II SA/Gl 1350/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 5 lutego 2025 r. przy udziale Rzecznika Praw Dziecka sprawy ze skargi M. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 23 sierpnia 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1544/2024/13332 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia 8 lipca 2024 r. nr [...]. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 23 sierpnia 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1544/2024/13332, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 572 z późn. zm. - dalej k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania M. D. (dalej – Skarżąca, Wnioskodawczyni), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta K. (dalej – organ I instancji) z dnia 8 lipca 2024 r. nr [...] odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Prezydent Miasta decyzją z dnia 17 maja 2024 r., po rozpoznaniu wniosku Skarżącej złożonego w dniu 28 czerwca 2024 r., odmówił przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad małoletnim synem M. D. W jej uzasadnieniu przedstawiono chronologię wydarzeń, tj. że w dniu 19 sierpnia 2022 r. Skarżąca wystąpiła z wnioskiem o stwierdzenie niepełnosprawności syna, by finalnie uzyskać wyrok Sądu Rejonowego [...] w K. z dnia [...] o sygn. akt [...], którym zmieniono orzeczenie o niepełnosprawności syna Wnioskodawczyni w ten sposób, że dodano symbol przyczyny niepełnosprawności 12-C oraz stwierdzono, że małoletni wymaga konieczności stałej i długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji na okres do 31 maja 2025 r. Wobec tego uznał, że wniosek Skarżącej został złożony po upływie trzech miesięcy od daty wydania orzeczenia o niepełnosprawności (art. 24 ust. 2a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm. - w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. - dalej u.ś.r.). Z tego też względu uznano, że na dzień 31 grudnia 2023 r. Skarżąca nie była uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego, a więc brak było podstaw do ustalenia świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaną opieką nad synem na zasadach obowiązujących do końca 2023 r. Końcowo poinformowano, że aktualnie w związku z opieką nad dzieckiem, które nie ukończyło 18-tego roku życia, Wnioskodawczyni może ubiegać się o świadczenie na zasadach obowiązujących od 1 stycznia 2024 r. W odwołaniu z dnia 17 lipca 2024 r. Skarżąca zakwestionowała decyzję organu I instancji i wniosła o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad synem według zasad obowiązujących do końca 2023 r. Podniosła, że 3-miesęczny termin określony w art. 24 ust. 2a u.ś.r. liczony jest od uprawomocnienia się orzeczenia sądowego. Jak zaznaczyła, skoro wyrok Sądu Rejonowego uprawomocnił się 11 czerwca 2024 r., to składając wniosek w dniu 28 czerwca 2024 r. dochowała tego terminu. Kolegium nie przychylając się do argumentacji odwołania, decyzją z dnia 23 sierpnia 2024 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy oraz obowiązujący stan prawny w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium w pełni zaakceptowało pogląd, że w rozpatrywanej sprawie nie powstało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie zostały spełnione przesłanki materialnoprawne jego przyznania. W konsekwencji wniosek Skarżącej nie może być rozpatrywany na zasadach obowiązujących do 31 grudnia 2023 r. W skardze z dnia 6 września 2024 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, Wnioskodawczyni zarzucił decyzji Kolegium naruszenie przepisów prawa materialnego - art. 24 ust. 2a u.ś.r. i art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r. poz. 1429 – dalej u.ś.w.) poprzez ich błędną interpretację, sprzeczną z wykładnią celowościową oraz funkcjonalną powyższych przepisów, sprzeczną z zasadami wyrażonymi w Konstytucji RP, tj. zasadą sprawiedliwości społecznej (art. 2), a także zasadą prawa rodziny i osób niepełnosprawnych do pomocy ze strony władz publicznych (art. 71 ust. 1 zdanie drugie i art. 69), skutkującą: 1) przyjęciem, iż data wydania orzeczenia o niepełnosprawności, o której mowa w art. 24 ust. 2 u.ś.r., w sytuacji rozstrzygnięcia kwestii niepełnosprawności przez sąd powszechny w wyniku odwołania strony, to data ogłoszenia wyroku w tej sprawie, a nie data jego uprawomocnienia się, czy też data stwierdzenia jego prawomocności przez sąd, przez co złożenie wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w dniu 28 czerwca 2024 r., tj. przed upływem trzech miesięcy od uprawomocnienia się wyroku Sądu Rejonowego K. – [...] z dnia [...]sygn.[...], co nastąpiło z dniem 11 czerwca 2024 r. - zostało uznane za uchybienie terminowi, o którym mowa w tym przepisie, który uprawnia do przyznania prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności; 2) przyjęciem, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na dzień 31 grudnia 2023 r. nie powstało, więc nie zostały spełnione przesłanki materialnoprawne warunkujące przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obowiązujących do końca 2023 r., czego konsekwencją jest odmowa przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wobec tych zarzutów Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej. Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem kontroli jest decyzja, którą odmówiono Skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym synem, który nie ukończył 18 roku życia. Punktem wyjścia dla dalszych rozważań jest wykładnia art. 63 ust. 1 u.ś.w., tj. przepisu intertemporalnego regulującego jakie brzmienie ustawy o świadczeniach rodzinnych ma zastosowanie do określonego stanu faktycznego. Wspomniany art. 63 ust. 1 u.ś.w. stanowi, że w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 u.ś.w. (tj. ustawie o świadczeniach rodzinnych) w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że o powstaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przesądza zaistnienie wymaganych przez prawo przesłanek w chwili złożenia wniosku (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 17 kwietnia 2024 r. sygn. akt IV SA/Po 190/24, Lex nr 3708448). Oznacza to, że w przypadku wniosku o świadczenie pielęgnacyjne złożonego przed dniem 1 stycznia 2024 r. (tj. przed wejściem w życie art. 43 pkt 4 lit. a u.ś.w. zamieniającego art. 17 u.ś.r.) organy administracji rozpatrując ten wniosek po 1 stycznia 2024 r. zobowiązane są ustalić i ocenić, czy wnioskodawca spełnia przesłanki do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego określone w przepisach u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 6 marca 2024 r. sygn. akt IV SA/Po 105/24, Lex nr 3696430, wyrok WSA w Krakowie z dnia 21 sierpnia 2024 r. sygn. akt II SA/Kr 632/24, Lex nr 3754419). O powstaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego można natomiast mówić jedynie w takim wypadku, gdy osoba ubiegająca się o jego przyznanie, przed wskazanym dniem spełniła wszystkie wymagane przepisami u.ś.r. warunki, a jedynie organ nie zdążył przed tą datą wydać decyzji przyznającej świadczenie. Zatem regulacja z art. 63 u.ś.w. umożliwia przyznanie świadczenia tym osobom, które przed zmianą przepisów złożyły kompletny wniosek, ale organy nie zdążyły go do dnia 31 grudnia 2023 r. rozpoznać (zob. wyrok WSA w Szczecinie z dnia 1 sierpnia 2024 r. sygn. akt II SA/Sz 291/24, Lex nr 3755258). Zgadzając się z powyższym stanowiskiem podkreślić zatem należy, że stosowanie ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do końca 2023 r. uzależnione jest nie tylko od spełnienia wymagań warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w tamtym okresie, ale również warunkowane jest złożeniem wniosku przed zmianą przepisów, a więc przed 1 stycznia 2024 r. Skoro wniosek Skarżącej wpłynął do organu I instancji w dniu 28 czerwca 2024 r., to nie mógł być on rozpatrzony przy uwzględnieniu zasad obowiązujących do 31 grudnia 2023 r. Nadmienić należy, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane z urzędu. Otóż osoba, która się o nie ubiega musi się wykazać inicjatywą, tj. wystąpić ze stosownym wnioskiem. Stanowi o tym art. 23 ust. 1 u.ś.r. Zatem prawo do świadczenia nie może powstać wcześniej niż w dniu złożenia wniosku. Natomiast datą wszczęcia postępowania na żądanie strony – w myśl art. 61 § 3 k.p.a. - jest dzień doręczenia żądania organowi administracji publicznej. Skoro więc podanie wpłynęło do organu I instancji w dniu 28 czerwca 2024 r., to brak jest podstaw do przyjęcia, że prawo Skarżącej do świadczenia powstało przed 31 grudnia 2023 r. W kontekście dotychczasowych rozważań podnieść należy, że o powstaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może również decydować data wystąpienia z żądaniem wydania orzeczenia o niepełnosprawności. Zresztą dopiero uzyskanie takiego orzeczenia pozwala na stwierdzenie, że spełniona została jedna z kilku przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia. Zauważyć przy tym należy, że nawet fakt stwierdzenia przed końcem 2023 r. niepełnosprawności syna Skarżącej, w którym zawarty byłby wymóg stałej i długotrwałej opieki ze strony innej osoby, nie przesądziłby prawa do świadczenia. Jak zaznaczono to wcześniej, następuje to dopiero z chwilą złożenia wniosku przy jednoczesnym założeniu, że istnieją pozostałe okoliczności, których spełnienie umożliwia organowi przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Nadmienić należy, że art. 24 ust. 2a u.ś.r. reguluje wyłącznie materię dotyczącą okresu za jaki należne jest świadczenie, jeżeli wniosek o jego przyznanie wpłynie w terminie do 3 miesięcy od daty wydania orzeczenia o niepełnosprawności. Nie zmienia to jednak faktu, że dla jego przyznania koniecznym jest wystąpienie przez uprawnionego z wnioskiem, gdyż to on przesądza o powstaniu prawa do tego świadczenia, a ten został złożony już w 2024 r. W tej sytuacji prawidłowo przyjęto, że prawo Skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego nie powstało przed końcem 2023 r., a tym samym nie znajdują zastosowania w sprawie przepisy u.