II SA/Gl 1377/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Dziuk (spr.), Sędziowie Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, Sędzia WSA Krzysztof Nowak, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 marca 2025 r. sprawy ze skargi K. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 1 sierpnia 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1479/2024/12477 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta C. z dnia 4 lipca 2024 r. nr [...]. Prezydent Miasta C. decyzją z dnia 4 lipca 2024 r. orzekł wobec K. J. (skarżący), że świadczenie pielęgnacyjne za okres od 20 lutego 2024 r. do 30 kwietnia 2024 r. przyznane decyzją dnia 5 września 2022 r. (ze zmianami) jest świadczeniem nienależnie pobranym oraz orzekł o zobowiązaniu skarżącego do zwrotu z tego tytułu w całości kwoty 7.006,30 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Na skutek wniesionego przez skarżącego odwołania od powyższej decyzji, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy przytoczył znajdujące zastosowanie w sprawie przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 - w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r.), zwanej dalej u.ś.r. Następnie organ zrelacjonował stan faktyczny sprawy i dotychczasowy przebieg postępowania. W szczególności wskazał, że decyzją z dnia 5 września 2022 r. skarżącemu przyznano prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad synem na okres od 1 października 2019 r. do 31 grudnia 2023 r. Zaś decyzją zmieniającą z dnia 22 lutego 2024 r. przedłużono skarżącemu prawo do świadczenia pielęgnacyjnego do 30 września 2024 r. Orzeczeniem z dnia 20 lutego 2024 r. wydanym wobec skarżącego zaliczono go do znacznego stopnia niepełnosprawności na okres do 31 maja 2005 r. W orzeczeniu tym stwierdzono zarazem, że skarżący jest niezdolny do pracy i wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Według organu odwoławczego skarżący od dnia wydania wskazanego orzeczenia nie rezygnuje z zatrudnienia, aby móc sprawować opiekę nad synem, lecz w ogóle nie może podjąć zatrudnienia, gdyż jest niezdolny do pracy. Oznacza to, że skarżący nie spełnia przesłanek do dalszego pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż pomiędzy rezygnacją z pracy bądź jej nie podjęciem a koniecznością opieki nad synem nie występuje od 20 lutego 2024 r. związek przyczynowy. Organ odwoławczy podkreślił, że w części II wniosku o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz w piśmie organu I instancji z dnia 8 września 2023 r. poinformowano stronę o zasadach ustalenia prawa do świadczeń oraz obowiązku wynikającym z art. 25 ust. 1 tj. o konieczności zgłoszenia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń. W związku z tym organ I instancji zasadnie stwierdził wystąpienie przesłanki art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy, uznając świadczenie pielęgnacyjne wypłacone za okres od 20 lutego 2024 r. do 30 kwietnia 2024 r. za świadczenie nienależnie pobrane. Dodatkowo Kolegium zwróciło uwagę organowi I instancji, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalono prawo do renty. Z decyzji ZUS z dnia 21 marca 2024 r. wynika zaś, że skarżący nabył prawo do renty od 1 grudnia 2023 r. Skarżący wniósł skargę na powyższą decyzję domagając się jej uchylenia. Zaakcentował przy tym, że dotychczasowe decyzje są dla niego skrajnie krzywdzące. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, nie znajdując podstaw do zmiany swojego dotychczasowego stanowiska. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Ustalony w sprawie stan faktyczny jest bezsporny. Istotą sporu jest natomiast to, czy kwoty świadczenia pielęgnacyjnego pobrane przez skarżącego w okresie od 20 lutego 2024 r. do 30 kwietnia 2024 r. stanowią nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., a co za tym idzie, czy skarżący był zobowiązany do ich zwrotu na zasadzie art. 30 ust. 1 tej ustawy. Na wstępie zauważyć przyjdzie, że w orzecznictwie zarówno tut. Sądu, jak i innych sądów administracyjnych, utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym dla uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane, decydujące znaczenia ma nie tylko przesłanka obiektywna powodująca ustanie prawa do świadczenia, ale także świadomość i zamiar osoby pobierającej świadczenie. Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy. Ocena świadomości osoby pobierającej świadczenia musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej sprawy, w tym czy zachowanie strony było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych (por. m.in.: wyrok WSA w Gdańsku z dnia 29 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Gd 212/24 i powołane w nim dalsze orzeczenia; wyroki WSA w Gliwicach: z dnia 15 lutego 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 1776/23 oraz z dnia 12 czerwca 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 196/24). Ten aspekt oceny działania skarżącego nie był przedmiotem rozważań orzekających w sprawie organów poza stwierdzeniami dotyczącymi pouczeń, jakie znajdowały się we wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a także w piśmie organu I instancji z dnia 8 września 2023 r. Tymczasem w ocenie Sądu ze zgromadzonego w sprawie materiału w żaden sposób nie wynika, aby skarżący w spornym okresie pobierał świadczenie pielęgnacyjne w złej wierze, czy też miał świadomość, że mu ono nie przysługuje. Zważyć też należy, że dokonana przez organ odwoławczy ocena w zakresie prawidłowości i skuteczności wskazanych powyżej pouczeń jest wadliwa. Przypomnieć przyjdzie, że zgodnie z powołanym już art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W świetle powołanego przepisu warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest świadomość osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do jego pobierania, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. Zatem prawidłowe pouczenie, tj. poinformowanie świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia wpływa bezpośrednio na ocenę, czy wypłacone świadczenie miało charakter nienależnego. Jak wskazuje się w orzecznictwie skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (por. wyrok NSA z dnia 17 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 348/21). Nie ulega wątpliwości, że osoba pobierająca świadczenie rodzinne musi zostać prawidłowo, w sposób czytelny i zrozumiały pouczona o sytuacjach, w których następuje brak prawa do ich pobierania oraz - co wymaga szczególnego zaakcentowania - o skutkach pobierania świadczenia w takich sytuacjach (zob. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 16 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 113/24). Tymczasem w niniejszej sprawie skarżący, wbrew odmiennej ocenie organu odwoławczego, nie został prawidłowo pouczony, że pobierane przez niego świadczenie, po wydaniu wobec skarżącego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności lub uzyskaniu renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, będzie świadczeniem nienależnie pobranym, które skarżący będzie musiał zwrócić. Takiego wyraźnego pouczenia nie zawiera także pismo z dnia 8 września 2023 r. skierowane do skarżącego opatrzone tytułem "Informacja o zmianach w zasadach dotyczących uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego ...". W piśmie tym jest wprost mowa o świadczeniu nienależnym lecz tylko w odniesieniu do równoległego pobierania świadczenia wspierającego. Jedynie takie pouczenie, z którego w sposób niebudzący wątpliwości strony o skutkach niepoinformowania organu o wymienionych tutaj okolicznościach, stanowiłoby o możliwości uznania pobieranego świadczenia za nienależne. Ze zgromadzonego dotychczas przez organy materiału dowodowego nie wynika, aby w niniejszej sprawie skarżący został pouczony, że brak powiadomienia organu o wydaniu wobec skarżącego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności lub uzyskaniu renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy skutkuje utratą prawa do pobierania przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego i uznaniem go za nienależnie pobrane, a w konsekwencji skutkuje obowiązkiem zwrotu w razie dalszego pobierania pomimo zaistnienia tych okoliczności. Tym samym, w sprawie nie spełniła się przesłanka aktualizująca podstawę do zastosowania art. 30 ust. 1 u.ś.r. Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935). Rozpoznając ponownie sprawę organ I instancji umorzy postępowanie, o ile w sprawie nie występują żadne dodatkowe okoliczności, poza tymi, które do tej pory zostały ustalone. Wskazać jeszcze wypadnie, że powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl