II SA/Bk 71/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marek Leszczyński (spr.), Sędziowie asesor sądowy WSA Elżbieta Lemańska,, sędzia NSA Elżbieta Trykoszko, , po rozpoznaniu w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 kwietnia 2020 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi J. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę Przedmiotem skargi J. F. (powoływanej dalej jako: "skarżąca") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. działającego z upoważnienia Wójta Gminy S. z dnia [...] października 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Stan faktyczny i prawny sprawy ze skargi na powyższą decyzję przedstawia się następująco. Decyzją z dnia [...] października 2019r. Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. działający z upoważnienia Wójta Gminy S. odmówił skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad jej niepełnosprawnym dziadkiem – H. F. W podstawie prawnej rozstrzygnięcia organ wskazał art. 17 ust. 1b, art. 20 ust. 2-3, art. 23 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, art. 32 ustawy z dnia 7 lipca 2017 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z systemami wsparcia rodzin (Dz.U. z 2017 r. poz. 1428), rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz.U. z 2017 r., poz. 1466) oraz art. 104 , art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ I instancji wyjaśnił, że niepełnosprawność u H. F. istnieje od [...] lipca 1982 r., a więc powstała później niż do ukończenia 25. roku życia. Powyższa okoliczność skutkuje brakiem spełnienia przesłanki wynikającej z przepisu art. 17 ust.1b ustawy, która uzależnia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z powyższą decyzją nie zgodziła się skarżąca i w złożonym odwołaniu zarzuciła jej (-) naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP; oraz (-) art. 17 ust. 1 i 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez zastosowanie normy prawnej w nim wyrażonej w sposób literalny, czego nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości. Wskazując na powyższe zarzuty pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącej prawa do świadczenia. W ocenie autora odwołania stanowisko organu jest błędne i nie uwzględnia, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 wprost orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Stwierdzenie niekonstytucyjności powyższego przepisu przełożyło się zaś na ukształtowanie nowego stanu prawnego. Trybunał Konstytucyjny uznał bowiem, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b ww. ustawy jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło właśnie przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Z tego też względu oparcie przez organ I instancji decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, było niedopuszczalne. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z [...] listopada 2019r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie Kolegium w pierwszej kolejności zwróciło uwagę, że ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wymaga kumulatywnego zaistnienia szeregu przesłanek o charakterze podmiotowym i przedmiotowym. Pierwsza przesłanka z art. 17 ust. 1 ustawy dotyczy ustalenia, czy w przedmiotowej sprawie skarżąca jako wnioskująca o świadczenie pielęgnacyjne, jest osobą rezygnującą lub nie podejmującą zatrudnienia z uwagi na potrzebę sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym dziadkiem. Odwołując się do zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego Kolegium ustaliło, że skarżąca nie jest zatrudniona, ani nie wykonuje innej pracy zarobkowej, gdyż sprawuje opiekę nad chorym dziadkiem, który posiada orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w S. z sierpnia 2018 r. zaliczające ww. do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności od [...] marca 2013r., zaś niepełnoprawność istnieje od [...] lipca 1982 r., a orzeczenie zostało wydane na stałe. Opisaną przesłankę organ uznał zatem za spełnioną. Analizując pozostałe przesłanki umożliwiające przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zawarte w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, a odnoszące się do innych osób, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny Kolegium wyjaśniło, że stosownie do art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych bliższych stopniem przed dalszymi. Z kolei art. 132 K.r.o. stanowi, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych. Analizując powyższą przesłankę SKO doszło do wniosku, że co prawda skarżąca należy do kręgu podmiotów, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., bowiem ciąży na niej, obowiązek alimentacyjny względem dziadka, ale w dalszej kolejności. Jak wynika bowiem z akt sprawy, osoba nad którą sprawowana jest opieka – H. F. jest żonaty i posiada troje dzieci, które są osobami spokrewnionymi z nim w pierwszym stopniu i to na nich w pierwszej kolejności, ciąży obowiązek alimentacyjny. Są to osoby dorosłe, które nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wprawdzie, jak ustaliło Kolegium, osoby te są schorowane lub też pracują zawodowo, tym niemniej powyższe okoliczności nie wyłączają obowiązku alimentacyjnego, który na