I SA/Gl 1398/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Bożena Pindel (spr.) po rozpoznaniu w dniu 11 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. P. od postanowienia starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach z dnia 3 marca 2016 r. w sprawie ze skargi M. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2009 r. postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. W dniu 3 marca 2016 r. po rozpoznaniu wniosku skarżącego M. P. z dnia 3 listopada 2015 r. starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia referendarz w pierwszej kolejności odniósł się do wskazanych przez skarżącego motywów wniosku. W tych ramach odnotował, że skarżący powołał się na swoją aktualną sytuację finansową, akcentując, iż konieczność zapłaty zaległości podatkowej wynikającej z zaskarżonej decyzji w ratach wynoszących obecnie [...] zł miesięcznie uniemożliwia mu uiszczenie wpisu od skargi w wysokości 2.000 zł. Zarazem w urzędowym formularzu wniosku skarżący wskazał, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe i posiada udziały w trzech nieruchomościach gruntowych. Następnie referendarz zwrócił uwagę, że w odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia danych wniosku pełnomocnik skarżącego zaakcentował, iż skarżący nie posiada tytułów własności do nieruchomości położonych w M. przy ul. [...][...] (adres podany w skardze) i przy ul. [...][...] (adres wskazany we wniosku). W pierwszym z tych mieszkań, którego właścicielem jest dziadek skarżącego, skarżący był zameldowany do dnia 28 października 2015 r. Wówczas zameldował się w drugim z nich, które z kolei należy do jego drugich dziadków. Skarżący nie ponosi jednak kosztów utrzymania tego lokalu. Zarazem nadal partycypuje w wydatkach dotyczących mieszkania, w którym był zameldowany uprzednio, przy czym dziadek skarżącego (właściciel tej nieruchomości) nie jest członkiem jego wspólnego gospodarstwa domowego. Zgodnie z oświadczeniem, wśród miesięcznych kosztów, jakie skarżący ponosi, znajdują się opłaty za: prąd (422,90 zł), gaz (46,22 zł), internet z telefonem (75,90 zł), ubezpieczenie samochodu (71,50 zł), wyżywienie (około 600 zł), paliwo (200 zł), ogrzewanie (125 zł), gospodarowanie odpadami (36 zł) i wodę (242,40 zł, z tym, że kwota ta dotyczy: czteroosobowego gospodarstwa skarżącego, jednoosobowego gospodarstwa jego dziadka i jednoosobowego gospodarstwa innej osoby). Ze złożonych dokumentów wynika, że skarżący w większości pokrywa należności tym tytułem, choć nie figuruje jako odbiorca tych usług na wystawionych rachunkach. Nadesłane zaświadczenia wskazują natomiast, że zarówno on, jak i pozostali członkowie jego gospodarstwa domowego nie złożyli zeznań podatkowych za 2014 r. z uwagi na brak dochodów. Saldo rachunku bankowego skarżącego na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku wyniosło 24.066,20 zł, a w dniu podpisania wniosku znajdowały się na nim środki pieniężne w kwocie 7.655,38 zł. Z kolei z zestawienia obrotów i zobowiązań podatkowych skarżącego wynika, że w ubiegłym roku osiągnął dochód w wysokości 18.917,17 zł przy przychodzie w kwocie 853.696,18 zł i kosztach wynoszących 834.779,01 zł. W czwartym kwartale dochód ten opiewał na kwotę 83.545,72 zł (przychód – 306.515,01 zł; koszty – 222.969,29 zł), a w październiku 2015 r., czyli w miesiącu poprzedzającym złożenie skargi i rozpatrywanego wniosku – 46.859,25 zł, co wynika z rozliczenia księgi przychodów i rozchodów za okres od 1 do 31 października 2015 r. Zarazem przychód w tym samym okresie stanowił kwotę 127.589,30 zł. Z deklaracji VAT-7K wynika z kolei, że podstawa opodatkowania podatkiem od towarów i usług w drugim, trzecim i czwartym kwartale 2015 r. stanowiła równowartość 851.997,00 zł. Przystępując w tej sytuacji do przedstawienia motywów swego rozstrzygnięcia, referendarz przytoczył wpierw brzmienie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. - Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), następnie powoływanej w skrócie: p.p.s.a. Zaakcentował przy tym, że prawo pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania, a jego przyznanie następuje w wyjątkowym przypadku. Podkreślił też, że strona, która wnosi o zastosowanie względem niej tej instytucji, musi wpierw sama poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Odwołując się następnie do postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 września 2015 r., sygn. akt I FZ 362/15, wskazał, że w przypadku przedsiębiorcy kryterium mającym znaczenie decydujące dla ustalenia możności poniesienia kosztów sądowych jest osiągnięty przychód (a nie dochód lub poniesiona strata). Mając to na względzie, podniósł, że wysokość przychodu osiągniętego przez skarżącego w ubiegłym roku (853.696,18 zł), czy choćby w miesiącu poprzedzającym złożenie rozpatrywanego wniosku (127.589,30 zł) pozwala sądzić, że skarżący powinien wygospodarować środki niezbędne do opłacenia skargi (2.000 zł). Jak dodał, słuszność tego poglądu wzmacnia fakt, że w tym ostatnim okresie