyjnej czy kosztami uzyskania przychodów. Z drugiej strony wartość zobowiązań Spółki w tamtym roku była relatywnie niska, mniejsza niż we wcześniejszym okresie sprawozdawczym; podobnie dział 4 Krajowego Rejestru Sądowego Spółki nie zawiera żadnych wpisów dowodzących jej problemów finansowych. Od ww. postanowienia referendarza sądowego Spółka, reprezentowana przez pełnomocnika, złożyła sprzeciw wnosząc o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy w zakresie wskazanym we wniosku w całości lub w połowie. W uzasadnieniu pełnomocnik skarżącej wskazał, że Spółka nie zgadza się z treścią zaskarżonego postanowienia i uważa je za krzywdzące i zamykające jej prawo do dochodzenia swych praw przed sądem. W jej ocenie powoływanie się przez referendarza sądowego na okoliczności jakie miały miejsce w 2015 r. nie daje pełnego obrazu stanu finansowego Spółki, która w chwili składania wniosku o przyznanie prawa pomocy nie miała i nadal nie ma środków na uiszczenie wpisu od skargi. Tymczasem złożone do akt sprawy dokumenty potwierdzają fatalną sytuację finansową i majątkową skarżącej i pozwalają na przyznanie jej prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości lub części. Podkreślono przy tym, że dokumenty te potwierdzają fakt poczynienia przez Spółkę wszelkich możliwych kroków w celu uprawdopodobnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. Ostatecznie pełnomocnik Spółki wskazał, że prawo pomocy ma stanowić zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu, albowiem ma umożliwić realizację praw na drodze sądowej osobom, w tym osobom prawnym, które nie maja dostatecznych środków na poniesienie kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), dalej "ppsa", rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie zaś z art. 246 § 2 pkt 2 ppsa osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Powinna ona zatem udowodnić ten fakt w sposób niepozostawiający wątpliwości, przedstawiając – z własnej inicjatywy lub na wezwanie – stosowną dokumentację źródłową. Minimum staranności procesowej, jaką powinna ona zachować, sprowadza się do dokładnego wykonania wezwania do uzupełnienia danych zawartych we wniosku, w szczególności do nadesłania wszystkich dokumentów źródłowych wymienionych w wezwaniu. Wezwanie takie – stosownie do art. 255 ppsa – wystosowuje się do wnioskodawcy wtedy, gdy jego oświadczenia okażą się niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzą wątpliwości i rodzi po jego stronie obowiązek w postaci złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych. Oznacza ono więc w istocie, iż złożony przez stronę wniosek nie może niejako sam przez się stanowić podstawy do przyznania jej prawa pomocy, i ma na celu zniesienie tego stanu rzeczy. Służy ono przede wszystkim weryfikacji oświadczeń zawartych we wniosku poprzez ich konfrontację z niezbędną dokumentacją źródłową. Należy zatem wskazać, że z przedłożonego przez stronę rachunku zysków i strat oraz bilansu za 2015 r. wynika, że co prawda Spółka osiągnęła za ten rok stratę w kwocie 9.402,47 zł. Słusznie przy tym referendarz sądowy wskazał, że samo wykazanie straty za rok obrachunkowy nie przesądza o konieczności przyznania prawa pomocy, albowiem jest ona wynikiem jedynie nadwyżki kosztów nad przychodami i nie przesądza o sytuacji finansowej wnioskodawcy. Należy bowiem zauważyć, że w okresie rozliczeniowym doszło do zmniejszenia kwoty zobowiązań z kwoty 9.549,63 zł do 5.683,68 zł. Jednocześnie istotne z punktu widzenia oceny sytuacji finansowej Spółki jest to, że z przedłożonych do akt sprawy deklaracji dla podatku od towarów i usług za maj 2016 r. oraz lipiec -październik 2016 r. wynika, że najniższą podstawę opodatkowania (11.360 zł) wykazano w październiku, a najwyższą (13.665 zł) w lipcu. Okoliczność ta nie uszła uwadze referendarza sądowego, który przedstawiając stan faktyczny sprawy odniósł się do kwestii złożonych deklaracji VAT. Co więcej referendarz sądowy odniósł się w sposób szczegółowy do przedłożonych dokumentów