II SA/Gl 1184/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Dziuk (spr.), Sędziowie Asesor WSA Aneta Majowska, Sędzia WSA Renata Siudyka, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 9 listopada 2023 r. sprawy ze skargi R. W. (W.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 12 maja 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1233/2023/10086 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Wnioskiem z 22 lutego 2023 r. R.W. (strona, skarżąca) zwróciła się do Prezydenta Miasta J. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad mężem J.K. Z załączonego przez stronę orzeczenia wynika, że jej mąż został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. Jednocześnie nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje. Decyzją z 16 marca 2023 r. wydaną m.in. na podstawie art. 17 ust. 1, ust. 1b, art. 23 ust. 4aa ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., dalej w skrócie "u.ś.r.") organ I instancji odmówił przyznania stronie wnioskowanego świadczenia. Według organu strona nie spełniła wszystkich przesłanek do przyznania wnioskowanego świadczenia. Po pierwsze nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem, który wymaga pomocy jedynie przy niektórych czynnościach (pomoc przy kąpieli i wyjściach do lekarza). Ponadto mąż skarżącej jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę, co świadczy o pewnym jego stopniu samodzielności. Rola zaś skarżącej ogranicza się jedynie do wspierania męża. Po drugie, na skarżącej nie ciąży obowiązek alimentacyjny względem męża (art. 17 ust. 1 u.ś.r.). Po trzecie, nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r., gdyż osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a strona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dodatkowo nie można ustalić daty powstania niepełnosprawności u męża strony. Strona wniosła odwołanie od powyższej decyzji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z 12 maja 2023 r. utrzymało jednak w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji Kolegium nakreśliło najpierw przebieg dotychczasowego postępowania. Następnie przedstawiło i omówiło podstawę normatywną wydanego w sprawie rozstrzygnięcia. Kolegium ustaliło, że mąż strony legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, przy czym jest zdolny do pracy w warunkach pracy chronionej. Według wydanego orzeczenia wymaga on stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Ma [...], porusza się za pomocą [...], wymaga pomocy przy porannej i wieczornej toalecie, żona przygotowuje mu gorące posiłki, dba o porządek w domu, zajmuje się zakupami, praniem, prasowaniem. Mąż strony ma dwóch pełnoletnich synów. Jeden przebywa w Areszcie Śledczym, a drugi doraźne pomaga w opiece nad ojcem np. wozi go na wizyty lekarskie. Mąż strony jest osobą pracującą. Z kolei strona legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności oraz pobiera rentę rodzinną po zmarłym mężu. Według Kolegium kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W konsekwencji ocena spełnienia przesłanek niezbędnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego powinna być dokonywana z pominięciem tego kryterium. Ponadto wbrew stanowisku organu I instancji przeszkodą do przyznania wnioskowanego świadczenia nie jest to, że na stronie jako żonie nie ciąży obowiązek alimentacyjny wobec męża. Strona ma także prawo wyboru pomiędzy świadczeniem pielęgnacyjnym a emerytalno-rentowym. Jednak ze zgromadzonego materiału dowodowego, zdaniem Kolegium, wynika, że zakres opieki sprawowany przez stronę nad niepełnosprawnym mężem nie wyklucza podjęcia przez nią jakiegokolwiek zajęcia zarobkowego. Strona wykonuje szereg czynności wspomagających męża: pomaga mu przy porannej i wieczornej toalecie, przygotowuje gorące posiłki, dba o porządek w domu, zajmuje się zakupami, praniem, prasowaniem. W opiece uczestniczy także jego syn, o czym świadczy to, że w trakcie wywiadu środowiskowego zabrał on ojca na wizytę lekarską. Ponadto mąż strony jest czynny zawodowo na podstawie umowy o pracę zawartej w dniu [...] r. Tym samym opieka nad mężem nie uniemożliwia stronie podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej (chociażby w czasie wykonywania pracy przez jej męża). Strona nie zrezygnowała z zatrudnienia w związku z opieką nad mężem. Nie została więc spełniona przesłanka uregulowana w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie przez nią pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie spełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniami stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W związku z podniesionymi zarzutami skarżąca domaga się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i orzeczenia co do istoty sprawy poprzez przyznanie stronie wnioskowanego przez nią świadczenia. Ponadto domaga się zasądzenia kosztów postępowania wraz kosztami zastępstwa procesowego. W uzasadnieniu skargi powołano się na wybrane orzeczenia sądów administracyjnych oraz, przytaczając ich fragmenty zaakcentowano, że w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. warunku stałej opieki nie można rozumieć jako wykonywanie opieki nieustannie i przez 24 godziny, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś "długotrwała" w sensie rozciągłości w czasie. W skardze zawarto wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację przedstawioną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie: t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., dalej w skrócie "u.