I SA/Gl 519/16

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Piotr Łukasik po rozpoznaniu w dniu 22 grudnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi Stowarzyszenia A w P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zwrotu dotacji udzielonej z budżetu gminy w kwestii wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. Postanowieniem z dnia 18 lipca 2016 r. starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach zwolnił skarżące Stowarzyszenie od kosztów sądowych, jednocześnie odmawiając przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie, tj. w części dotyczącej ustanowienia adwokata. W motywach uzasadnienia podkreślono, że opłaty sądowe, od których m.in. zwolniono stronę skarżącą są tym elementem kosztów sądowych, które w rzeczywistości determinują realizację prawa do Sądu zagwarantowanego przez Konstytucję RP. I chociaż wniosek Stowarzyszenia cechują pewne wątpliwości i mankamenty dowodowe, to na gruncie przedstawionych dokumentów uznano, że ta forma przyznania prawa pomocy jest w niniejszym przypadku uzasadniona i konieczna. Wzmocnienia tej konkluzji rozpoznający wniosek dopatrzył się także w treści art. 239 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; dalej w skrócie: "P.p.s.a.") w brzmieniu obowiązującym od 15 sierpnia 2015 r. Otóż przepis ten wprowadził do ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi dodatkową grupę podmiotów, które korzystają ze zwolnienia od opłat sądowych z mocy prawa. Do grupy tej należą m.in. organizacje pożytku publicznego. Do sfery zadań publicznych takich podmiotów, o której mowa w art. 3 ust. 1 (społecznie użytecznej), ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2016 r., poz. 239) należą zadania w zakresie przeciwdziałania uzależnieniom i patologiom społecznym (art. 4 ust. 1 pkt 32). Podkreślono dalej, że zgodnie z treścią statutu skarżącego Stowarzyszenia, jednym z jego celów jest wszechstronna pomoc osobom uzależnionym motywująca do leczenia i rehabilitacji społecznej (patrz art. 2 pkt 1 statutu). Można zatem przyjąć, że o ile strona skarżąca nie jest z formalnego punktu widzenia organizacją pożytku publicznego, o tyle profil jej działalności jest (był) zogniskowany wokół celów, które są typowe dla tych właśnie organizacji. Referendarz podkreślił w dalszej części uzasadnienia, że w omawianym przypadku można mieć wątpliwości, co do rzeczywistej sytuacji pieniężnej Stowarzyszenia, jednakowoż przyjęto, że będą one miały wpływ wyłącznie na rozstrzygnięcie dotyczące ewentualnych dalszych kosztów procesowych związanych ze wstąpieniem do sprawy profesjonalnego pełnomocnika. Odmowę przyznania prawa pomocy w tej części uzasadnia m.in. fakt, że Stowarzyszenie, wbrew stanowisku jego Przewodniczącej, nie zakończyło swojej działalności z formalnego punktu widzenia. Nie umknęło też uwadze rozpoznającego wniosek, że w ramach likwidacji rachunku bankowego uzgodniono, że saldo tego rachunku zostanie stronie wypłacone w gotówce. Brak jest natomiast informacji jaka to była kwota i w jaki sposób została następnie rozdysponowana. Co więcej, pkt 4 wezwania z dnia 9 czerwca 2016 r. zobowiązywał Stowarzyszenie do ujawnienia historii dwóch rachunków bankowych, tymczasem w ramach korespondencji z dnia 28 czerwca 2016 r., strona skarżąca udokumentowała jedynie fakt zamknięcia jednego z nich. Za przyznaniem prawa pomocy w części dotyczącej ustanowienia adwokata nie może przemawiać nadto okoliczność, że Stowarzyszenie pomimo deklarowanych trudności konsultowało się adwokatem (patrz "ad. 5" pisma z 28 czerwca 2016 r.), co oznacza, że posiadało środki na tego typu usługi obce. W chwili obecnej Stowarzyszenie ponowiło wniosek o ustanowienie adwokata w ramach urzędowego formularza wniosku o przyznane prawa pomocy z dnia 9 listopada 2016 r. W motywach wniosku Przewodnicząca Stowarzyszenia odnotowała, że działalność jednostki oparta była na wolontariacie, a w skład zarządu wchodzą osoby nie związane z prowadzeniem finansów. Z oświadczenia o majątku i dochodach wynika, że Stowarzyszenie nie posiada jakiegokolwiek majątku, ani nie osiąga dochodów. Pismem z dnia 22 listopada 2016 r. referendarz sądowy wezwał Stowarzyszenie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1) nadesłanie wyciągów i wykazów z rachunku bankowego nr [...], obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich sześciu miesięcy. W przypadku jego zamknięcia należało nadesłać dokumenty potwierdzające tę okoliczność; 2) nadesłanie kompletnego