I SA/Gl 904/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Pindel (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 24 stycznia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. C. od postanowienia starszego referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 7 grudnia 2017 r. w sprawie ze skargi A. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ustalenia wysokości podatku od nieruchomości po wznowieniu postępowania podatkowego postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 7 grudnia 2017 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Przedstawiając stan faktyczny sprawy referendarz sądowy wskazał, że skarżący w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł, wniósł o zwolnienie od obowiązku uiszczenia tej opłaty, akcentując swoją trudną sytuację finansową. Następnie skarżący złożył urzędowy formularz PPF, w którym zakreślił, iż wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych, pozostawiając jednocześnie niewypełnioną rubrykę nr 4.2. W motywach wniosku odnotował, że nie uzyskuje stałych dochodów i utrzymuje się z pracy sezonowej, utrzymując przy tym dwójkę dzieci. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z córką i synem. Za wyjątkiem pustostanu (który "nie był wyceniany 500 m") nie posiada żadnego majątku. Miesięczny dochód oznaczył w przedziale kwotowym pomiędzy 1.500-2.000 zł, akcentując przy tym stałe zobowiązania na poziomie około 2.000 zł. Pismem z dnia 31 października 2017 r. referendarz sądowy, dokonawszy uprzednio analizy ww. oświadczenia w kontekście m.in. tego, które złożył w ramach poprzedniego postępowania w przedmiocie prawa pomocy oraz zawartości akt administracyjnych, wezwał skarżącego do uzupełnienia ww. wniosku – w terminie 7 dni - przez: 1) nadesłanie odpisów tytułów prawnych, na których podstawie skarżący wyzbył się następujących nieruchomości: a) D., ul. [...], b) S., ul. [...], c) S., ul. [...], d) S., ul. [...], e) działka na ul. [...] w przypadku dalszego posiadania tych nieruchomości należało wskazać na sposób ich wykorzystania i ewentualne pożytki; 2) nadesłanie zaświadczenia wskazującego na wszystkie osoby zamieszkałe w lokalach położonych w S. przy ul. [...] i [...]; należało nadto przybliżyć relacje pomiędzy tymi osobami; 3) przedłożenie wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych/SKOK posiadanych przez skarżącego i pozostałe osoby w gospodarstwie domowym, w tym rozliczeniowo-oszczędnościowych, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich czterech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont. W przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należało przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty; 4) wykazanie za pomocą kserokopii stosownych dokumentów (np. rachunków, faktur za media, w tym: gaz, wodę, energię elektr., telefon; dowody potwierdzające wydatki z tytułu np. lekarstw, zakupu opału; gospodarowania odpadami itp.) jakiego rzędu kwoty obciążają aktualnie miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego; w tych ramach należało także wyjaśnić kto i w jakiej wysokości ewentualnie partycypuje w ponoszeniu ww. kosztów; wykonując ten punkt wezwania należało wykazać w jaki sposób dokonuje się zapłaty ww. opłat (przelew bankowy, wpłaty w urzędzie pocztowym, inne); pouczono przy tym skarżącego, że ten punkt należało zastosować do obu nieruchomości wskazanych w pkt 2 niniejszego wezwania; 5) udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów w okresie ostatnich czterech miesięcy, w tym także pozostałych osób w gospodarstwie domowym, w szczególności poprzez zaświadczenia pracodawców, wskazujące nadto formę zapłaty (gotówkową lub bezgotówkową – na rachunek bankowy) i ewentualne obciążenia; dla udokumentowania dochodów z działalności gospodarczej należało nadesłać kopie dokumentów księgowych obrazujących wynik finansowy działalności gospodarczej w okresie ostatnich czterech miesięcy, w tym np. za pomocą księgi przychodów i rozchodów (pełna