I SA/Gl 804/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Sędzia NSA Eugeniusz Christ (spr.), Asesor WSA Katarzyna Stuła-Marcela, Protokolant specjalista Agnieszka Rogowska- Bil, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 grudnia 2019 r. sprawy ze skargi K. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej oddala skargę. Decyzją z dnia [...] r., znak: [...], wydaną po rozpatrzeniu odwołania pana K.W. (dalej: strona lub zobowiązany) od decyzji Dyrektora Ośrodka Pomocy [...] w C. (dalej organ) Nr [...] z dnia [...]r. w sprawie odmowy umorzenia stronie należności za pobyt w Ośrodku Pomocy [...] w C. (dalej: Ośrodek) w kwocie [...] zł na podstawie rachunków wystawionych w dniach [...]r., w wysokości po [...] zł każdy, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie (dalej: Kolegium lub SKO), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. 2018. 2096 ze zm.), w związku z art. 60 pkt 7, art. 64 ust.1, art. 67 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. 2017. 2077 ze zm.), art. 67a § 1 pkt 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. 2018. 800 ze zm.), art. 18 ust.1 ustawy z dnia 13 listopada 2003 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego (Dz. U. 2018. 1530 ze zm.) i art. 42² ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (t. j. Dz. U. 2018. 2137) utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Kolegium wskazało, że odmawiając umorzenia spornej opłaty organ ustalił, że brak jest występowania przesłanki ważnego interesu podatnika jak również ważnego interesu publicznego, zaś trudności finansowe i osobiste, na które powołuje się dłużnik, nie mogą stanowić uzasadnienia dla uwzględnienia jego żądania.  W odwołaniu od tej decyzji strona wskazała, że nie może się zgodzić ze stwierdzeniem organu, że nie zachodzą przesłanki określone w art. 67a § 1 pkt 3 Ordynacji podatkowej, czyli że nie zaistniał ani ważny interes dłużnika ani interes publiczny. Strona stwierdziła, że jej sytuacja finansowa i osobista jest bardzo trudna, gdyż nigdzie nie pracuje i jest na utrzymaniu babci, u której mieszka oraz że nie może podjąć pracy z uwagi na stan zdrowia i podjęte leczenie. Strona stwierdziła, że jej stan zdrowia nie wynika z nadużywania alkoholu, lecz spowodowany został depresją, która pojawiła się trzy lata temu po kradzieży samochodu. Następnie SKO przytoczyło treść art. 42² ust.1 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, art. 64 ust. 1 i art. 67 ustawy o finansach publicznych, art. 67a §1 pkt 3 O.p. SKO zauważyło, że z treści tego ostatniego przepisu wynika, że postępowanie w sprawie udzielenia ulgi jest postępowaniem dwuetapowym. Pierwszy etap obejmuje przeprowadzenie postępowania dowodowego celem ustalenia, czy w danej, indywidualnej sprawie istnieje uzasadniony, ważny interes podatnika lub interes publiczny. Wskazało, iż przesłanki te mają charakter rozłączny co oznacza, że wystarczy by jedna z nich wystąpiła aby organ podatkowy był zobligowany do podjęcia rozstrzygnięcia mającego postać uznania administracyjnego. Niewystąpienie żadnej z tych przesłanek skutkuje tym, że organ nie może, gdyż nie ma ustawowej możliwości umorzenia powstałej zaległości. W takiej sytuacji, tj. gdy organ ustali, że w sprawie nie występuje żadna z przesłanek wymienionych w powołanym przepisie zobowiązany jest do podjęcia decyzji w sprawie odmowy uwzględnienia wniosku, gdyż tylko ważny interes podatnika lub interes publiczny przesądzić może o zastosowaniu wobec strony ulgi. W drugim zaś etapie, tj. w sytuacji gdy organ stwierdzi zaistnienie którejkolwiek z przesłanek podejmuje decyzję w ramach uznania administracyjnego, co do ewentualnego umorzenia zaległości. SKO podniosło, iż stwierdzenie istnienia tych przesłanek nie wiąże organu I instancji, tzn. nie musi on podjąć decyzji korzystnej dla zobowiązanego, gdyż może w ramach swojego uznania, zadecydować o odmowie przyznania ulgi, nawet wówczas, gdy istnieje np. ważny interes zobowiązanego. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy Kolegium zauważyło, iż w toku postępowania administracyjnego przeprowadzonego przez organ ustalono, że zobowiązany ur. [...]r. nigdzie nie pracuje i pozostaje na utrzymaniu babci, u której mieszka i nie ponosi żadnych wydatków związanych z utrzymaniem mieszkania. Z przedłożonej karty informacyjnej z leczenia szpitalnego wynika, że w okresie od [...]r. do [...]r. przechodził leczenie szpitalne z powodu epizodu [...] i skłonności do nadużywania różnych substancji psychoaktywnych. Strona złożyła oświadczenie, że nie otrzymuje żadnych świadczeń pomocowych i nie spłaca zaciągniętego za granicą kredytu, a obecnie przebywa na terapii dla ludzi uzależnionych. W oparciu o powyższe ustalenia organ stwierdził, że sprawie istnieje subiektywny ważny interes dłużnika, gdyż jego sytuacja finansowa i osobista jest trudna, natomiast brak jest zarówno występowania przesłanki ważnego interesu podatnika jak również ważnego interesu publicznego, zaś wskazane w zgromadzonym materiale dowodowym trudności nie wynikają ze zdarzeń nadzwyczajnych, których zobowiązany nie mógł przewidzieć. Następnie Kolegium wskazało, że zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych o istnieniu ważnego interesu dłużnika nie decyduje jego subiektywne przekonanie, lecz powinny decydować kryteria zobiektywizowane, zgodnie z powszechnie aprobowaną hierarchią wartości, w której wysoką rangę mają zdrowie i życie, a także możliwości zarobkowe w celu zdobycia środków utrzymania dla siebie i rodziny. Pojęcia ważnego interesu dłużnika nie można ograniczać tylko i wyłącznie do sytuacji nadzwyczajnych, czy też zdarzeń losowych uniemożliwiających uregulowanie dochodzonej należności pieniężnej, gdyż pojęcie to funkcjonuje w zdecydowanie szerszym znaczeniu, uwzględniającym również sytuację ekonomiczną dłużnika, wysokość uzyskiwanych przez niego dochodów i wydatków. Ponadto zauważyło, że umorzenie należności pieniężnej oznacza zwolnienie dłużnika z obowiązku spełnienia świadczenia wobec jednostki sektora finansów publicznych i skutkuje odstąpieniem od dochodzenia tej należności. Zdaniem Kolegium należność pieniężna może być umorzona w całości lub w części, ale tylko w sytuacji, kiedy zastosowanie innej ulgi byłoby niewystarczające lub niemożliwe. Zdaniem Kolegium, prezentowana w tym zakresie argumentacja organu była w pełni uzasadniona. Okoliczności, na które powołuje się strona nie mają charakteru trwałego. Strona jest osobą bezrobotną, nie osiąga dochodów z pracy dorywczej i równocześnie nie ponosi wydatków związanych ze swoim utrzymaniem w mieszkaniu babci, zauważyło, że strona jest osobą młodą i nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Z załączonej do odwołania karty informatycznej leczenia szpitalnego wynika, że strona okresowo zażywała różne substancje psychoaktywne, w tym [...] i [...], co potwierdziły badania laboratoryjne oraz że w zawartych zaleceniach wskazano na bezwzględny zakaz używania jakichkolwiek substancji psychoaktywnych. Z załączonych do odwołania dokumentów wynika ponadto, że we wrześniu 2017 r. strona była hospitalizowana [...] w A., jednak została zwolniona z powodu postępowania w sposób niezgodny z wymogami terapii. Strona w listopadzie 2017 r. oraz we wrześniu 2018 r. ponownie została przyjęta na leczenie szpitalne, tym rzazem z powodu [...]. Z karty informacyjnej Ośrodka [...] wynika, że strona po kolejnym ciągu alkoholowym została przez sąd skierowana na przymusowe leczenie w tym ośrodku. Dlatego też zdaniem SKO należy przyjąć, iż aktualny stan zdrowia strony spowodowany został nadużywaniem środków psychoaktywnych oraz, iż po zakończeniu leczenia przy zachowaniu abstynencji strona będzie w stanie podjąć zatrudnienie. W tych okolicznościach sprawy zasadne jest zatem stwierdzenie, że możliwa będzie spłata przez stronę należności pieniężnej za pobyt w Ośrodku w przyszłości, zaś strona może obecnie zwrócić się do wierzyciela z wnioskiem o odroczenie spłaty, ewentualnie o rozłożenie jej na raty. W skardze na tę decyzję, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, skarżący wniósł o wzięcie pod uwagę jego stanu zdrowia psychicznego niezależnego od niego oraz oświadczył, że chciałby być zdrowy, pracować i nie być uciążliwy dla siebie i Państwa Polskiego. Odpowiadając na skargę SKO wniosło o jej oddalenie podtrzymując zajęte w sprawie stanowisko. Rozpoznając wniosek skarżącego, postanowieniem z dnia [...]r. referendarz tutejszego Sądu