sprawozdania finansowego za rok obrotowy 2013; 3) wskazanie etapu postępowania likwidacyjnego wszczętego uchwałą nr [...]; w tych ramach należało wykazać czynności określone art. 37 ust. 2 ustawy Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2015 r., poz. 1393); 4) złożenie wyjaśnień, co do oświadczenia H. D. złożonego w ramach czynnego udziału przed organem odwoławczym w dniu 28 stycznia 2016 r., z którego wynika, że majątek stowarzyszenia został zlikwidowany. Należało w tej materii przedłożyć stosowne dokumenty potwierdzające tę okoliczność oraz wskazujące na jej przebieg. Pouczono przy tym, że niezastosowanie się do wezwania w terminie 7 dni może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 2 P.p.s.a. Odpowiadając na przywołane wyżej wezwanie, Stowarzyszenie nadesłało pismo przewodnie z dnia 9 grudnia 2016 r., w którym jego Przewodnicząca wyjaśniła, że odnośnie podjęcia działań skutkujących likwidacją jednostki, Stowarzyszenie korzystało z opinii B w W., z opinii Kancelarii Adwokackiej adwokata M. P. oraz Biura Rachunkowego C w P.. Podniosła, że "do tej pory nie otrzymaliśmy pozytywnej opinii w sprawie kontynuowania procesu likwidacyjnego." Przewodnicząca oświadczyła dalej, że Stowarzyszenie nie posiadało i nie posiada majątku, było organizacją non profit. Działalność odbywała się wyłącznie ze środków publicznych przekazywanych przez Urząd Miasta w P. i nieodpłatnej pracy wolontariuszy. Urząd finansował działanie Stowarzyszenia od 1992 r. do 2013 r., które prowadziło świetlicę dla dzieci z rodzin [...] oraz punkt konsultacyjny dla osób [...]. Określenie "majątek" użyte w trakcie czynnego udziału przed organem odwoławczym w dniu 28 stycznia 2016 r. jest określeniem w znaczeniu potocznym i obejmuje przedmioty, w które świetlica Stowarzyszenie była wyposażona, służące do pomocy w nauce oraz zajęć wychowawczo-terapeutycznych m.in. były to przybory szkolne, artykuły papiernicze, książki, zabawki. W załączeniu do pisma nadesłano dokument wypowiedzenia rachunku bankowego w D w dniu 28 listopada 2013 r. oraz sprawozdanie końcowe z wykonania zadania publicznego z okresu od 2 stycznia 2013 r. do 31 października 2013 r. Mając powyższe na uwadze zważono, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718), osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Należy w tym miejscu podkreślić, że w procesie analizy ponownego wniosku Stowarzyszenia, nie sposób pominąć konkluzji, które poczyniono w toku rozpoznania poprzedniego. Zastrzeżono wówczas, iż zakres przyznanego prawa pomocy był podyktowany przede wszystkim zagwarantowaniem stronie konstytucyjnego prawa do Sądu. Zwrócono uwagę, że choć z formalnego punktu widzenia, Stowarzyszenie nie jest organizacją pożytku publicznego (korzystającą ze zwolnienia od kosztów sądowych z mocy ustawy na gruncie art. 239 § 2 P.p.s.a.), to przez pryzmat szerokiego spektrum jej działalności (realizowanej – jak wynika z art. 6 Statutu – w oparciu o zasadę wolontariatu określoną w art. 42 ustawy o działalności pożytki publicznego i o wolontariacie), uznano, że jest jednostką, której profil był zogniskowany wokół celów typowych właśnie dal takich organizacji. Zwrócono jednocześnie uwagę, że wniosek zawierał pewne mankamenty, które z uwagi na podniesione wyżej okoliczności, rozstrzygnięto na korzyść strony. Poczyniono wówczas jednakże zastrzeżenie, że wyjaśnienie zaistniałych wątpliwości, co do stanu majątkowego i dochodów Stowarzyszenia, będzie miało wpływ na rozstrzygnięcie dalszych ewentualnych kosztów sądowych związanych ze wstąpieniem do postępowania profesjonalnego pełnomocnika. Powracając więc na grunt obecnie złożonego wniosku, trzeba podkreślić, że Stowarzyszenie dysponowało wystarczająco długim okresem czasu, wydłużonym dodatkowo o wezwanie z dnia 22 listopada 2016 r., aby zgromadzić dokumenty, które w sposób jednoznaczny wskazałyby na zaistnienie w tym przypadku przesłanki przyznania prawa pomocy w części dotyczącej ustanowienia adwokata. Tymczasem przedstawione materiały źródłowe, pomimo tego, że już w postanowieniu referendarza z dnia 18 lipca 2016 r. sygnalizowano wątpliwości i zarazem dokumenty, które pozwoliłyby na ich rozwianie, nie ujawniły, co weszło w skład majątku jednostki i w jaki sposób został on ewentualnie rozdysponowany. Oświadczenia Przewodniczącej Stowarzyszenia są w tym wypadku niewystarczające, albowiem jak to wynika z ugruntowanego stanowiska judykatury, słowo "wykaże" użyte w art. 246 P.p.s.a. oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 863/11, LEX nr 1104158). Nie ujawniono nadto wyciągów z drugiego z rachunków bankowych prowadzonego na rzecz wnioskującej jednostki przez E S.A. o nr [...]