II SA/Gl 1027/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Żurawik (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Stanisław Nitecki,, Sędzia WSA Krzysztof Nowak, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi A.R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 16 maja 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1038/2024/7627 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Prezydent Miasta G. decyzją z dnia 27 lutego 2024 r., nr [...], działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie j.t. Dz. U. z 2024 r., poz. 572, dalej - k.p.a.), art. 17 i in. ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. z 2024 r., poz. 323 ze zm. – dalej u.ś.r.), po rozpatrzeniu wniosku odmówił A. M. (dalej: "skarżąca", "strona") przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad teściową. W uzasadnieniu wskazano m. in., że niepełnosprawność powstała później niż wymaga tego art. 17 ust. 1b u.ś.r. Osoba wymagająca opieki posiada syna, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie są spełnione przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Strona złożyła odwołanie od ww. decyzji. Zarzucono naruszenie: 1) art. 6 k.p.a. i art 190 ust. 1 Konstytucji RP, poprzez niewłaściwe zastosowanie, mając na uwadze fakt, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego i Trybunał Konstytucyjny nie może uzasadnieniem swego wyroku przesądzić o tym, że jednoznaczna sentencja wyroku może obowiązywać w innym zakresie, niż wynika to z jej brzmienia lub z zasad prawa konstytucyjnego (art. 190 Konstytucji RP), które obowiązują także Trybunał, stojący na straży ich przestrzegania; ani treść uzasadnienia wyroku, ani tym bardziej interpretacja fragmentu uzasadnienia nie może modyfikować treści sentencji wyroku, ani też zmieniać wynikających z przepisów prawa skutków orzeczeń wydawanych przez Trybunał Konstytucyjny; 2) art 17 ust. 1b u.ś.r. (w brzmieniu z daty złożenia wniosku) w zw. z art 190 ust. 1 Konstytucji RP i wyrokiem TK z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, poprzez niewłaściwe jego zastosowanie; 3) art 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a u.ś.r. (w brzmieniu z daty złożenia wniosku) w zw. z art. 2, 18 i 71 ust. 1 Konstytucji RP, poprzez błędną ich wykładnię polegającą na przyjęciu, że samo posiadanie osób bliskich spokrewnionych w pierwszym stopniu (syn, córka) uprawnia do przyjęcia, że inne osoby niespokrewnione, np. synowa, nie posiadają prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego lub ustępują w pierwszeństwie do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego osobom spokrewnionym. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej SKO) decyzją z dnia 16 maja 2024 r., nr SKO.PSŚ/41.5/1038/2024/7627, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ II instancji wskazał, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. został uznany za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Przepisy ustalają kolejność zobowiązanych do alimentacji i wśród podmiotów, na których spoczywa obowiązek alimentacyjny, nie wymieniają powinowatych. Zatem brak jest podstaw do pozytywnego załatwienia złożonego wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną teściową. Osoba wymagająca opieki posiada syna. Dzieci są w pierwszej kolejności zobowiązane do sprawowania opieki nad rodzicami. Strona złożyła skargę na ww. decyzję SKO i zarzuciła naruszenie prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r. Nadto wskazała, że SKO nie odniosło się do przedstawionej linii orzeczniczej sądów administracyjnych traktujących o przyznaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż zobowiązane do alimentacji. SKO dokonało jedynie wykładni literalnej ustawy nie biorąc pod uwagę wykładni celowościowej oraz całościowej sytuacji rodzinnej wykazanej w odwołaniu. Opieka może być sprawowana jedynie przez wnioskodawczynię a nie syna czy wnuka. Doprecyzowała także w odrębnym piśmie, że doszło do naruszenia: – art. 138 k.p.a., poprzez przyjęcie, że w sprawie nie istnieją przesłanki do uchylenia decyzji Prezydenta Miasta G.; – art. 17 u.ś.r., poprzez dokonanie błędnej wykładni z pominięciem konstytucyjnych standardów ochrony rodziny zawartych w art. 18 i 71 ust. 1 Konstytucji RP; – art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a., poprzez wydanie decyzji w oparciu o niepełny materiał dowodowy, niepozwalający na ustalenie stanu faktycznego sprawy, a to w szczególności pominięcie ustaleń w zakresie tego, kto z osób uprawnionych do alimentacji jest w stanie faktycznie spełniać obowiązek opieki. SKO w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie. W uzasadnieniu organ podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2024 roku, poz. 935 – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. W wyniku analizy akt sprawy Sąd stwierdził, że skarga nie jest uzasadniona. Zaskarżone rozstrzygnięcie nie narusza bowiem ani prawa materialnego, ani też organ odwoławczy nie naruszył reguł procedury administracyjnej w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bądź skutkującym wznowieniem tego postępowania. Tymczasem, zgodnie z art. 145 § 1 p.p.s.a., dopiero stwierdzenie tego rodzaju naruszenia prawa uzasadnia uwzględnienie skargi. Strona złożyła wniosek o świadczenie pielęgnacyjne na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. (w świetle brzmienia obowiązującego do dnia 31 grudnia 2023 r.) świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (j.t. Dz. U. z 2023 r. poz. 2809 z późn. zm. – dalej: k.r.o.) ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z kolei w świetle art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Skarżąca wystąpiła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad teściową, przy czym – jak ustaliły organy – syn tej osoby żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Obowiązek opieki nad rodzicem jest obowiązkiem ustawowym i co do zasady nie jest on wynagradzany przez Państwo. Jedynie w szczególnych ww. okolicznościach przewiduje się przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego dla osób wskazanych przez ustawodawcę. Skarżąca swoje roszczenia finansowe powinna zatem kierować do osób znajdujących się w kręgu zobowiązanych do alimentacji. Okoliczność, że taka osoba (np. syn osoby niepełnosprawnej) ma swe własne obowiązki i nie chce (bądź nie może) sprawować opieki nad matką nie jest obiektywną przeszkodą uniemożliwiającą sprawowanie takiej opieki. Własne życie i sprawy ma ogromna ilość osób, wypełniających mimo to swe zobowiązania wobec niepełnosprawnych rodziców. W przepisach nie chodzi tylko o brak możliwości sprawowania przez te osoby bezpośredniej opieki nad niepełnosprawną matką w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., ale także o brak możliwości dostarczenia przez nie środków pieniężnych potrzebnych na sfinansowanie takiej opieki (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 9 czerwca 2020 r., III SA/Kr 479/20; wyrok WSA w Białymstoku. z 23 kwietnia 2020 r., sygn. II SA/Bk 71/20). Realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń nie tylko osobistych, czyli faktycznego sprawowania opieki, lecz może też mieć wymiar finansowy – sfinansowania osoby, która w miejsce zobowiązanego (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Inna interpretacja powołanych przepisów nie znajduje uzasadnienia prawnego. Nie ma podstaw, by pomoc w opiece była w tych okolicznościach finansowana ze środków publicznych. Nie można dopuszczać do sytuacji, że dana osoba, będąc prawnie zobowiązaną, nie wypełnia (z różnych powodów) swoich obowiązków, obowiązki te za nią przejmuje Państwo (w postaci przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie), a ona zostaje z nich zwolniona. Stosunek alimentacyjny polega bowiem na tym, że jeden podmiot ma prawo domagać się dostarczania środków utrzymania, natomiast drugi z podmiotów obowiązany jest to żądanie zaspokoić. Wypełnianie obowiązku alimentacyjnego może przybrać postać zarówno świadczeń dobrowolnych, może być również następstwem zasądzenia ich przez sąd. Wypełnianie tego obowiązku może polegać na dostarczaniu uprawnionemu mieszkania, opieki lekarskiej i domowej (zob. np.: A. Kawałko, H. Witczak, w: M. Fras (red.), Komentarz do art. 128 k.r.o., Lex-el., tezy 1 i 4). Prawa osób wymagających pomocy są więc należycie zabezpieczone, istnieją bowiem instrumenty prawne dochodzenia roszczeń. Należy jednak z nich skorzystać we własnym zakresie. Nie naruszono zatem zasad: równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji), sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji), obowiązku udzielania szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji) i osobom niepełnosprawnym (art. 69 Konstytucji). W konsekwencji nie budzi wątpliwości, że skarżąca jako osoba nieobciążona obowiązkiem alimentacyjnym, nie jest osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a więc nie jest uprawniona do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnoprawną w stopniu znacznym teściową. Także w świetle uzasadnienia uchwały 7 sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. I OPS 2/22, przesądzającego o konieczności dokonywania wykładni przepisów u.ś.r. w pierwszej kolejności w aspekcie ich dosłownego brzmienia, aktualnie brak jest podstaw do przyjęcia wykładni innej niż językowa, która jest jednoznaczna. Organy prawidłowo zastosowały obowiązujące przepisy ustawy, do czego były zobligowane. Inne orzecznictwo, w tym przywołane w skardze, nie mogło zmienić powyższych ustaleń. Zgodzić się należy z Kolegium, że w związku z treścią wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (OTK-A 2014, nr 9, poz. 104) moment powstania niepełnosprawności, o którym mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie stanowi relewantnej przesłanki przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Oznacza to, że kryterium czasu wystąpienia niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie ma jakiegokolwiek wpływu na prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Postępowanie dowodowe zostało przeprowadzone w sposób właściwy i organy uwzględniły niezbędną, dostępną dokumentację. Oparły się na zgromadzonych dowodach i oceniły je w sposób uprawniony, nienaruszający zasady swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.). Nie można więc twierdzić, że postępowanie przeprowadzono wybiórczo, pomijając część dowodów. Skarga stanowi jedynie polemikę strony niezadowolonej z oceną dokonaną w ww. decyzji, należycie, szeroko i merytorycznie uzasadnionej (art. 107 §3 k.p.a.). Nie doszło do naruszenia art. 7, 77 §1, 80, 107 §1 i 3, 138 §1 pkt 1 k.p.a., art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1b u.ś.r., art. 2, 7, 32, 69 oraz 71 ust. 1 Konstytucji RP, ani też innych przepisów uzasadniających uwzględnienie skargi. Z powyższych względów skarga nie mogła odnieść skutku i jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym nastąpiło zgodnie z art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a. Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.