II SA/Gl 1012/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska, Sędziowie Sędzia NSA Bonifacy Bronkowski, Asesor WSA Tomasz Dziuk (spr.), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 listopada 2021 r. sprawy ze skargi A.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta R. z dnia [...] r. nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz skarżącego kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Uzasadnienia Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Prezydent Miasta R. ustalił, iż w okresie od 1 lipca 2019 r. do 31 sierpnia 2020 r. A.S. (dalej jako "skarżący") nienależnie pobrał na córki: O.S. oraz M.S. świadczenie wychowawcze w łącznej kwocie 12.500 zł. (po 500 złotych miesięcznie na każdą z córek). W tej samej decyzji organ zażądał zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Jako podstawę prawną decyzji organ wskazał m.in. art. 25 ust. 1 oraz ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2019, poz. 2407 ze zm., dalej w skrócie "ustawa"). Z uzasadnienia decyzji wynika, że świadczenie wychowawcze zostało przyznane skarżącemu informacją nr [...] z dnia [...] r. Świadczenie to przyznano na wskazane powyżej córki skarżącego. Jednak zdaniem organu skarżący utracił prawo do tego świadczenia, gdyż według wyroku rozwodowego z dnia [...] r. sygn. akt [...] córki skarżącego powinny zamieszkiwać przy matce, a na skarżącym ciąży obowiązek łożenia na nie alimentów. W związku z tym organ uznał, że wskazane powyżej świadczenie wychowawcze stanowi świadczenie nienależnie pobrane. Od powyższej decyzji skarżący wniósł odwołanie, w którym wyraził niezadowolenie z zapadłego rozstrzygnięcia. Wskazał, że według planu wychowawczego uzgodnionego z matką jego córek, to on miał pobierać świadczenia a następnie przekazywać je na konto wraz należnymi alimentami. Na dowód realizacji tego uzgodnienia do odwołania załączone zostały potwierdzenia przelewów. Ponadto wraz z wprowadzeniem świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko skarżący zawarł z matką jego córek ustną umowę o podziale po połowie świadczeń przysługujących na córki. Otrzymane zaś środki ze świadczenia wychowawczego przeznaczył wyłącznie "na rzecz i dobro córek", w tym na remont pokoju dla nich, wypoczynek wakacyjny oraz ich doraźne potrzeby. Odwołanie nie przyniosło jednak skutku, gdyż zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W treści uzasadnienia zrelacjonowano dotychczasowy przebieg sprawy oraz przytoczono treść przepisów stanowiących podstawę prawną rozstrzygnięcia, w tym treść art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy, zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Kolegium przywołało także wskazany powyżej wyrok rozwodowy, akcentując, że ustalono w nim miejsce stałego pobytu dzieci u matki, nie orzeczono o kontaktach z ojcem, a jednocześnie zobowiązano ojca do płacenia alimentów na rzecz każdej z córek w wysokości 2.000 zł. miesięcznie. Wskazało także, że według oświadczenia matki od kwietnia 2019 r. córki mieszkają z nią i pozostają pod jej opieką. Według zaś oświadczeń skarżącego zabiera on córki do siebie dwa, trzy razy w tygodniu od 15.30 do 20.30, gdzie mają swój pokój i wówczas zapewnia im wyżywienie, opiekę i urozmaicone spędzanie czasu. Ponadto córki spędzają u skarżącego minimum jeden weekend w miesiącu. Jednocześnie Kolegium uznało, że w sprawie nie ma miejsca opieka naprzemienna. W konsekwencji poczynionych ustaleń Kolegium przyjęło, że wskazane na wstępie świadczenie, wypłacone skarżącemu jest świadczeniem nienależnie pobranym, o którym mowa w art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy. Wypłacono je bowiem pomimo braku prawa do tego świadczenia. Zaakcentowało przy tym Kolegium, że porozumienie zawarte przez skarżącego z matką jego córek nie może być brane pod uwagę. Nie można bowiem w drodze umowy zmienić postanowień ustawowych regulujących uprawnienia do świadczeń wychowawczych. Skargę na powyższą decyzję w imieniu skarżącego wniósł fachowy pełnomocnik będący radcą prawnym. Zarzucono w niej, mogące mieć istotny wpływ na wynik spawy, naruszenie art. 7, art. 11, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. poprzez nienależyte i niepełne wyjaśnienie stanu faktycznego i zasadności przesłanek, którymi kierował się organ, niewyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego oraz niewskazanie w uzasadnieniu przyczyn, dla których organ uznał, że świadczenie wychowawcze wypłacone na konto skarżącego jest świadczeniem nienależnym, w sytuacji, w której środki te były przekazywane przez skarżącego na rzecz matki małoletnich i na ich potrzeby. Nie sposób zatem uznać, że skarżący spożytkował ja na własne potrzeby lub sprzeniewierzył. W związku z podniesionymi zarzutami skarżący domaga się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz zasądzenia kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi zaakcentowano, że to cel świadczenia wychowawczego, a nie miejsce zamieszkania córek skarżącego powinien mieć znaczenie nadrzędne. Decydujące znaczenie należy więc przypisać temu, że skarżący przeznaczał świadczenie na potrzeby małoletnich dzieci. Skoro zaś dzieci otrzymały środki z tytułu tego świadczenia, to żądanie ich zwrotu jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Odpowiadając na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie w całości, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 137, ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U z 2019 r., poz. 2325, ze zm. ) dalej "p.p.s.a.", sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, oraz powołaną podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) p.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.), jeżeli zachodzą przyczyny określone w innych przepisach, sąd stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Przedstawiona tutaj regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości, co do tego, że zaskarżona decyzja może ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Kontrola legalności zaskarżonej decyzji przeprowadzona w oparciu o przedstawione powyżej kryteria wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie, a zaskarżona decyzja oraz poprzedzającą ją decyzja organu I instancji podlega uchyleniu. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 25 ust. 1 oraz ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (obecnie: t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm., dalej jak dotychczas "ustawą"), stanowiący że osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu, przy czym "nienależnie pobrane świadczenie" (w brzmieniu obowiązującym od 1 lipca 2019 r.) to m.in. świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. W realiach rozpoznawanej sprawy świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącemu na córki organy zakwalifikowały jako nienależnie pobrane, gdyż w wyroku rozwodowym ustalono ich miejsce stałego pobytu u matki, nie orzeczono o kontaktach ze skarżącym, którego jednocześnie zobowiązano do płacenia alimentów, a ponadto od kwietnia 2019 r. córki mieszkają u matki. W ocenie Sądu powyższe stanowisko jest wadliwe, gdyż na organach ciążył obowiązek dokonania oceny, czy środki przyznane w ramach świadczenia wychowawczego zostały wykorzystane zgodnie z ich przeznaczeniem, czyli zostały spożytkowane stosownie do celu wskazanego w art. 4 ust. 1 ustawy. Zgodnie z tą regulacją celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu), to w istocie świadczenie to służy dziecku. W konsekwencji okoliczność, na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne (por. wyrok Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Łodzi z 24 czerwca 2021 sygn. II SA/Łd 668/20, w Gliwicach z dnia 7 lipca 2021 sygn. II SA/Gl 47/21 oraz z dnia 15 lipca 2021 sygn. II SA/Gl 572/21, w Krakowie z 18 października 2021 sygn. III SA/Kr 772/12, w Olsztynie z 23 września 2021 r., sygn. akt II SA/Ol 648/21, W świetle dotychczasowych rozważań stwierdzić należy, że jeżeli pobrane przez skarżącego świadczenia wychowawcze zostałyby, tak jak twierdzi sam skarżący, spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb córek, to oznaczałoby, iż świadczenia te nie mogą być zakwalifikowane jako pobrane nienależnie. Jednak wskazany powyżej cel świadczenia wychowawczego nie został wzięty pod uwagę przez Kolegium, ani przez organ I instancji. W konsekwencji w toku kontrolowanego obecnie postępowania administracyjnego nie ustalono, czy i w jakiej wysokości skarżący wypłacone mu świadczenia wychowawcze przekazywał matce jego córek, a w zakresie w jakim środki te wydatkował sam, nie ustalono czy jak twierdzi skarżący środki te zostały przeznaczone na potrzeby córek. Wskazane powyżej kwestie, zdaniem Sądu, należało wyjaśnić, czego organy zaniechały. W związku z powyższymi uchybieniami doszło, zdaniem Sądu, do naruszenia art. 7 i 77 § 1 k.p.a. z uwagi na niewyjaśnienie istotnych dla sprawy okoliczności. Naruszenie to zaś mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organy naruszyły ponadto art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, a naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy. Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz lit. c p.p.s.a. w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, a to wobec wniosku organu przy jednoczesnym braku wniosku skarżącej o przeprowadzenie rozprawy (art. 119 pkt 2 p.p.s.a.). O kosztach postępowania, obejmujących wynagrodzenie pełnomocnika skarżącej w osobie radcy prawnego w kwocie 480 zł, tj. w wysokości określonej w § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265 ze zm.), rozstrzygnięto na wniosek skarżącej zgodnie z art. 200, art. 205 § 2 i art. 209 p.p.s.a. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z przedstawionych powyżej rozważań. Prowadząc ponowne postępowanie, organ I instancji dokładnie ustali, w jakiej wysokości świadczenia wychowawcze, wypłacone skarżącemu za okres od 1 lipca 2019 r. do 31 sierpnia 2020 r., zostały przekazane przez niego matce jego córek. W odniesieniu zaś do tej części wypłaconych skarżącemu świadczeń wychowawczych, których skarżący nie przekazał matce jego córek, organ ustali czy, a jeżeli tak, to w jakiej wysokości, środki te zostały wydatkowane przez skarżącego stosownie do celu wskazanego w art. 4 ust. 1 ustawy. Konieczność ustalenia tych okoliczności nie zwalnia strony skarżącej z aktywności w ich dowodzeniu. Przeciwnie, to strona skarżąca, na wezwanie organu, powinna przedstawić dowody na poparcie powyższych okoliczności oraz udzielić szczegółowych wyjaśnień dotyczących sposobu zadysponowania każdej z otrzymanych kwot świadczenia (za okres od 1 lipca 2019 r. do 31 sierpnia 2020 r.). Rolą organu będzie zaś ich ocena oraz ewentualna weryfikacja poprzez przesłuchanie (w charakterze świadka) matki córek skarżącego. Organ jednak najpierw wykluczy, że w odniesieniu do okresu od 1 lipca 2019 r. do 31 sierpnia 2020 r. matka córek skarżącego samodzielnie pobierała od właściwego organu świadczenie wychowawcze. W sytuacji bowiem równoległego (we wskazanym wyżej okresie) pobierania przez nią świadczeń wychowawczych na córki skarżącego cel tych świadczeń należy uznać już za zrealizowany, a tym samym wypłacone skarżącemu świadczenia należy uznać za nienależnie pobrane. Przywołane w uzasadnieniu orzecznictwo sądów administracyjnych dostępne jest w Centralnej Bazie Orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego (www.nsa.gov.pl).