I SA/Gl 68/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Eugeniusz Christ (spr.) po rozpoznaniu w dniu 11 czerwca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi H. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]., nr [...], znak [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej w kwestii wniosku skarżącej z dnia 13 kwietnia 2012 r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym postanawia 1) umorzyć postępowanie z wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych; 2) odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Wyrokiem z dnia 8 marca 2012 r., wydanym w niniejszej sprawie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę H.B. na decyzję odmawiającą skarżącej – jako płatnikowi składek – umorzenia należności z tytułu nieopłaconych w terminie składek w łącznej wysokości [...]zł, w tym: składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz kosztów upomnienia i odsetek za zwłokę naliczonych na dzień 15 lutego 2011 r. Po otrzymaniu odpisu tego wyroku z uzasadnieniem, H. B. wniosła od niego skargę kasacyjną. Równocześnie wystąpiła z wnioskiem z dnia 13 kwietnia 2012 r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Uzasadniając to żądanie, podała, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z mężem; nie mają żadnych nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych; źródłem ich dochodów jest jej emerytura w wysokości 1084,94 zł netto oraz wynagrodzenie jej męża z tytułu umowy o pracę na czas określony w kwocie 1862,86 zł netto. Takie wysokości wskazanych świadczeń zostały wykazane w zaświadczeniach załączonych do wniosku. Jak wynika z tej dokumentacji podana wartość emerytury uwzględnia pomniejszenie tego świadczenia o zajęcie egzekucyjne w kwocie 465,88 zł. W dniu 24 kwietnia 2012 r. referendarz sądowy wezwał skarżącą do złożenia dodatkowych oświadczeń i przedłożenia dokumentów źródłowych, zwracając szczególną uwagę na powinność wykazania, jakiego rzędu kwoty aktualnie obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, a także przedstawienia kopii zeznań podatkowych za rok 2011 oraz wyciągów i wykazów z rachunków bankowych i dokumentów dotyczących lokat i kont skarżącej i osób pozostających z nią w tymże gospodarstwie domowym. W odpowiedzi H. B. złożyła pismo z dnia 4 maja 2012 r. zawierające zestawienie ponoszonych kosztów. Część z nich udokumentowała. Były to: czynsz najmu lokalu mieszkalnego – 446,28 zł, opłata za energię elektryczną – 350,27 zł, należność z tytułu zaległości w podatku od towarów i usług – 200,02 zł, rata pożyczki – 121,97 zł, a także opłata semestralna za pobieranie nauki – 30 zł. Pośród pozostałych wyszczególniła wydatki na: opał – około 330 zł, gaz – około 65 zł, telefon – 50 zł, lekarstwa – około 100 zł, środki czystości – około 100 zł, artykuły szkolne – około 50 zł. Nadto przedstawiła: roczne obliczenie podatku sporządzone dla niej przez organ rentowy i zeznanie podatkowe jej męża, z którego wynika, iż w 2011 r. osiągnął on dochód z tytułu umowy o pracę i innych źródeł. Załączyła również zestawienie operacji na rachunku bankowym jej męża, oświadczając zarazem, że sama nie jest posiadaczem "konta rozliczeniowo-oszczędnościowego w żadnym z banków". Postanowieniem z dnia 16 maja 2012 r. referendarz sądowy umorzył postępowanie z wniosku skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych, wyjaśniając, iż z mocy ustawy nie ma ona obowiązku ich uiszczania w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych. Zarazem odmówił ustanowienia adwokata, uznając, że nie zostały spełnione przesłanki uwzględnienia tego żądania. Jego zdaniem przemawia za tym wzgląd na stałość i wysokość osiąganych dochodów przez skarżącą i jej męża, a także to, że nie wszystkie ich wydatki są stałe (np. zakup opału) lub mogą być zakwalifikowane jako powodujące uszczerbek w koniecznym dla nich utrzymaniu (spłata pożyczki). Odpis tego orzeczenia doręczono skarżącej w dniu 23 maja 2012 r. W dniu 26 maja 2012 r. wniosła ona od niego sprzeciw, w którym stwierdziła, że: koszty, jakie zadeklarowała "są całkowicie konieczne i niezbędne" i "nie znamionują życia ponad stan"; stale ponosi wydatki na opał, ponieważ mieszka w narożnym lokalu z nieszczelnymi oknami, który znajduje się w nieocieplonym budynku; jej mąż osiąga dochody tylko i wyłącznie z tytułu umowy o pracę, a dodatkowy przychód, jaki wykazał w zeznaniu podatkowym za rok 2011, stanowi kwotę zasiłku chorobowego wypłaconego mu w związku z wypadkiem w pracy; niezawinione bankructwo wywarło negatywny wpływ nie tylko na sytuację majątkową, ale i stan zdrowia skarżącej i jej męża. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Stanowi o tym art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. - Dz. U. z 2012 r., poz. 270), następnie powoływanej w skrócie: p.p.s.a. Przepis ten ma zastosowanie także w analizowanym przypadku. Wobec tego przypomnienia wymaga, że złożony przez H. B. wniosek z dnia 13 kwietnia 2012 r. dotyczy zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Dla oceny zasadności pierwszego z wymienionych żądań decydujące znaczenie ma art. 239 pkt 1 lit. e) p.p.s.a. Stanowi on bowiem, że nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, a więc również w sprawie niniejszej, albowiem dotyczy ona odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. W takiej sytuacji postępowanie z wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych jest bezprzedmiotowe i jako takie podlega umorzeniu na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 i § 2 p.p.s.a. Z kolei stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 p.p.s.a. samo ustanowienie adwokata składa się na istotę prawa pomocy w zakresie częściowym i zostaje przyznane, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak z tego wynika, prawo pomocy stanowi odstępstwo od zasady odpłatności postępowania i z tego też względu jego przyznanie następuje w szczególnej sytuacji. W orzecznictwie sądów administracyjnych akcentuje się zasadność zastosowania tej instytucji, gdy wnioskodawca znajduje się w wyjątkowo trudnym położeniu materialnym, a mianowicie jest pozbawiony środków do życia, obiektywnie nie ma możliwości pozyskania kwot na pokrycie kosztów postępowania (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 717/11, LEX nr 1103043); jest osobą bezrobotną, samotną, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 797/11, LEX nr 1104128). Jednocześnie podkreśla się, że w pierwszej kolejności wnioskodawca winien jednakże sam podjąć próbę zabezpieczenia stosownych środków, czyli właściwie zaplanować wydatki i poczynić oszczędności do granic zabezpieczenia utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 826/11, LEX nr 1104143). Odniesienie powyższego do rozpatrywanego przypadku wymaga stwierdzenia, iż nie została w nim spełniona przesłanka przyznania prawa pomocy. Uzasadnienie motywów tej kwalifikacji należy zaś rozpocząć od wskazania, że skarżąca wraz z małżonkiem osiągają stałe dochody. Ich łączna wysokość jest równa 2947,80 zł miesięcznie netto, co jak trafnie spostrzegł referendarz sądowych, stanowi prawie dwudziestokrotność wynagrodzenia adwokata za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej od wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego. Kwota należna tym tytułem wynosi bowiem 147,60 zł zgodnie § 18 ust. 1 pkt 2 lit. b) i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.). Niezależnie od tego, także porównanie dochodów z wydatkami ponoszonymi na utrzymanie gospodarstwa domowego pozwala dostrzec, że skarżąca jest w stanie zgromadzić oszczędności wystarczające na pokrycie tej należności, a w tym względzie nie bez znaczenia pozostaje okoliczność, iż jest to koszt jednorazowy. Konstatacja ta ostaje się zarówno przy uwzględnieniu wszystkich wyszczególnionych przez nią kwot, jak i tych, których stałość wysokości (przede wszystkim dotyczy to zakupu opału), czy zasadność ponoszenia przed należnościami publicznoprawnymi (mowa tu o spłacie pożyczki) należy oczywiście zakwestionować. Mając na uwadze powyższe okoliczności, na podstawie powołanych przepisów należało orzec jak w sentencji postanowienia.