nich ciąży. Odwołując się do treści art. 17 ust. 1a ustawy organ doszedł do wniosku, że jedyną okolicznością, która umożliwiałaby przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej jako osobie zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności, byłoby posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności przez małżonkę i dzieci H. F. Skoro jednak osoby te nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, to w takiej sytuacji nie możliwe jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej – jako zobowiązanej w dalszej kolejności. Końcowo Kolegium nie zgodziło ze stanowiskiem organu I instancji, że przesłanką uniemożliwiającą przyznanie skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego była okoliczność, iż niepełnosprawność u H. F. powstała po 25. roku życia (art. 17 ust. 1b u.ś.r.). Odwołując się w tym zakresie do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt 38/13 oraz poglądu prezentowanego w orzecznictwie sądów administracyjnych SKO stwierdziło, że w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż jak wskazuje art. 17 ust. 1b ustawy, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W konsekwencji w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium, bowiem nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z konstytucją. W skardze wniesionej do sądu administracyjnego pełnomocnik skarżącej zarzucił zaskarżonej decyzji SKO naruszenie: 1) art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust.1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się wnuczki, będącej jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez zstępnych niepełnosprawnego, którzy nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas, gdy funkcjonalna wykładnia ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia; 2) art. 7, 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. polegające na nie wyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego oraz niepodjęcie działań niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w tym w szczególności nie wyjaśnienie, czy zstępni osoby niepełnosprawnej ze względu na swoją sytuację życiową oraz stan zdrowia są w stanie zapewnić całodobową opiekę niepełnosprawnemu ojcu. W ocenie skarżącej wykładnia językowa art. 17 ust. 1 a ustawy o świadczeniach rodzinnych, dokonana przez organ II instancji, prowadzi do wniosków sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma bowiem formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy, ze względu na jej stan zdrowia; 3) art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się wnuczki, będącej jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez zstępnych niepełnosprawnego, którzy nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas, gdy funkcjonalna wykładnia ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie podtrzymując w całości stanowisko zaprezentowane w zaskarżonym rozstrzygnięciu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Słowem należy wyjaśnić, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, a więc prawidłowości zastosowania przepisów obowiązującego prawa oraz trafności ich wykładni (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 2107), a uwzględnienie skargi następuje tylko w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego lub istotnych wad w prowadzonym postępowaniu (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm., dalej: p.p.s.a.). W rozpoznawanej sprawie tego rodzaju kwalifikowane wady i uchybienia nie wystąpiły, wobec czego wniesioną należało oddalić. Stan faktyczny w kontrolowanej sprawie jest bezsporny i wynika z niego, że z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym H. F. wystąpiła jego wnuczka J. F. Bezsporna jest również okoliczność, że H. F. jest żonaty i posiada troje dzieci (S., D. i R.), którzy żyją i pracują zawodowo. W świetle stanu faktycznego sprawy uprawnienie skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad jej dziadkiem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności może być rozpatrywane jedynie w odniesieniu do treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Zgodnie zaś z art. 128 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej w skrócie "k.r.o.") obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z treści art. 129 § 1 k.r.o. wynika zaś, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obowiązek ten obciąża bliższych stopniem przed dalszymi; krewnych w tym samym stopniu obowiązek alimentacyjny obciąża w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (§ 2). Z kolei art. 132 k.r.o. stanowi, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Uwzględniając powyższe regulacje należy dojść do wniosku, że jakkolwiek na skarżącej jako wnuczce ciąży wobec legitymującego się znacznym stopniem niepełnosprawności dziadka obowiązek alimentacyjny, o jakim mowa w przepisie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., to niewątpliwie przedmiotowy obowiązek alimentacyjny obciąża ją w dalszej kolejności. Przy czy, jak trafnie podkreślono w zaskarżonej decyzji, o ewentualnym prawie skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego można byłoby mówić w przypadku ustalenia, że faktycznie, nie zaś potencjalnie, obciążają