I SA/Gl 899/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Winiarski, , , po rozpoznaniu w dniu 23 stycznia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych w kwestii wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. W ramach urzędowego formularza (druk PPF z dnia 6 października 2011 r.) – nadesłanego w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 54.241,00 zł - pełnomocnik skarżącego, będący radcą prawnym, wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wnioskodawca podkreślił, że nie osiąga żadnych dochodów i pozostaje na utrzymaniu żony, uzyskującej wynagrodzenie w wysokości 1.900,00 zł brutto, "która jednak z powodu [jego] dawnych długów nie wykracza poza niezbędną pomoc". Oświadczył przy tym, że "nie ma dostępu do jej majątku", pozostając z nią w rozdzielności majątkowej. Według wniosku skarżący żadnego majątku nie posiada i stoi przed koniecznością opłacenia kosztów także w innych sprawach, w których wniósł o przyznanie prawa pomocy. Pismem doręczonym w dniu 10 listopada 2011 r. referendarz sądowy wezwał pełnomocnika skarżącego do uzupełnienia w terminie 7 dni danych zawartych we wniosku poprzez: udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącego i osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, w tym – pomimo rozdzielności majątkowej – przez jego małżonkę (wskazano przy tym, że osoba ta jest objęta także pozostałą częścią wezwania), przedłożenie wyciągów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, obrazujących ich stan oraz operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat (wymieniono przykłady rachunków bankowych, które zostały wymienione w aktach administracyjnych i zastrzeżono, że w przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należy przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty w okresie ostatnich trzech miesięcy, a w razie ich likwidacji – stosowne zaświadczenie wystawione przez bank lub kopię umowy z bankiem o zamknięciu rachunku), nadesłanie kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych za rok 2010 złożonych przez skarżącego oraz inne osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym (sprecyzowano, że jeżeli którekolwiek z tych zeznań nie zostało złożone, należy przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie właściwego organu podatkowego), przedłożenie stosownego zaświadczenia wydanego we właściwym urzędzie pracy, potwierdzającego, że skarżący jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku (wskazano, że w przypadku, gdyby nie było podstaw do wydania takiego zaświadczenia, należy przedstawić zaświadczenie właściwego organu podatkowego, że w roku bieżącym nie odnotowano jakichkolwiek wpłat tytułem zaliczek na podatek dochodowy skarżącego), złożenie wyjaśnień dotyczących działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącego (uszczegółowiono, że wyjaśnienia te powinny być wsparte stosowną dokumentacją: w przypadku zawieszenia lub wykreślenia tej działalności z ewidencji – zaświadczeniem potwierdzającym ten fakt, wystawionym po dniu otrzymania niniejszego wezwania, oraz odpisem ostatnio sporządzonej ewidencji środków trwałych, w razie kontynuowania działalności – zaświadczeniem o treści wpisu w ewidencji gospodarczej oraz odpisami: deklaracji na podatek od towarów i usług za ostatnie sześć miesięcy, ksiąg rachunkowych lub podatkowej księgi przychodów i rozchodów za ten okres oraz ewidencji środków trwałych) oraz udokumentowanie za pomocą kopii faktur lub rachunków wysokości wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego). Pełnomocnik skarżącego pismem z dnia 17 listopada 2011 r., nadanym w tym samym dniu, wniósł o przedłużenie terminu do wykonania wezwania do dnia 7 grudnia 2011 r. Stwierdził, że "skarżący do końca listopada jest chory i przebywa na zwolnieniu lekarskim, co powoduje, że nie jest możliwe zebranie żądanych dokumentów w zakreślonym terminie, gdyż ze względu na ich liczbę i konieczność wystąpienia do stosownych urzędów o wydanie niektórych z nich nie jest możliwe ich zebranie w zakreślonym terminie". Zarządzeniem z dnia 21 listopada 2011 r. referendarz sądowy przedłużył stronie skarżącej wspomniany termin o 7 dni. Odpis tego zarządzenia doręczono pełnomocnikowi skarżącego w dniu 24 listopada 2011 r. W dniu 16 grudnia 2011 r. pełnomocnik złożył odpis księgi wieczystej nieruchomości należącej do małżonki wnioskodawcy. Ponadto oświadczył, że samochód tej małżonki wyprodukowano w 2004 r. oraz że skarżący nie jest zarejestrowany jako bezrobotny. Dodał też, iż "pozostałe informacje i dokumenty złożono zostaną niezwłocznie po ich uzyskaniu przez skarżącego". Postanowieniem z tego samego dnia