wersja z opisem zdarzeń gospodarczych), zestawienia sprzedaży, deklaracji VAT, raportów kasowych, itp; w tych ramach należało nadto nadesłać aktualną ewidencję środków trwałych i wartości niematerialnych prowadzonej działalności; udokumentowanie prac dorywczych może nastąpić poprzez nadesłanie oświadczeń osób trzecich, które potwierdziłyby te okoliczności; w tych ramach należy nadto uwzględnić dochody skarżącego z tytułu posiadania udziałów w A Sp. z o.o. w K.; 6) nadesłanie odpisów zeznań podatkowych za 2016 r.; ten punkt wezwania dotyczy również osób pozostałych w gospodarstwie domowym skarżącego; 7) nadesłanie dokumentu, z którego wynikałoby, że skarżący jest osobą samotnie wychowującą dzieci. We ww. wezwaniu pouczono skarżącego, że ilekroć jest w nim mowa o osobach pozostających z nim w gospodarstwie domowym, należy przez to rozumieć także ewentualnie jego żonę, niezależnie od tego, że w małżeństwie obowiązuje rozdzielność majątkowa. Niezależnie od przywołanego wyżej wezwania, zobowiązano skarżącego do jednoznacznego wskazania zakresu wniosku w terminie 7 dni pod rygorem przyjęciem, że ubiega się o przyznanie prawa pomocy wyłącznie poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Przesyłka polecona zawierająca powyższe wezwanie została - wobec niemożności doręczenia jej adresatowi - awizowana w dniu 10 listopada 2017 r., a następnie awizowana powtórnie w dniu 20 listopada 2017 r. W dalszej kolejności, wobec nieodebrania przesyłki w terminie, zwrócono ją do nadawcy z adnotacją "zwrot-nie podjęto w terminie". Referendarz sądowy wskazał, że jego wezwanie do dnia wydania postanowienia pozostało bez odpowiedzi. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie referendarz sądowy na wstępie podniósł, że przedmiotem rozstrzygnięcia jest wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, co jest wynikiem rygoru przyjętego w wezwaniu z dnia 31 października 2017 r. Zaznaczył dalej, że rozstrzygnięcie tego wniosku sprowadza się do zbadania, czy spełniona została przesłanka wynikająca z treści art. 246 § 1 pkt 2 ppsa. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych wskazał, że użyte w treści tego przepisu słowo "wykazać" oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować, a wnioskodawca, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności. Zdaniem referendarza sądowego ze spostrzeżeń tych wynika, że minimum staranności, jaką powinna się wykazać osoba wnosząca o przyznanie prawa pomocy, sprowadza się do dokładnego wykonania wezwania referendarza sądowego zawierającego wytyczne co do katalogu dokumentów źródłowych. Tymczasem – jak podkreślił referendarz sądowy - skarżący nie nadesłał żadnego z dokumentów wymienionych w takim wezwaniu, a termin zakreślony dla dokonania tej czynności procesowej upłynął zaś bezskutecznie w dniu 1 grudnia 2017 r., zgodnie z art. 73 ppsa. Nastąpiła bowiem fikcja doręczenia uregulowana w tym przepisie, co oznacza, że skutek doręczenia przesyłki nastąpił z upływem czternastu dni (24 listopada 2017 r.), począwszy od dnia, w którym po raz pierwszy awizowano przesyłkę (10 listopada 2017 r.). W ocenie referendarza sądowego fakt ten uniemożliwia weryfikację oświadczeń skarżącego, co więcej, wzmacnia wątpliwości co do ich wiarygodności, a co za tym idzie wyłącza wolną od zastrzeżeń ocenę jego możliwości płatniczych. Zaakcentował, że jego wezwanie zmierzało przede wszystkim do ustalenia źródła finansowania wydatków koniecznych dla codziennej egzystencji skarżącego, który oświadczył, że część dochodu uzyskuje okazjonalnie, zaś wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego mają charakter stały. Zaznaczył, że podjął także próbę ustalenia kręgu osób, które mogą współkształtować sytuację materialną skarżącego np. poprzez partycypację w kosztach utrzymania mieszkania. Wezwanie zmierzało także w kierunku zweryfikowania oświadczeń skarżącego co do posiadanych przez niego nieruchomości. W druku PPF zeznał, że posiada jedynie pustostan o pow. około 500 