ś.r."). Jak stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W realiach rozpoznawanej sprawy nie stanowi przedmiotu sporu to, że mąż skarżącej został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. Jednak zdaniem Sądu, zważywszy na pozostałe przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, Kolegium słusznie oceniło, że brak jest podstaw do przyznania skarżącej wnioskowanego przez nią świadczenia. Należy zaakcentować, że zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie sądów administracyjnych stanowiskiem zasadnym jest badanie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, jako jednej z przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego ze stopnia faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą (przykładowo wyrok NSA z 16 kwietnia 2021r., sygn. I OSK 2859/20, wyroki WSA: w Gliwicach z 3 listopada 2022 r. sygn. II SA/Gl 1122/22, w Łodzi z 25 października 2022 r. sygn. II SA/Łd 308/22, w Gliwicach z 13 października 2022 r. sygn. II SA/Gl 1022/22 oraz II SA/Gl 961/22, w Gdańsku z 13 października 2022 r. sygn. III SA/Gd 252/22, w Szczecinie z 29 września 2022 r. sygn. II SA/Sz 692/22, w Łodzi z 27 września 2022 r. sygn. II SA/Łd 676/22, w Bydgoszczy z 27 września 2022 r. sygn. II SA/Bd 565/22, w Łodzi z 20 września 2022 r. II SA/Łd 626/22). W konsekwencji w każdym przypadku, gdy dana osoba ubiega się o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, badać należy okoliczności faktyczne sprawy oraz istnienie związku przyczynowo - skutkowego między niepodejmowaniem zatrudnienia lub rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem osobistej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (wyrok NSA z 7 maja 2020r., sygn. I OSK 1049/19). W realiach rozpoznawanej sprawy Kolegium uznało, że zakres opieki sprawowanej przez stronę nad niepełnosprawnym mężem nie wyklucza podjęcia przez nią jakiegokolwiek zajęcia zarobkowego. Według organu odwoławczego strona nie zrezygnowała z zatrudnienia w związku z opieką nad mężem. Nie została więc spełniona przesłanka uregulowana w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. W ocenie Sądu wskazane powyżej stanowisko Kolegium jest prawidłowe, a leżącego u jego podstaw ustalenia faktyczne znajdują pełne oparcie w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym. Zwrócić w szczególności należy uwagę na zakres i częstotliwość czynności, które już sama skarżąca wskazała we wniosku (karta 59 akt administracyjnych) oraz w swoim oświadczeniu z dnia 8 marca 2023 r. (karta 31). Korespondują z nimi ustalenia poczynione w trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 8 marca 2023 r. (karty 25-26). Zaakcentować przy tym należy, że strona skarżąca wprost nie kwestionuje poczynionych przez organy ustaleń faktycznych lecz ich ocenę z punktu widzenia spełnienia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad mężem. W ocenie Sądu zarówno rodzaj podejmowanych przez skarżącą czynności, jak i wymiar sprawowanej przez nią opieki, nie wymagają rezygnacji z zatrudnienia lub niepodejmowania pracy zarobkowej. Czynności te da pogodzić się z zatrudnieniem. Są to typowe czynności podejmowane przez osoby pozostające w zatrudnieniu. W realiach rozpoznawanej sprawy czynności te mają charakter przede wszystkim wspierający niepełnosprawnego męża. Ponadto jego aktywność zawodowa, choć nie wyklucza z góry możliwości przyznania wnioskowanego przez skarżącą świadczenia, to jednak stanowi dodatkowy argument przemawiający za brakiem potrzeby rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia. Podjąć ona może bowiem zatrudnienie choćby w tym czasie, w którym pracę wykonuje jej niepełnosprawny mąż. Dodatkowo w działaniach wspierających swojego męża skarżąca może liczyć na pomoc jego syna, co wynika z okoliczności opisanych w treści wywiadu środowiskowego. Zaakcentowania wymaga także i to, że świadczenie przyznawane na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie jest przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, która wynika z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności osobistego sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu (wyrok NSA z dnia 7 maja 2020r., sygn. I OSK 1049/19). Celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielanie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba pielęgnująca. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest więc częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną. (wyrok NSA z dnia 1 grudnia 2021r., sygn. I OSK 282/20). Świadczenie pielęgnacyjne, jako tego rodzaju forma wsparcia rodziny, nie jest jednak kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, lecz tylko do tych z nich, którzy sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czynią to w tak dużym zakresie i rozmiarze, że opieka ta nie pozwala im na podjęcie innej pracy (wyrok WSA w Gdańsku z dnia 25 kwietnia 2019r., sygn. III SA/Gd 135/19). Reasumując dotychczasowe rozważania stwierdzić należy, że Kolegium prawidłowo ustaliło, iż w sprawie nie została spełniona przesłanka wskazana w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a dotycząca związku przyczynowo skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącej, a sprawowaną przez nią opieką nad mężem. Kolegium dokonało jednocześnie prawidłowej wykładni, mających zastosowanie w sprawie, przepisów prawa materialnego oraz dokonało ustaleń faktycznych w zakresie umożliwiającym wydanie decyzji administracyjnej. Dodać należy, że powodem odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia nie było niespełnienie wymogu sprawowania przez skarżącą całodobowej opieki. Nie chodzi bowiem o to, aby opieka ta była sprawowana nieprzerwanie przez 24 godziny na dobę, lecz o to, aby jej zakres i charakter rzeczywiście wymagał rezygnacji z zatrudniania lub stanowił przeszkodę do jego podjęcia, przy czym treść orzeczenia o niepełnosprawności nie stoi na przeszkodzie badaniu tej ostatniej kwestii. Z powyższych względów na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.; dalej p.p.s.a.) Sąd skargę oddalił. Na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, a to w związku z wnioskiem skarżącej. Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.