I SA/Gl 355/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Wolf - Mendecka po rozpoznaniu w dniu 14 września 2009 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J. L. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych w kwestii wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. WSA/post.1 - sentencja postanowienia Odpowiadając na wezwanie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 10.065 zł, skarżący J. L. wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie go od obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Uzasadniając złożony wniosek podał on, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z małżonką, będącą – wskutek problemów zdrowotnych – osobą bezrobotną mającą prawo do zasiłku w wysokości 662,20 zł brutto. Wskazał, że sam otrzymuje wynagrodzenie za pracę w kwocie 1276 zł brutto. Zdaniem wnioskującego, dochody powyższe wynoszą łącznie 1938,20 zł brutto, która to kwota wystarcza z trudem na pokrycie podstawowych kosztów związanych z funkcjonowaniem na zupełnym minimum zaspokajania potrzeb. Następnie skarżący wspomniane koszty funkcjonowania wyliczył na sumę 2740 zł (w tym: paliwo ok. 250 zł, koszty leczenia ok. 590 zł, telefon ok. 50 zł, koszty utrzymania domu ok. 350 zł, żywność ok. 600 zł, środki czystości ok. 130 zł, prąd ok. 150 zł, gaz ok. 300 zł, odzież ok. 100 zł, zajęcia komornicze z decyzji Izby Skarbowej w K. 220 zł). Skarżący w oświadczeniu o stanie rodzinnym podał informację o dwóch pełnoletnich synach. Wskazał również, iż jeden z nich przebywa w Holandii i brak jest z nim kontaktu. Drugi z synów od 3 lat prowadzi osobne gospodarstwo domowe i "mieszka w konkubinacie, w związku z tym nie posiada majątku". Dodał zarazem, że syn zamieszkały w kraju wykazuje stratę z działalności gospodarczej oraz że dochód w spółce, w której jest on współwłaścicielem, nie jest stały i waha się od 800-1200 zł. Zgodnie z oświadczeniem podanym we wniosku (formularz PPF) skarżący posiada dom (115m2 ) i nieruchomość rolną o powierzchni 18 arów. W piśmie z dnia 3 czerwca 2009 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia w terminie 7 dni danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącego i osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, przedłożenie wyciągów i wykazów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont, nadesłanie kopii zeznań podatkowych za rok 2008 złożonych przez skarżącego, jego małżonkę oraz inne osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym (zastrzeżono, że w przypadku, gdyby którekolwiek z tych zeznań nie zostało złożone, należy przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie właściwego organu podatkowego), przedłożenie stosownego zaświadczenia wydanego przez właściwy urząd pracy, że małżonka skarżącego jest osobą bezrobotną, oraz wskazującego wysokość otrzymywanego przez nią zasiłku, udokumentowanie za pomocą potwierdzenia wpłat lub stosownego zaświadczenia wystawionego przez organ podatkowy, że skarżący uiszcza miesięcznie wskazaną we wniosku kwotę tytułem spłaty zaległości podatkowych, wyjaśnienie przyczyn, dla których we wniosku nie wspomniano o udziałach posiadanych przez skarżącego w Spółkach [...],[...],[...] (sprecyzowano, że jeżeli udziały te zostały zbyte, należy ten fakt udokumentować, w przeciwnym razie zaś – nadesłać należy wyjaśnienia tych Spółek określających wartość udziałów oraz wysokość środków wypłaconych skarżącemu w ostatnim roku, np. tytułem dywidend), przedłożenie odpisów ostatniej informacji o nieruchomościach i obiektach budowlanych złożonej przez skarżącego na potrzeby podatku od nieruchomości oraz ostatniej (ostatnich) decyzji w sprawie tego podatku, wyjaśnienie, dlaczego we wnioskach nie wymieniono pojazdów posiadanych przez skarżącego i jego małżonkę, wykazanie wydatków związanych z leczeniem małżonki skarżącego, w szczególności z zakupem leków, za pomocą faktur VAT, paragonów wystawionych przez apteki, szpitale, przychodnie itp. oraz udokumentowanie za pomocą odpisów faktur lub rachunków wysokości wydatków z tytułu stałych opłat związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego, jednak tylko tych, które są ponoszone przez skarżącego i jego małżonkę. Odpowiadając na wezwanie referendarza sądowego skarżący nadesłał dokumenty dotyczące nawiązanego stosunku pracy (w szczególności zaś umowę o pracę wraz aneksem, zmniejszającym z dniem 1 lutego 2009 r. wynagrodzenie z 4200 zł do 1276 zł; jako pracodawca została w niej wymieniona spółka jawna, w której udziały przejął po skarżącym jego syn, podpisany jako osoba reprezentująca pracodawcę na wszystkich dokumentach); wyciąg z rachunku bankowego małżonki skarżącego (saldo ujemne na tym rachunku wynosiło w dniu 7 maja 2009 r. 3.964,87 zł, natomiast wpływy na ten rachunek miały z reguły miejsce z tytułu zasiłku dla bezrobotnych); zeznania podatkowe skarżącego i jego małżonki za 2008 r. (skarżący wykazał w niej przychody z działalności gospodarczej prowadzonej w spółce będącej jego pracodawcą w kwocie 322.991,24 zł, koszty ich uzyskania w kwocie 375.466,79 zł i stratę w kwocie 52.475,55 zł); dokumenty potwierdzające ustanie stosunku pracy małżonki (w tym zaświadczenie, że od dnia 6 lutego 2009 r. jest ona osobą bezrobotną oraz że w miesiącu marcu 2009 r. otrzymała zasiłek w wysokości 580,60 zł netto); pismo informujące o zaliczeniu nadpłaty na poczet zaległości podatkowych; dowody rejestracyjne samochodów posiadanych przez skarżącego (według wyjaśnienia wartość obu tych samochodów wynosi łącznie maksymalnie około 10.000 zł) oraz dokumentację dotyczącą udziałów posiadanych przez skarżącego w Spółkach [...],[...] i [...] (według oświadczeń zarządów Spółek [...] i [...] z dnia 15 czerwca 2009 r. skarżący posiadał w tych Spółkach odpowiednio 17 udziałów o wartości po 1000 zł i 9 udziałów o wartości po 1200 zł, jednak Spółki te nie prowadziły w ubiegłym roku żadnej działalności i wykazały straty, z kolei zarząd Spółki [...] oświadczył, że Spółka ta została w dniu 7 stycznia 2009 r. rozwiązana). Na podstawie postanowień umowy z dnia 4 czerwca 2009 r. skarżący zbył swoje udziały w Spółce [...] za kwotę 969 zł. Ponadto, w swoim piśmie z dnia 20 maja 2009 r. skarżący przyznał się organowi prowadzącemu postępowanie karne do złożenia fałszywych zeznań o pełnym pokryciu kapitału zakładowego Spółek [...] i [...]. Skarżący przedstawił także dokumenty, dotyczące bieżących kosztów utrzymania oraz czynności egzekucyjnych, podejmowanych w toku postępowania egzekucyjnego toczącego się przeciwko małżonce (w tym zawiadomienie o wpisie hipoteki przymusowej na nieruchomości w kwocie [...]). Wnioskujący zaznaczył, że nie uzyskał zaświadczenia organu podatkowego w sprawie przebiegu postępowania egzekucyjnego, ponieważ jego zdaniem termin 7 - dniowy wyznaczony w wezwaniu referendarza byłby niemożliwy do zachowania. Referendarz w piśmie z dnia 30 czerwca 2009 r. wezwał skarżącego do uzupełnienia w terminie 7 dni danych zawartych we wniosku o prawo pomocy, poprzez: wykonanie poprzedniego wezwania do nadesłania wspomnianego już wyżej zaświadczenia organu podatkowego oraz złożenie wyjaśnień dotyczących działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącego w 2008 roku. W wezwaniu zaznaczono, iż wyjaśnienia te powinny być wsparte stosowną