obowiązek alimentacyjny względem dziadka. To z kolei wymagałoby wykazania, że zachodzą wymienione wyżej okoliczności określone w art. 132 k.r.o. Badając zaś, czy osobie wymienionej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., niespokrewnionej w pierwszym stopniu z osobą wymagająca opieki, przysługuje uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego, należy mieć na uwadze treść art. 17 ust. 1a powołanej ustawy, zgodnie z którym osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z ustaleń organu dokonanych w niniejszej sprawie wynika, że dziadek skarżącej ma żonę (schorowaną) oraz troje pełnoletnich dzieci, które niewątpliwie zobowiązane są do alimentacji przed skarżącą. Powyższe oznacza, że zaistniałyby przesłanki do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, gdyby dzieci H. F. nie byłyby w stanie zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu. Nie chodzi tu tylko o brak możliwości sprawowania przez nie opieki nad niepełnosprawnym ojcem w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ale także o brak możliwości dostarczania przez nie środków pieniężnych potrzebnych do zapewnienia odpowiedniej opieki przez inne osoby. Niewątpliwie nie można zatem automatycznie wykluczać wnuczki z kręgu potencjalnych osób, którym mogłoby być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Jednakże byłoby to możliwe tylko w razie zaistnienia szczególnej sytuacji, w której jego dzieci nie byłyby w stanie wypełniać swoich obowiązków alimentacyjnych. Takimi szczególnymi okolicznościami byłaby śmierć osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentacji, posiadanie przez nią znacznego stopnia niepełnosprawności, czy też przebywanie za granicą, które uniemożliwia sprawowanie opieki nad osobą, która tego wymaga (tak m.in. NSA w wyroku z dnia 21 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 829/16, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Nie jest natomiast taką okolicznością fakt zamieszkiwania dzieci poza miejscem zamieszkania rodzica, ani wykonywanie pracy zarobkowej (tak też WSA w Olsztynie w wyroku z dnia 3 grudnia 2019r., sygn.. akt II SA/Ol 850/19, CBOSA) . W niniejszej sprawie bezsporne jest, że żadna z opisanych powyższej okoliczności nie zachodzi, albowiem jak wynika z akt sprawy, wymagający opieki dziadek skarżącej posiada żyjących, pełnoletnich trzech synów, z których żaden nie legitymował się w dacie wydawania zaskarżonej decyzji orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skoro zatem synowie dziadka skarżącej żyją, nie legitymują się orzeczeniami o niepełnosprawności, a wręcz przeciwnie są czynni zawodowo, to już te okolicznością były wystarczające do wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, o czym trafnie orzekły organy. Z woli ustawodawcy istnieje bowiem zakaz przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego wobec osób zobowiązanych w dalszej kolejności w sytuacji istnienia osób zobowiązanych w pierwszej kolejności, i dopiero ustalenie obiektywnych okoliczności uniemożliwiających realizowanie takiego obowiązku przez zobowiązanych w pierwszej kolejności, na co wskazują sądy administracyjne, umożliwiałoby przyznanie świadczenia wnukowi. Konkludując należy jeszcze raz podkreślić, że rozpoznawanej sprawie rzeczą pewną jest to że dziadek skarżącej ma trzech synów i z obowiązku alimentacyjnego wobec ojca, który ich wychował nie zwalnia to, że mieszkają w pewnej odległości od ojca, ani to że wykonują pracę zarobkową (prowadzą własną działalność gospodarczą), a tym bardziej to, że nie utrzymują dobrych relacji z ojcem, co wynika z pisma skarżącej z dnia [...] września 2019r. Dlatego też jako bezpodstawne należy ocenić wywiedzione w tym zakresie zarzuty skargi, w tym ten, że Kolegium nie zbadało w sposób właściwy okoliczności sprawy. Organ ustalił te okoliczności, do których ustalenia był zobowiązany, mianowicie że żadne z dzieci H. F. nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, wszyscy trzej synowie wykonują pracę zarobkową i nie zamieszkują razem z ojcem. Reasumując, w rozpoznawanej sprawie nie doszło do naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, czy też innego naruszenia przepisów postępowania mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a tylko takie uchybienia uprawniają sąd administracyjny. Odnośnie zaś argumentów podnoszonych przez pełnomocnika strony skarżącej, a wywodzonych z powołanego w skardze wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 7 marca 2019r. sygn. akt II SA/Sz 80/19, to - nie kwestionując zasadności wyrażanego w nim poglądu - stwierdzić należy, że dotyczy on zupełnie innego stanu faktycznego. Wprawdzie w tej sprawie z wnioskiem o przyznanie prawa do świadczenie pielęgnacyjnego wystąpiła również wnuczka (skarżąca), ale po pierwsze osoba ta zamieszkiwała ona razem z dziadkiem, a po drugie ustanowiona została opiekunem prawnym całkowicie ubezwłasnowolnionego dziadka. Powyższa odmienność stanu faktycznego uniemożliwia zatem przyjęcie poglądu zaprezentowanego w wyroku z dnia 7 marca 2019r. jako właściwego na gruncie niniejszej sprawy. Mając powyższe na względzie, sąd skargę oddalił na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.).