m². Tymczasem z akt administracyjnych sprawy wynika, że posiada kilka nieruchomości, które wskazano w wezwaniu z dnia 31 października 2017 r. w pkt 1 a-e. Końcowo referendarz sądowy zaznaczył, że analiza sytuacji materialnej skarżącego była w tym przypadku szczególnie uzasadniona bowiem wpis sądowy od skargi stanowi 200 zł, a skarżący uiścił już w tej sprawie opłatę sądową w kwocie 100 zł z rachunku bankowego, którego wyciągów także nie przedłożono na potrzebę rozpoznania wniosku. Od ww. postanowienia referendarza sądowego skarżący, w terminie przewidzianym dla dokonania tej czynności, wniósł sprzeciw wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu wniosku o przywrócenie terminu wskazał, że z uwagi na zły stan zdrowia przebywał w dniach 9 – 30 listopada 2017 r. na leczeniu sanatoryjnym, co uniemożliwiło mu odbiór przesyłki z Sądu. Jednocześnie dopełniając uchybionej czynności odniósł się do poszczególnych punktów wezwania referendarza sądowego z dnia 31 października 2017 r. I tak: ad. 1 wskazał, że nigdy nie był właścicielem ani nie wyzbył się nieruchomości położonej w D. przy ul. [...] oraz nieruchomości położonej w S. przy ul. [...], a pozostałe nieruchomości są w jego posiadaniu, ale w żaden sposób ich nie wykorzystuje i nie uzyskuje z tego tytułu żadnych korzyści; ad. 2 podniósł, że nieruchomość przy ul. [...] jest niezamieszkała, natomiast przy ul. [...] zamieszkują jego rodzice, którzy prowadzą odrębne gospodarstwo domowe. Odnosząc się zaś do kolejnych punktów wezwania wskazał "nie dotyczy"; ad. 3 gospodarstwo domowe, jednoosobowe, ad. 4 powyższe opłaty ponosi inne gospodarstwo domowe, niezwiązane z przedmiotową sprawą, ad. 5 w ostatnich 4 miesiącach nie podejmował pracy, ad. 6 – powtórzył, że zeznanie za 2016 r. nie było składane do urzędu skarbowego, ad. 7 – nie jest osobą samotnie wychowującą dzieci. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), dalej "ppsa", rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W dalszej kolejności wskazać trzeba, że w myśl art. 246 § 1 pkt 2 ppsa przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, czyli stosownie do art. 245 § 3 ppsa obejmującym, np. zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części, następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak z tego wynika, instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko niezbędne potrzeby egzystencjalnie (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05), a zatem np. osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Innymi słowy, udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić pełnych kosztów bez zachwiania swojej sytuacji materialnej i bytowej, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ubiegający się o taką pomoc wnioskodawca powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984 r., sygn. akt II CZ 104/84). Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 ppsa oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. W omawianej sprawie referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych przyjmując, że nie udokumentował on okoliczności, które mogłyby przemawiać za uwzględnieniem tego wniosku. W ocenie Sądu, referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że wnioskodawca nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Słusznie przyjął, że wobec braku wykonania przez skarżącego wezwania do nadesłania dokumentów, nie jest możliwa weryfikacja oświadczeń skarżącego. Powyższej oceny nie zmieniają okoliczności przedstawione przez skarżącego we wniosku o przywrócenie terminu do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W piśmie tym skarżący ustosunkowując się do wezwania referendarza sądowego z dnia 31 października 2017 r. nadal nie wykazał, aby spełniał przesłanki upoważniające do przyznania mu prawa pomocy. Do wniosku tego skarżący nie załączył przecież wyciągów z posiadanych przez niego rachunków bankowych, mimo że – jak słusznie zauważył referendarz sądowy – jest on posiadaczem co najmniej jednego