skarżący osiągnął dochód ponad dwudziestokrotnie przewyższający wskazaną opłatę sądową (46.859,25 zł). Odnosząc się na koniec do kwestii wydatków skarżącego, za godne uwagi uznał też spostrzeżenie, że wiele spośród nich nie stanowi przypisanych mu obciążeń o charakterze koniecznym. W związku z powyższym referendarz uznał, że wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie i odmówił mu przyznania prawa pomocy. Sprzeciw od tego postanowienia, błędnie nazwany zażaleniem, został złożony w trzech egzemplarzach, z których jeden podpisał skarżący, a dwa – jego pełnomocnik. Autorzy sprzeciwu zażądali uchylenia zaskarżonego orzeczenia i uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu zarzucili błędne przyjęcie założenia, że samo ustalenie wysokości przychodów przedsiębiorcy jest wystarczające do stwierdzenia możności poniesienia przezeń kosztów sądowych. Jednocześnie wytknęli referendarzowi sądowemu posłużenie się wyjętym z kontekstu fragmentem uzasadnienia postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 października 2011 r., sygn. akt II FZ 542/11 i pominięcie faktu, że w orzeczeniu tym wskazano wprost na konieczność uwzględnienia także wydatków prowadzonej działalności gospodarczej. Dalej wyrazili przekonanie, że wnikliwa analiza dostarczonego materiału dowodowego, w szczególności zaś zestawienie operacji na rachunku bankowym z fakturami wystawionymi przez kontrahentów, pozwala na uznanie, że skarżący nie ma możliwości poczynienia oszczędności w kosztach, które są konieczne z uwagi na specyfikę przedmiotu działalności, jaką prowadzi. Rezygnacja z zakupu paliwa do maszyn budowlanych czy zapłaty za ich najem wiązałaby się bowiem z zatrzymaniem działalności przedsiębiorstwa i utratą możności generowania przychodów. Tymczasem to właśnie na nabycie wspomnianego paliwa została przeznaczona w całości kwota, jaka pozostawała na rachunku bankowym skarżącego w chwili złożenia wniosku. Co równie istotne, wykazana wysokość dochodu nie odzwierciedla rzeczywistej kondycji prowadzonej działalności, gdyż obowiązujące przepisy prawa uniemożliwiają zaliczenie do kosztów faktur, które nie zostały zapłacone, i tym samym prowadzą do sztucznego zawyżenia wyniku finansowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Rozpatrywany sprzeciw nie jest zasadny. Wyjaśnienie motywów niniejszego rozstrzygnięcia należy rozpocząć od wskazania, że w analizowanej sytuacji zastosowanie ma art. 260 p.p.s.a. Przepis ten (w brzmieniu obowiązującym dla postępowań wszczętych w dniu 15 sierpnia 2015 r. i następnie) stanowi, że rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, a więc także od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach tych wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Rozpoznanie sprawy następuje na posiedzeniu niejawnym (§ 3). Jednocześnie zaakcentować trzeba, że domaganie się zwolnienia od kosztów sądowych, czyli prawa pomocy w zakresie częściowym, podlega uwzględnieniu wtedy, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 p.p.s.a.). Prawo pomocy stanowi więc odstępstwo od zasady wyrażonej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Nie ulega zatem wątpliwości, że przyznanie tego prawa następuje tylko w wyjątkowej sytuacji, a mianowicie wtedy, gdy ograniczone możliwości płatnicze lub ich brak pozbawiają stronę możliwości skorzystania z prawa do sądu. Przeszkoda ta oczywiście musi być realna, co oznacza, że do stwierdzenia jej istnienia niezbędne jest poznanie sytuacji wnioskodawcy, w tym jego zdolności płatniczej. Przy tym wymaga podkreślenia, że to na nim spoczywa ciężar przekonania oceniającego do słuszności żądania. Odnosząc te uwagi do niniejszej sprawy, stwierdzić należy, że analiza materiału źródłowego istotnie nie pozwala na uznanie, by skarżący nie był w stanie wygospodarować środków niezbędnych do opłacenia skargi. Koszty sądowe jako należności publicznoprawne powinny bowiem korzystać z pierwszeństwa zaspokojenia. Poza tym zaaprobować należy pogląd, zgodnie z którym wydatki te stanowią normalne koszty działalności gospodarczej, a ewentualność ich poniesienia – ryzyko przedsiębiorcy. W rezultacie możność pokrycia tych należności faktycznie podlega ocenie przez pryzmat osiąganych przychodów, a sam fakt poniesienia straty nie świadczy o braku dysponowania wolnymi środkami zwłaszcza w sytuacji, gdy strata ta nie została spowodowana nierentownością przedsiębiorcy. Tymczasem w niniejszej sprawie wpis od skargi stanowi niewielką część przychodu, jaki skarżący osiągnął tak w minionym roku, jak i w miesiącu poprzedzającym zgłoszenie żądania. Co więcej ten ostatni okres zakończył się dla skarżącego dodatnim wynikiem finansowym, a dochód w wysokości ponad dwudziestokrotnie wyższej od wpisu od skargi tym bardziej przesądza o konieczności uznania możności uiszczenia przez skarżącego wspomnianej opłaty sądowej. Z tych względów zaskarżone postanowienie referendarza sądowego należało uznać za prawidłowe i jako takie utrzymać w mocy na podstawie powołanego wyżej art. 260 p.p.s.a.