ś.r. w brzemieniu sprzed nowelizacji, która weszła w życie z dniem 1 stycznia 2024 r. Zwraca uwagę natomiast to, że Wnioskodawczyni ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad małoletnim synem. Tymczasem obecnie świadczenie to kierowane jest właśnie do osób, które sprawują opiekę nad niepełnosprawnymi, którzy nie ukończyli 18 roku życia. Otóż w świetle obowiązującego aktualnie art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje matce albo ojcu, jeżeli sprawują opiekę nad osobą w wieku do ukończenia 18 roku życia legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W tym kontekście stwierdzić należy, że Wnioskodawczyni znajduje się w gronie uprawnionych do uzyskania tego świadczenia. Mianowicie jest matką opiekującą się małoletnim synem, który jest osobą niepełnosprawną ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W tej sytuacji rodzi się pytanie, czym kierowała się Skarżąca domagając się rozpatrzenia wniosku na zasadach uregulowanych w u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do końca 2023 r. Jedynie można się domyślać, że mogło to być podyktowane obawą, utraty prawa do tego świadczenia, związaną z brakiem wiedzy na temat przesłanek warunkujących obecnie przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Zatem zabrakło aktywności organów, które realizując zasadę z art. 9 k.p.a. (zasada informowania stron) winny udzielić Skarżącej informacji, które pozwoliłyby jej ocenić sytuację w jakiej się znajduje. Wyjaśnienia wymaga jeszcze kwestia dochowania przez Skarżącą 3-miesięcznego terminu, o którym mowa w art. 24 ust. 2a u.ś.r. Stanowi on, że jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności. Przepis ten niejako stanowi ochronę interesów uprawnionego do świadczenia wobec przedłużających się postępowań związanych wydawaniem orzeczeń o niepełnosprawności. Zajmując się materią daty początkowej, od której należy liczyć ten termin, to Sąd stoi na stanowisku, że biegnie on od dnia uprawomocnienia się wyroku sądu powszechnego, gdyż jest to czas wystarczający dla zorientowania się przez stronę co do jej praw i obowiązków, pozwalającym na terminowe złożenie wniosku i skorzystanie z rozwiązania, które przewiduje art. 24 ust. 2a u.ś.r. Nie można bowiem pominąć, że zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Powyższe oznacza, że dopiero prawomocne orzeczenie sądu powszechnego wywołuje skutek wiążący również w zakresie jego treści w stosunku do innych sądów i organów, co w dwuetapowym mechanizmie przyznawania zasiłku pielęgnacyjnego ma niebagatelne znaczenie dla odkodowania właściwego rozumienia art. 24 ust. 2a u.ś.r. (zob. np. wyroki NSA: z dnia 25 października 2023 r. sygn. akt I OSK 1760/22, Lex nr 3650750; z dnia 8 lutego 2019 r. sygn. akt I OSK 3587/18, Lex nr 2731257). W judykaturze prezentowane są również inne stanowiska co do wykładni art. 24 ust. 2a u.ś.r. Przyjąć jednak należy, że z powyższych względów to zaprezentowane najpełniej oddaje istotę tej instytucji. Odnosząc to do rozpatrywanej sprawy stwierdzić należy, że Wnioskodawczyni dochowała terminu z art. 24 ust. 2a u.ś.r. Otóż z adnotacji zamieszczonej na wyroku Sądu Rejonowego [...] z dnia [...] o sygn. akt [...] jednoznacznie wynika, że stał się on prawomocny z dniem 11 czerwca 2024 r. Oznacza to, że złożenie wniosku w dniu 28 czerwca 2024 r. czyni zadość wymogowi z art. 24 ust. 2a u.ś.r. Konsekwencją tego jest uprawnienie Skarżącej do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad małoletnim synem za okres wsteczny, tj. od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności syna, przy założeniu, że wyrazi wolę na rozpoznanie jej wniosku na zasadach obowiązujących od 1 stycznia 2024 r. W świetle dotychczasowych rozważań stwierdzić należy, że Skarżąca jako opiekun małoletniego i niepełnosprawnego syna znajduje się w gronie osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r.). Dlatego też organ I instancji winien w toku dalszego postępowania rozpoznać wniosek Skarżącej, uwzględniając stan prawny obowiązujący w dacie orzekania, tj. stan prawny obowiązujący od 1 stycznia 2024 r. Wcześniej jednak organ I instancji wyjaśni, czy w sprawie nie znajduje zastosowania art. 63 ust. 3 u.ś.w. Mianowicie zasady przyznawania przedmiotowego świadczenia obowiązujące do 31 grudnia 2023 r. mogą być zastosowane, gdyby syn Skarżącej legitymował się orzeczeniem o niepełnosprawności, tj. był uznany za osobę niepełnosprawną na czas określony, jeszcze przed uzyskaniem orzeczenia z dnia [...], ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że organy orzekające w niniejszej sprawie naruszyły przepisy prawa procesowego, tj. art. 7, art. 77 § 1 k.p.a., a także art. 9 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkować musiało uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm. - dalej p.p.s.a.). Na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, a to w związku z wnioskiem Kolegium w tym zakresie i brakiem żądania strony o przeprowadzenie rozprawy, przy czym strona została pouczona o możliwości zgłoszenia takiego żądania w terminie 14 dni od zawiadomienia o treści wniosku Kolegium.