zwolnił go od kosztów sądowych i ustanowił dla niego adwokata. W piśmie z dnia 14 listopada 2019 r. skarżący wniósł o umorzenie mandatów karnych, które kierowane były do sądów w C. i R. Ponownie wskazał na stan zdrowia psychicznego, alkoholowego i nieświadomość wykonywania złych czynów. Stwierdził, że był badany przez lekarzy sądowych oraz, że leczy się od 2016 r. do nadal i z tego względu nie może podjąć żadnej pracy, jest na utrzymaniu Państwa, korzysta w pomocy MOPS-u oraz wyżywienia i jednocześnie bezpłatnie korzysta z pomocy osób drugich. Skarżący dołączył do akt opinię lekarską z dnia [...] r. Na rozprawie w dniu 10 grudnia 2019 r. pełnomocnik skarżącego stwierdził, że choroba skarżącego jako niezależna od jego woli uzasadnia twierdzenie o wystąpieniu ważnego interesu podatnika jako przesłanki do umorzenia spornych należności. Wskazał również na trudną sytuację finansową skarżącego i wniósł o zasądzenie kosztów udzielonej pomocy prawnej z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się nieuzasadniona. Dokonując oceny legalności zaskarżonego rozstrzygnięcia stwierdzić należy, że dotyczyło ono umorzenia należności za pobyt skarżącego w Ośrodku. Poza sporem była kwestia istnienia przedmiotowej należności i jej wysokości, osoby zobowiązanej i konieczności stosowania przepisu art. 67a § 1 pkt 3 O.p. z uwagi na charakter ciążącej na stronie należności. Sporne natomiast było to, czy w sprawie zaistniały przesłanki opisane w powołanym przepisie oraz czy zostały zachowane reguły ich oceny. Zgodnie z treścią art. 67a § 1 pkt 3 O.p. "organ podatkowy, na wniosek podatnika (...), w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem podatnika lub interesem publicznym, może (...) umorzyć w całości lub w części zaległości podatkowe, odsetki za zwłokę (...)". Zauważyć należy, że "Instytucja umorzenia zaległości podatkowej ma charakter uznaniowy w sensie dopuszczalności wyboru konsekwencji prawnych sytuacji opisanej w hipotezie normy prawnej. Stąd też w przypadku stwierdzenia, że w sprawie występuje którakolwiek z przesłanek określonych w art. 67a § 1 O.p. (ważny interes podatnika lub interes publiczny albo obie przesłanki łącznie) – organ w sposób uznaniowy podejmuje decyzje o wyborze alternatywy – przyznać podatnikowi ulgi w spłacie zobowiązań podatkowych, czy też nie. Nie zwalnia to organu z obowiązku przeprowadzenia pełnych i precyzyjnych ustaleń, co do stanu faktycznego i oceny, czy okoliczności sprawy odpowiadają przesłankom zastosowania ulgi" (tak wyrok NSA z dnia 26 lutego 2019 r., sygn. akt II FSK 753/17). Decyzje w przedmiocie ulg jako decyzje uznaniowe podlegają kontroli sądu administracyjnego w ograniczonym zakresie. Sąd nie może poddawać ocenie, czy dokonany przez organ wybór jest słuszny, a zatem Sąd nie jest uprawniony do badania merytorycznej zasadności (celowości) decyzji administracyjnej. Decyzja uznaniowa w pełnym zakresie podlega natomiast badaniu, co do jej zgodności z przepisami proceduralnymi i ocenie, czy organ podatkowy prawidłowo zgromadził materiał dowodowy, czy wyciągnięte wnioski są logiczne i poprawne, a dokonana ocena mieści się w ustawowych granicach. Warto przy tym dodać, że wystąpienie "ważnego interesu podatnika" co do zasady wymaga wykazania konkretnych okoliczności, które są wyjątkowe, niezależne od woli oraz sposobu postępowania podatnika i jednocześnie uniemożliwiają mu wywiązanie się z ciążących na nim obowiązków, zaś "interes publiczny" oznacza dyrektywę postępowania nakazującą uwzględnienie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa a także sytuacji, gdy zapłata zobowiązania spowoduje konieczność sięgnięcia przez zobowiązanego do środków pomocy państwa. Z powyższego wynika, że wydanie decyzji z art. 67a § 1 pkt 3 O.p. musi być poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie przesłanek umorzenia i ich analizą – z zachowaniem reguł procedury, co winno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Przy czym należy brać pod uwagę sytuację zobowiązanego z chwili, gdy podejmowana jest decyzja w sprawie. Oznacza również, że "organ podatkowy musi w każdej rozpatrywanej sprawie indywidulanie ustalić i ocenić na czym polega ważny interes podatnika oraz interes publiczny. Ustalenie, że