odmówiono skarżącemu prawa pomocy w sprawie o sygn. akt III SA/Gl 1587/11. Powodem takiego rozstrzygnięcia było niewykonanie wezwania do uzupełnienia danych zawartych we wniosku. Odnotować wypada, iż w tamtej sprawie pełnomocnik skarżącego również uzyskał przedłużenie terminu wyznaczonego wezwaniem z uwagi na chorobę wnioskodawcy, po tym jak zapowiedział, iż żądane dokumenty zostaną nadesłane do dnia 7 grudnia 2011 r. Postanowieniem z dnia 20 grudnia 2011 r. referendarz sądowy odmówił w tej sprawie przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W motywach rozstrzygnięcia podkreślono, że pomimo przedłużonego terminu nie nadesłano w tej sprawie dokumentacji źródłowej, przez co nie można poczynić ustaleń faktycznych. Pismem procesowym z dnia 9 stycznia 2012 r. pełnomocnik skarżącego wniósł sprzeciw od przywołanego wyżej postanowienia referendarza sądowego. W tych ramach w całości podtrzymał dotychczasowy wniosek o przyznanie prawa pomocy. Zaakcentował, że w złożonym w tej sprawie oświadczeniu wskazano, że skarżący nie osiąga żadnych dochodów z działalności gospodarczej i pozostaje na utrzymaniu żony. Pełnomocnik podkreślił, iż wynika z tego, że skarżący działalności takiej nie prowadzi. "Ponadto bez zgody żony nie jest w stanie uzyskać dotyczących jej dokumentów, a nadto choroba uniemożliwiła podjęcie działań zmierzających do uzyskania żądanych przez Sąd dokumentów w terminie". Przy sprzeciwie nadesłano: kopię zeznania podatkowego za rok 2010 (wynika z niego, że skarżący osiągnął przychód ze stosunku pracy w kwocie 531,30 oraz z działalności gospodarczej w kwocie 5.698.470,50, ponosząc przy tym koszty w wysokości 5.678.333,63 zł; dochód z tego ostatniego tytułu wyniósł zatem 20.136,87 zł); raport PIT-5 za grudzień 2010 r.; bilans z księgi przychodów i zakupów za okres od 1 lutego 2010 r. do 31 grudnia 2010 r. (wynika z niego, że w pozycjach kosztowych, poza zakupami towarów handlowych, ujęto w tym okresie pozycje: "pozostałe wydatki: 76.263,51 zł" i "wynagrodzenia: 8.622,01"); informację o dochodach (PIT-11) za 2010 r. potwierdzający ww. przychód ze stosunku pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W punkcie wyjścia należy odnotować, iż z uwagi na skutecznie wniesiony sprzeciw postanowienie referendarza z dnia 20 grudnia 2011 r. utraciło moc, a sprawa [wniosek o przyznanie prawa pomocy – spr.] będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Taki stan rzeczy znajduje bowiem podstawę prawną w art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej w skrócie: P.p.s.a. Intencją J.a B.a jest w tej sprawie uzyskanie przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych (vide pkt 4 druku PPF z dnia 6 października 2011 r.). Rozstrzygnięcie przedmiotowego wniosku sprowadza się więc do zbadania, czy spełniona jest przesłanka wynikająca z treści art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Stosownie bowiem do jego brzmienia, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym uzależnione jest od wykazania przez nią, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Innymi słowy, na skutek wskazanych przez wnioskującego dowodów musi zostać osiągnięty stan pewności co do tego, iż nie jest on w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania. Przenosząc zatem przywołane wyżej reguły na grunt tej sprawy, przyszło stwierdzić, że skarżący nie wykazał, iż w jego przypadku może być zastosowany przywilej procesowy, jakim niewątpliwie jest prawo pomocy. Trzeba tutaj podkreślić, że art. 255 P.p.s.a., który miał w tej sprawie zastosowanie, nakłada na stronę obowiązek współdziałania z Sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Rola sądu ogranicza się tu jedynie do poinstruowania wnioskodawcy, jakimi środkami dowodowymi może on uprawdopodobnić zaistnienie okoliczności, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. (por. post. NSA z dnia 5 stycznia 2007 r., sygn. akt II FZ 797/06, niepubl.). Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. post. NSA z dnia 14 września 2005r., sygn. akt II FZ 575/05, niepubl.). Co znamienne, "w zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym lub małżonków mieszkających osobno w warunkach rozdzielności majątkowej, lecz zobowiązanych na mocy art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) do wspólnego zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli, współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 P.p.s.