. Odpowiadając na punkt wezwania dotyczący właśnie tego rachunku, kolejny raz z tej sprawie nadesłano informację o zamknięciu innego rachunku Stowarzyszenia, prowadzonego w D. Odnosząc się natomiast do tej części argumentacji Przewodniczącej Stowarzyszenia (patrz pismo z dnia 9 grudnia 2016 r.), w której akcentuje, że jednostka była organizacją non profit, wypada przywołać ugruntowane stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego, który uznał, że z faktu, iż stowarzyszenie jest organizacją non profit nie wynika, że jest ono zwolnione z obowiązku zapewnienia sobie środków na prowadzenie działalności statutowej. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Państwo powoduje, że faktycznie działalność stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasadzie, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 491/11; dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy podkreślić, że zgodnie z art. 33 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2015 r., poz. 1393), - stowarzyszenie uzyskuje środki na swoją działalność m. in. ze składek członkowskich. Podobnie art. 32 Statutu Stowarzyszenia przewiduje, że źródłem uzyskiwania środków finansowych przez Stowarzyszenie są m. innymi składki członkowskie. Zatem osoby zakładające takie stowarzyszenie, mając na uwadze powyższą okoliczność, winny wziąć pod uwagę własną sytuację materialną i podjąć decyzję czy sytuacja ta pozwala im na prowadzenie tego rodzaju działalności. Nie jest bowiem dopuszczalne przerzucanie ciężaru kosztów związanych z prowadzoną działalnością na współobywateli na etapie aktywnej realizacji założonych celów (czynny udział w postępowaniu sądowoadministracyjnym). Z przepisów ustawy Prawo o stowarzyszeniach oraz Statutu Stowarzyszenia wynika, że majątek Stowarzyszenia tworzą m.in. składki członkowskie. Majątek ten służy wyłącznie do realizacji celów statutowych Stowarzyszenia. Wnioskodawca posiada zatem możliwości uzyskania środków finansowych na pokrycie należnych kosztów sądowych i kosztów wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru. Ewentualna rezygnacja ze składek członkowskich bądź też ich nieregularne wpływy jest dobrowolną decyzją Stowarzyszenia, zaś skuteczność w ich egzekwowaniu jest kwestią wewnętrzną organizacji i nie może oznaczać przerzucenia na Skarb Państwa ciężaru finansowania postępowania sądowego. W kontekście tych ostatnich uwag, a w szczególności majątku Stowarzyszenia, należy podkreślić, że w świetle zgromadzonego materiału można jedynie stwierdzić, że jednostka w istocie podjęła uchwałę o likwidacji, niemniej jednak z aktu tego, wszak pkt 2 uchwały Nr 1 z dnia 13 lutego 2014 r. (patrz akta administracyjne) pozostał niewypełniony, nie wynika tak naprawdę jaki był dalszy los majątku Stowarzyszenia. Oświadczenia Przewodniczącej, nie poparte żadną dokumentacją źródłową, nie mogą mieć znaczenia przesądzającego w omawianej materii. Co ważne, wątpliwości w tym zakresie były sygnalizowane już w poprzednim postanowieniu referendarza, a mimo to, nie poczyniono żadnych kroków zmierzających do wyjaśnienia akcentowanych wątpliwości. Reasumując, skoro Stowarzyszenie nie wykorzystuje przewidzianych prawem możliwości zgromadzenia środków finansowych, nie może zatem skutecznie domagać się przyznania prawa pomocy w całości. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, np. pokrycie kosztów ustanowienia pełnomocnika rodzi bowiem ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się w znacznej mierze finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06, publ. tamże). W toku rozpoznania wniosku nie stracono z pola widzenia tego, że skarżące Stowarzyszenie, pomimo deklarowanych problemów finansowych, korzystało już z usług kancelarii adwokackiej. Reasumując, nie wykazano w tej sprawie, że wnioskujące Stowarzyszenie może być beneficjentem prawa pomocy w pełnym zakresie, wszak ustanowienie adwokata w chwili obecnej, oznaczałoby przyznanie, niejako na raty, prawa pomocy w zakresie całkowitym. Taki stan rzeczy jest niedopuszczalny w świetle wszystkich akcentowanych wyżej wątpliwości. W wyniku wszystkich poczynionych wyżej rozważań, działając na podstawie art. 258 §1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., w związku z art. art. 246 § 2 pkt 2 tej ustawy, postanowiono jak w sentencji.