obie te przesłanki nie wystąpiły wyklucza możliwość zastosowania ulgi podatkowej na podstawie przytoczonego przepisu" (tak wyrok NSA z dnia 5 lipca 2018 r., sygn. akt II FSK 1895/16). Jak wynika z akt i treści wydanych decyzji organy stwierdziły, że w sprawie istnieje subiektywny ważny interes zobowiązanego, bowiem jego sytuacja finansowa i osobista jest trudna, jednocześnie brak jest występowania przesłanki ważnego interesu podatnika jak również ważnego interesu publicznego, gdyż trudności zobowiązanego nie wynikają ze zdarzeń nadzwyczajnych, których zobowiązany nie mógł przewidzieć. Ustaliły bowiem, że strona jest osobą bezrobotną, nie osiąga dochodów i nie ponosi wydatków związanych ze swoim utrzymaniem w mieszkaniu babci. Jest osobą młodą (urodzoną w 1989 r.) i nie twierdził, że legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. Strona okresowo zażywała różne substancje psychoaktywne ([...]) i z tego powodu była hospitalizowana w A. i w Polsce (2017 r.), a nadto pozostawała w leczeniu szpitalnym we wrześniu 2018 r. z powodu nadużywania alkoholi, a następnie - po kolejnym ciągu alkoholowym – została przez Sąd skierowana na przymusowe leczenie w odpowiednim ośrodku. Domagając się umorzenia spornych należności strona wskazała przede wszystkim na swój stan zdrowia psychicznego, jako stan niezależny od jego woli. W tym kontekście wskazać należy, że w wyroku z dnia 13 lutego 2015 r., sygn. akt II FSK 3293/12 NSA stwierdził, że "jeżeli podatnik od dawna cierpi na chorobę psychiczną: [...], to organy podatkowe powinny zbadać zachorowanie na ta dolegliwość i jej możliwy wpływ na postępowanie chorego. Są to niezależne od podatnika, obiektywnie występujące przypadki losowe, które wymagają szczególnie wnikliwego zbadania w kontekście stosowania art. 67a § 1 pkt 3 O.p." W niniejszej sprawie przypadek taki nie wystąpił skoro zobowiązany świadomie i zgodnie z własną wolą doprowadził do tego, że zapadł na wymagająca leczenia chorobę alkoholową, narkomanię oraz nadużywanie różnych substancji psychoaktywnych. Choroby te obiektywnie rzecz ujmując nie były samoistne lecz pozostawały w ścisłym związku z zachowaniem się strony skarżącej. Ulegając tym skłonnościom zobowiązany przynajmniej zgadzał się na skutki jakie uzależnienia te przynoszą. Zachowania takie są nieakceptowalne z punktu widzenia ogółu społeczności, a także pozostają w sprzeczności z dbaniem przez skarżącego o swoje dobro w tym zdrowie. Nie mogą więc stanowić uzasadnionej przyczyny zaistnienia ważnego interesu podatnika, a tym bardziej interesu publicznego, o których mowa w art. 67a § 1 O.p. Jest oczywiste, że zobowiązany ma interes faktyczny w umorzeniu spornych należności, jednakże nie oznacza to, że tylko z tego powodu interes ten staje się ważnym interesem podatnika, czy interesem publicznym. Aktualny trudny stan finansowy i zdrowotny skarżącego pozostaje w bezpośrednim związku z jego wcześniejszym zachowaniem, a skutki tego postępowania były lub powinny być dla skarżącego przewidywalne. Z tych przyczyn Sąd uznał, że ustalenia organów co do braku istnienia po stronie zobowiązanego ważnego interesu czy interesu publicznego w umorzeniu spornych należności były prawidłowe, zaś ustalenia te wykluczały możliwość udzielenia wnioskowanej ulgi. Zgodzić się można z twierdzeniem organów, że pozytywny efekt leczenia i ewentualne podjęcie pracy przez skarżącego, przy uwzględnieniu jego młodego wieku uzasadnia to, że spłata należności może nastąpić w przyszłości. Wskazać przy tym należy, że okoliczności, które wystąpiły po wydaniu zaskarżonej decyzji w tym powołanie się na korzystanie z pomocy społecznej, nałożenie na skarżącego grzywien czy też treść opinii biegłego z dnia [...]r. nie były przedmiotem oceny organów. Fakty te mogą natomiast stanowić podstawę do wystąpienia z kolejnym wnioskiem o umorzenie spornych należności, podobnie jak aktualny stan zdrowia skarżącego i prognoza co do jego zmiany. Z tych przyczyn Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa w sposób opisany w art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. 2018. 1302) i orzekł jak w wyroku. Rozstrzygnięcie o kosztach udzielonej z urzędu pomocy prawnej stronie skarżącej nastąpi w odrębnym orzeczeniu. mr