dokumentacją, tj. zaświadczeniem potwierdzającym zawieszenie lub wykreślenie tej działalności z ewidencji oraz odpisem ostatnio sporządzonej ewidencji środków trwałych lub odpisem umowy dotyczącej przekształceń własnościowych dotyczących spółki jawnej A , w której wspólnikiem był skarżący, np. umowy o przeniesienie praw przysługujących skarżącemu w tej spółce na jego syna, a nadto odpisami deklaracji na podatek od towarów i usług składanych w imieniu tej Spółki okresie ostatnich sześciu miesięcy, ewidencji środków trwałych posiadanych w ramach działalności gospodarczej tej Spółki oraz prowadzonych w związku z nią ksiąg rachunkowych lub podatkowej księgi przychodów i rozchodów za wskazany wyżej okres. Odpowiadając na wezwanie skarżący podał, że wcześniej wykonał już wezwanie w sprawie zaświadczenia organu podatkowego. Poinformował jednocześnie, że wniosek o wydanie zaświadczenia został złożony i zapowiedział nadesłanie zaświadczenia po jego otrzymaniu przez właściwy organ. Wyjaśnił również, że Spółka, w której był wspólnikiem, przynosiła straty i że przeniósł wszystkie swoje prawa i obowiązki wspólnika na syna, aby ten próbował na własny rachunek ratować działalność firmy. Do pisma załączył odpisy dokumentów źródłowych, w tym wniosku o wydanie zaświadczenia przez organ podatkowy, księgę przychodów i rozchodów Spółki A i bilans za okres od maja do października 2008 r. (według tegoż bilansu przychody Spółki w tym okresie wyniosły 423.365,85 zł, koszt zakupu towarów – 167.153,05 zł, a pozostałe wydatki 197.204,89 zł, co dało dochód w kwocie 59.007,91 zł. Nadesłany bilans zawiera odręczne adnotacje wskazujące, iż w Spółka wykazała faktycznie stratę w kwocie 41.692, 62 zł); deklaracji dla podatku od towarów i usług złożonych przez tę Spółkę w tym samym okresie (najwyższą podstawę opodatkowania, 825.693 zł, wykazano przy tym w miesiącu październiku 2008 r.); tabele amortyzacji środków trwałych Spółki (wskazano tam środki trwałe w postaci samochodu osobowego i motocykla) oraz dokumenty odnoszące się do przekształceń własnościowych w Spółce. W odniesieniu do tych ostatnich dokumentów referendarz sądowy stwierdził, iż w świetle uchwały wspólników z dnia 4 listopada 2008 r. (wyrażającej zgodę na przystąpienie do Spółki syna skarżącego), syn ma taki sam adres zamieszkania jak skarżący. Ponadto, zgodnie z postanowieniem z dnia 26 listopada 2008 r. skarżący został wpisany do Krajowego Rejestru Sądowego jako samoistny prokurent Spółki. Przy piśmie z dnia 23 lipca 2009 r. skarżący nadesłał zaświadczenia w sprawie zaległości podatkowych jego i małżonki oraz ich spłaty. Zgodnie z tym zaświadczeniem, zaległości skarżącego wynoszą [...] zł, zaś jego małżonki [...] zł. Postanowieniem z dnia 28 lipca 2009 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Uzasadniając takie rozstrzygnięcie wskazał on przede wszystkim, iż przedłożony przez stronę materiał dowodowy nie pozwala na wolną od wątpliwości ocenę jego najogólniej rozumianej sytuacji majątkowej. Wątpliwości te nasuwa już pobieżny ogląd wniosku, gdyż wyszczególnione tam stałe wydatki gospodarstwa domowego wnioskodawcy ponad dwukrotnie przewyższają zadeklarowane dochody tego gospodarstwa. Rozpoznający wniosek wskazał, iż skarżący albo zataił jakieś inne źródło dochodu, albo pozostaje, wbrew swoim twierdzeniom, we wspólnym gospodarstwie domowym z synem, finansującym co najmniej część wydatków. W postanowieniu zaznaczono też, że skarżący przekazał synowi udział w Spółce, w której działalność stanowiła, zgodnie z zeznaniem podatkowym za 2008 rok, jedyną formę jego aktywności zarobkowej (wyłączne źródło dochodów). Nie zasługują na wiarę wyjaśnienia wnioskodawcy wskazujące przyczyny, dla których to przekazanie nastąpiło, mające wykluczać dalsze osobiste prowadzenie przez niego spraw Spółki. Wytknięto skarżącemu ponadto, iż nie wykonał on wyraźnego i rozbudowanego wezwania, nie nadsyłając jakichkolwiek dokumentów dotyczących jego syna i nie przedstawiając aktualnych materiałów na temat kondycji finansowej prowadzonej przez niego Spółki. Zaznaczono końcowo, że wartości obrotu wynikające z deklaracji dla podatku od towarów i usług, jak i koszty odzwierciedlone w podatkowej księdze przychodów i rozchodów Spółki kilkukrotnie przewyższają wysokość wpisu sądowego od skargi, jaki należy uiścić w niniejszej sprawie. W obszernym sprzeciwie skarżący wniósł o ponowne przeanalizowanie wniosku o prawo pomocy i przyznanie tego prawa chociażby poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając sprzeciw zaznaczył on, że wynagrodzenie za pracę podane we wniosku było wynagrodzeniem średnim. Nie jest ono adekwatne do obecnej sytuacji finansowej, gdzie dochody brutto wynoszą 1938,20 zł (w tym zasiłek małżonki). Podane we wcześniejszym wniosku dochody brutto małżonków od miesiąca stycznia do kwietnia 2009 r. wynosiły natomiast 2669,20 zł. Zarzucił postanowieniu referendarza tendencyjność w zakresie wyliczenia wynagrodzenia. Dodał przy tym, iż przedstawione we wniosku koszty utrzymania jak i wszystkie pozostałe koszty również ujęte były jako średnie koszty i nie są one adekwatne do faktycznie ponoszonych miesięcznych wydatków. W kosztach utrzymania uwzględniona została również kwota 220 zł w zajęciach komorniczych, która jednak nie została wypłacona z wynagrodzeń małżonków ale z pobrana z rozliczenia rocznego za 2008 r. Wnioskujący podał, iż paliwo do samochodu kupowane jest jedynie, gdy zachodzi konieczność udania się do lekarza, natomiast z uwagi na awarię drugi 20 – letni samochód jest unieruchomiony. Na samochodach ustanowiony jest zastaw. Żywność małżonkowie kupują w sklepach dyskontowych i na targu po najniższych cenach. Skarżący podał, iż syn R. L. prowadzi osobne gospodarstwo domowe w J. przy [...] (w załączeniu przedstawił kopię umowy użyczenia lokalu mieszkalnego). Syn ten nie wyraził ponadto zgody na przedstawianie dokumentacji, dotyczącej jego dochodów. Ponadto wnioskujący stwierdził, że ustalenie funkcji prokurenta samoistnego w Spółce w jego osobie było związane ze szczególnym charakterem działalności Spółka A. Będąc wspólnikiem prowadził bowiem wszystkie rozmowy handlowe. Firma współpracująca z przedsiębiorstwami sektora publicznego powiązana jest szczególnymi umowami, które dla ważności wymagały jego uczestnictwa. Stąd skarżący podjął decyzję o umieszczeniu zapisu o prokurze samoistnej w jego osobie. Do sprzeciwu, oprócz wskazanej wyżej kopii umowy użyczenia lokalu, skarżący dołączył kopie wyciągów z rachunku bankowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Na wstępie stwierdzić należy, iż z uwagi na skutecznie wniesiony sprzeciw postanowienie referendarza, przeciwko któremu został on wniesiony utraciło moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlegała rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Konsekwencja taka wynika bowiem z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.). Rozpoznanie wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy, który zgodnie ze wskazaniem strony obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych, sprowadza się zatem do ustalenia, czy w niniejszej sprawie spełniona jest określona w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przesłanka przyznania prawa pomocy. Zgodnie bowiem z treścią powołanego przepisu przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym uzależnione jest od wykazania, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2005 r., sygn. akt II FZ 137/05, niepubl.). Rozpoznanie wniosku skarżącego wymaga zatem ustalenia, czy wykazał on, że poniesienie kosztów postępowania sądowego zainicjowanego skargą na decyzję organu podatkowego, wskazaną w sentencji postanowienia, zagrażałoby codziennej egzystencji wnioskodawcy. Innymi słowy zbadać należało, czy w rozpoznawanej sprawie został osiągnięty stan pewności co do tego, że skarżący nie jest w stanie pokryć kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania. Zdaniem Sądu orzekającego skarżący nie wykazał, jakoby nie był w stanie ponieść kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Zgromadzony materiał dowodowy, aczkolwiek obszerny, nie pozwala bowiem na stanowczą i wolną od nasuwających się wątpliwości ocenę stanu majątkowego wnioskodawcy. Zasadnicze wątpliwości nasuwa przede wszystkim pozycja materialna syna skarżącego, zamieszkałego w Polsce, będącego udziałowcem Spółki jawnej. W rozpatrywanej sprawie brak jest bowiem dokumentów źródłowych, dotyczących syna skarżącego. W sprzeciwie strona wnioskująca wskazała wprawdzie, iż syn prowadzi odrębne gospodarstwo domowe, a przedstawione uprzednio dokumenty stanowiły wyraz jego dobrej woli. Z uwagi na brak zgody syna, nie dołączono aktualnych dokumentów dotyczących Spółki ani dokumentów źródłowych dotyczących tegoż syna. Niemniej jednak, zdaniem Sądu, niedołączenie przedmiotowej dokumentacji, niezależnie od przyczyny takiego stanu rzeczy, nie usuwa mankamentów wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ujmując rzecz inaczej, wskazać należy, że w rozpatrywanej sprawie nie zostało wykazane, iż skarżący nie korzysta z pomocy finansowej syna, którego możliwości finansowe nie są znane. W powyższym kontekście nie sposób również pominąć faktu, iż syn skarżącego, na skutek przekształceń własnościowych w Spółce A został osobą obdarowaną przez ojca, stając się współwłaścicielem tejże Spółki. Zgodnie natomiast z art. 897 Kodeksu cywilnego (zawartym w Tytule XXXIII dotyczącym darowizny) jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Zwrócić w tej kwestii należy również uwagę na wynikające zasadniczo z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zobowiązanie małżonków, oraz dzieci i rodziców, do wzajemnej pomocy. Przedstawione przez stronę okoliczności, zdaniem Sądu, nie mogą zostać ocenione jako wystarczające do stwierdzenia, że złożyła ona wyczerpujące oświadczenie o stanie rodzinnym oraz dochodach najbliższych. Jednocześnie, brak aktualnych dokumentów źródłowych, dotyczących Spółki uniemożliwia ocenę aktualnej sytuacji finansowej tego podmiotu, będącego własnością syna skarżącego. Nie ulega natomiast wątpliwości, że uwidocznione w podatkowej księdze przychodów i rozchodów Spółki A koszty (za rok 2008) przewyższają znacząco wysokość należnego w niniejszej sprawie wpisu sądowego od skargi. Identyczna uwaga odnosi się do przedłożonej do akt sprawy deklaracji dla podatku od towarów i usług za 2008 r., z której wynika, iż Spółka obraca sumami pieniężnymi, znacznie przekraczającymi kwotę wpisu. Wszystkie podniesione wyżej okoliczności, zdaniem Sądu, skutkować muszą stwierdzeniem, że skarżący nie wykazał, iż przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w stosunku do niego zachodzi. Oświadczenia strony i złożone przez wnioskującego dokumenty źródłowe nie pozwalają bowiem na osiągnięcie stanu pewności co do tego, że skarżący nie jest w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia, działając w oparciu o art. 260 tej ustawy.