kasowych, z których wynika, że w październiku wykazano przychody w kwocie 12.298 zł i rozchody w kwocie 12.993,13 zł, stan kasy wyniósł 6.722,86 zł, a stan poprzedni 7.417,99 zł. Należy przy tym podkreślić, że zestawienie dat złożenia wniosku o przyznania prawa pomocy w niniejszej sprawie (pierwotny wniosek z maja 2016 r., uzupełniony w sierpniu 2016 r.) z raportem kasowym za sierpień 2016 r. (k. 86) wyraźnie wskazuje, że skarżąca miała do dyspozycji kwotę 5.042,68 zł pozwalającą na uiszczenie wpisu od skargi. Dokumenty te wskazują, że nie tylko nie znajduje uzasadnienia formułowany w sprzeciwie zarzut oparcia się przez referendarza sądowego o dane z 2015 r., ale wręcz zaprzeczają twierdzeniu Spółki o zaprzestaniu działalności wskutek wydania w 2009 r. decyzji o wywłaszczeniu. Rację miał przy tym referendarz sądowy wskazując, że Spółka nie przedłożyła wszystkich dokumentów wskazanych w wezwaniu co powoduje, że istnieją wątpliwości co do sytuacji finansowej i majątkowej skarżącej. Pomimo bowiem wskazania w wezwaniu referendarza sądowego konieczności przedłożenia wyciągów i wykazów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącą, w szczególności, na który zgodnie z informacją znajdującą się w aktach administracyjnych przelano Spółce odszkodowania za wywłaszczone nieruchomości, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont, takich dokumentów nie przedstawiono. Przedłożenie wyciągu za jeden dzień nie można uznać, za wypełnienie nałożonego obowiązku. Również brak przedłożenia deklaracji za czerwiec 2016 r. może wskazywać na wybiórcze potraktowanie wniosku, albowiem - jak słusznie zauważył referendarz sądowy - największą podstawę opodatkowania Spółka wykazała w miesiącu następującym po nim. Powyższe wskazuje zatem, że Spółka nie wykazała przesłanek do przyznania jej prawa pomocy ani w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów, ani też w części (tj. połowy), a rozstrzygnięcie referendarza sądowego jest w pełni prawidłowe. Na marginesie przyjdzie wskazać, że wnosząc sprzeciw skarżąca nawet nie próbowała przedłożyć brakujących dokumentów co powoduje, że nawet na etapie wniesienia sprzeciwu wątpliwości wyrażone w zaskarżonym postanowieniu nie zostały usunięte. Odnosząc się do zarzutu ograniczenia prawa do sądu w przypadku odmowy zwolnienia od kosztów sądowych należy wskazać, że prawo to nie ma charakteru bezwzględnego. Instytucja prawa pomocy jest jedną z form realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego (art. 199 ppsa). Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną (i rodzinną, co w przypadku osób prawnych nie ma znaczenia), nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Generalną zasadą postępowania sądowego jest więc ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu, stąd każda osoba wszczynająca postępowanie winna się liczyć z wydatkami na ten cel. Dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona winna znaleźć pokrycie w swych dochodach nawet przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 1980 r., sygn. akt I CZ 99/1980, Lex 8257). Przyznanie przez sąd prawa pomocy winno mieć zatem charakter wyjątkowy. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i winno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona rzeczywiście nie ma środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 4 kwietnia 2011 r., sygn. akt II FZ 103/11; z dnia 25 lutego 2011 r., sygn. akt I FZ 26/11). Instytucja prawa pomocy jako jeden z elementów prawa do sądu służy wszak wówczas tylko, gdy wystąpi realna potrzeba ochrony naruszonego interesu strony. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie jest równoznaczny z przyznaniem stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej. Reasumując powyższe należy stwierdzić, że zaskarżone rozstrzygnięcie odpowiada prawu, a tym samym postanowienie referendarza sądowego z dnia 26 stycznia 2017 r. należało utrzymać w mocy. Mając powyższe na uwadze Sąd, działając na podstawie art. 260 ppsa, orzekł jak w sentencji.