rachunku, z którego uiścił w niniejszej sprawie opłatę sądową w kwocie 100 zł. Zaakcentować przyjdzie, że wyciąg z tego rachunku w sposób istotny zobrazowałby aktualny stan majątkowy skarżącego, bowiem najpełniej obrazuje wysokość środków jakimi skarżący dysponuje i na co je przeznacza. Struktura obrotów na rachunkach bankowych pozwala na dość dokładną ocenę, jaka jest rzeczywista możliwość skarżącego uiszczenia kosztów postępowania. Skarżący zaś uniemożliwił dokonanie takiej merytorycznej oceny, nie nadsyłając wyciągu z tego rachunku bankowego. Ponadto skarżący składa sprzeczne i wykluczające się informacje dotyczące ponoszenia stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, wskazując pierwotnie na formularzu PPF, że zobowiązania te kształtują się na poziomie około 2.000 zł, po czym oświadcza, że opłaty te ponosi inne gospodarstwo domowe. Tak samo sprzeczne oświadczenia skarżący składa odnośnie posiadanego majątku. Na urzędowym formularzu PPF z dnia 12 września 2016 r. złożonym w ramach poprzedniego postępowania w przedmiocie prawa pomocy wskazuje, że - poza budynkiem o pow. ok 600 m² będącym pustostanem oraz udziałami o wartości ok. 10.000 zł - nie posiada innego majątku. Z kolei na druku PPF z dnia 20 października 2017 r. skarżący oświadcza, że jedynym jego majątkiem jest pustostan o pow. " 500 m". Natomiast z akt administracyjnych sprawy, jak również z oświadczenia samego skarżącego złożonego we wniosku o przywrócenie terminu do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że jest on właścicielem kilku nieruchomości. Uznać zatem należy, że przedstawione przez skarżącego informacje, pomimo wezwania do ich uzupełnienia, są niepełne, sprzeczne i budzą wątpliwości co do oceny jego rzeczywistej sytuacji materialnej, co uniemożliwia przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Zaznaczyć ponadto w tym miejscu przyjdzie, że na obecnym etapie postępowania koszty sądowe sprowadzają się do uiszczenia wpisu od skargi wynoszącego 200 zł. Poniesienie wydatku w tej kwocie nie powinno wiązać się z reguły ze znacznym obciążeniem budżetu domowego i może spowodować uszczerbek utrzymania koniecznego wyłącznie w przypadku osób znajdujących się w skrajnym ubóstwie, dla których w pierwszej kolejności przeznaczona została instytucja prawa pomocy. W tym kontekście podkreślenia wymaga, że skarżący posiada kilka nieruchomości, a posiadanie majątku, w szczególności posiadanie nieruchomości, co do zasady, wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy, zwłaszcza w sytuacji, gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden sposób nie została ograniczona możliwość jego wykorzystania w celu pozyskania z niego dochodu. Dlatego – jak to przyjmuje się w orzecznictwie sądowym - sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek nie może pozostawać bez wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Wszak udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce jedynie w sytuacji, gdy zdobycie przez nią środków na koszty postępowania w inny sposób jest obiektywnie niemożliwe. Istotne jest zatem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie np. pożyczki, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 25 października 2012 r., sygn. akt I OZ 806/12 i z dnia 8 listopada 2012 r., sygn. akt I OZ 826/12). Konkludując należy stwierdzić, że nie dające się usunąć wątpliwości, wskazane powyżej, nie są wystarczające do dokonania oceny możliwości finansowych skarżącego, a tym samym powodują niemożność przyznania mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Wobec powyższego, w ocenie Sądu słusznie referendarz sądowy uznał, że wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych nie zasługuje na uwzględnienie. Skarżący nie wykazał bowiem, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W takiej sytuacji brak było podstaw do zmiany postanowienia referendarza sądowego. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 260 ppsa, Sąd postanowił jak w sentencji.