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy" (por. postanowienie NSA z dnia 25 października 2011 r., sygn. akt II FZ 627/11, LEX nr 1027012). Jeśli natomiast osoba trzecia odmówi współpracy z wnioskodawcą - tak jak to, według oświadczenia skarżącego, uczyniła jego żona - to powinna się liczyć, iż swoją postawą naraża tegoż wnioskodawcę na negatywne konsekwencje w postaci odmówienia przyznania prawa pomocy. Mając zatem na uwadze przywołane wyżej stanowisko judykatury należy tutaj wytknąć, co zresztą uprzednio podniósł referendarz sądowy, że J. B. nie ujawnił na potrzebę rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy niezbędnych w tym zakresie dokumentów. W ślad za postanowieniem referendarza należy podkreślić, że "nie sposób w tych okolicznościach ustalić kwestii zasadniczych, w tym wysokości dochodów uzyskiwanych w gospodarstwie domowym skarżącego i ponoszonych wydatków, kwestii prowadzonej przez niego działalności gospodarczej czy rachunków bankowych, które niewątpliwie skarżący posiadał". Konkluzja referendarza nie mogła ulec zmianie przez pryzmat dokumentów źródłowych, nadesłanych przy piśmie pełnomocnika z dnia 9 stycznia 2012 r., wszak dokumenty te dotyczą roku 2010, a nie bieżącej sytuacji finansowej skarżącego. Sytuację z jaką mamy tutaj do czynienia trafnie – zdaniem Sądu – skonstatował Naczelny Sąd Administracyjny podnosząc, że dokonując oceny, "czy podmiot wnoszący o przyznanie prawa pomocy wypełnił ciążący na nim z mocy art. 246 [P.p.s.a.] obowiązek, sądy administracyjne powinny badać przedłożone dokumenty źródłowe, o których mowa w art. 255 P.p.s.a., pod kątem aktualnej sytuacji finansowej wnioskodawcy. Dokumenty obrazujące przeszłą sytuację majątkową wnioskodawcy są nieistotne, gdyż uzasadnieniem przyznania prawa pomocy jest teraźniejsza niemożność strony w partycypowaniu w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego" (por. postanowienie z dnia 13 lipca 2010 r., sygn. akt II FZ 307/10, LEX nr 663396). Chybioną jest także argumentacja strony skarżącej, że to choroba "uniemożliwiła podjęcie działań zmierzających do uzyskania żądanych przez Sąd dokumentów w terminie" (patrz uzasadnienie sprzeciwu z dnia 9 stycznia 2012 r.). Podkreślić trzeba, że referendarz uwzględnił tę okoliczność i przedłużył stronie termin do uzupełnienia wniosku. Co więcej, niedyspozycja skarżącego obejmowała wyłącznie listopad 2011 r., tymczasem większości z wymaganych dokumentów nie nadesłano nawet przy sprzeciwie. Oznacza to, że od dnia, w którym skarżący dowiedział się o konieczności uzupełnienia wniosku w precyzyjnie określonym zakresie do dnia złożenia sprzeciwu, upłynął de facto bezskutecznie okres dwóch miesięcy. Taką postawę procesową skarżącego uznaje się za bierną, i jaka taka, ma zasadniczy wpływ na ocenę rozpoznanego obecnie wniosku. Za niewystarczające uznano w tej sprawie deklaracja pełnomocnika, w świetle którego skarżący nie osiąga w chwili obecnej żadnych dochodów, o czym świadczyć ma wyłącznie oświadczenie J. B.. Po pierwsze, przyjmuje się w orzecznictwie, że słowo "wykazać", użyte w treści art. 246 P.p.s.a. oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować (patrz np. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I FZ 189/11, LEX nr 948865). Po wtóre, akcentując wysokość przychodów skarżącego za rok 2010 z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej (5.698.470,50 zł), wypada odnotować, że okoliczność jednoczesnego odnotowania niskiego dochodu, czy nawet ponoszenia straty, jest tylko skutkiem ponoszenia wysokich kosztów uzyskania przychodów. Świadczy też o tym, że strona dysponuje środkami na ponoszenie tych kosztów. Poza tym zauważyć należy, że takie wielkości jak koszty podatkowe, dochód i strata są wykazywane na potrzeby rozliczeń w podatku dochodowym i zwykle nie znajdują odzwierciedlenia w rzeczywistej kondycji finansowej przedsiębiorcy. W tych ramach należy zwrócić uwagę na pozycję kosztową wynikającą z buforowego [w tym przypadku czytaj: "okrojonego"] ujęcia bilansu działalności, tj. "pozostałe wydatki" w kwocie 76.263,51 zł. Pozycja ta świadczyć może o tym, że skarżący ma możliwość dysponowania środkami finansowymi w ramach prowadzonej działalności, które mogą być przeznaczone na partycypację w kosztach sądowych. Bierna postawa procesowa skarżącego w kontekście niniejszego postępowania wpadkowego w przedmiocie przyznania prawa pomocy, jawiąca się tutaj poprzez niewykonanie w znacznym stopniu wezwania referendarza sądowego, nie pozwala uwzględnić wniosku, pozostawiając bez odpowiedzi te wszystkie pytania, które stały się podstawą do wezwania z dnia 3 listopada 2011 r.; w orzecznictwie pojawił się nawet pogląd, w świetle którego w takiej sytuacji wniosku nie można rozpoznać merytorycznie, lecz trzeba pozostawić go bez rozpoznania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 września 2005 r., sygn. akt I OZ 842/05, LEX nr 164157).