II SA/Gl 1442/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Sędzia WSA Krzysztof Nowak (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 listopada 2023 r. sprawy ze skargi K. I. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 24 lipca 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/2195/2023/16216 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Pismem z dnia 6 sierpnia 2023 r. K. I. (dalej jako: "strona", "skarżąca") złożyła skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach (dalej jako: "organ odwoławczy" lub "Kolegium"), opisaną w rubrum niniejszego wyroku. Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym: Decyzją z dnia 6 lipca 2023 r. nr [...] , Kierownik Działu Świadczeń dla Rodzin w Ośrodku Pomocy Społecznej w C. , działając z upoważnienia Prezydenta Miasta C. (dalej jako: "organ I instancji" lub "Prezydent"), w oparciu o art. 17 Ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.), dalej powoływanej jako: "u.ś.r.", odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia tub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad matką. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że matka skarżącej jest osobą wymagającą pomocy osób trzecich w życiu codziennym. Opiekę nad matką sprawuje skarżąca, a w ramach wykonywanych czynności pomaga ona matce w dbaniu o higienę osobistą, ubieraniu, umawianiu wizyt lekarskich, robieniu zakupów, przygotowywanie posiłków i utrzymuje porządek w mieszkaniu matki. Niemniej jednak organ I instancji doszedł do przekonania, że rezygnacja z zatrudnienia w przypadku skarżącej nie jest związana z koniecznością opieki nad niepełnosprawną matką. Ostatnie zatrudnienie skarżącej miało miejsce ok. 10 lat temu, a rezygnacja z niego spowodowana była problemami zdrowotnymi samej skarżącej. W późniejszych latach strona nie podejmowała zatrudnienia ze względu na pomoc córce. Dodatkowo organ I instancji wskazał, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z akt sprawy wynika zaś, że matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tym stanie rzeczy, nie kwestionując faktu, że matka skarżącej wymaga całodobowej opieki, a strona tę opiekę należycie sprawuje, jednak ustawodawca w cytowanym wyżej art. 17 ust. 5 pkt 2 w lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych wyraźnie wykluczył możliwość otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a małżonek tej osoby nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tym stanie rzeczy organ odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca podkreśliła podeszły wiek i bardzo zły stan zdrowia matki oraz fakt sprawowania przez skarżącą opieki nad matką. Jednocześnie wskazała, że jej ojciec ze względu na podeszły wiem i zły stan zdrowia nie jest w stanie zajmować się matką skarżącej, mimo że nie posiada on orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skarżąca wskazała również, że jej rodzeństwo ze względu na zamieszkiwanie w innych częściach kraju i inne zobowiązania nie jest w stanie podjąć się opieki nad matką. Decyzją z dnia 24 lipca 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/2195/2023/16216, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Przywołując treść przepisów dotyczących przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Kolegium podkreśliło w ślad za organem I instancji, że ustawodawca jedną z negatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uczynił pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim. Z uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego mogą skorzystać krewni dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, co uniemożliwia mu wypełnianie we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego. W ocenie Kolegium w przedmiotowej sprawie zachodzi przesłanka negatywna określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r., ponieważ ojciec strony (a mąż osoby wymagającej opieki) nie legitymuje się ustalonym znacznym stopniem niepełnosprawności. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych z tytułu sprawowania opieki nad osoba pozostająca w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych innej niż współmałżonek jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co w rozpatrywanej sprawie nie ma miejsca. W skardze sądowej na powyższą decyzję skarżąca ponownie przywołała zły stan zdrowia matki i wynikający stąd zakres opieki, sprawowanej w całości przez skarżącą. Po raz kolejny podkreśliła też, że jej ojciec ze względu na podeszły wiek i własne problemy zdrowotne nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawną żoną (matką skarżącej). Dodatkowo skarżąca opisała sytuację związaną z rezygnacją przez nią z zatrudnienia wskazując, że istotnie pierwotną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia były jej własne problemy zdrowotne, a następnie konieczność pomocy córce, jednak w chwili obecnej mogłaby ona podjąć zatrudnienie, gdyby nie konieczność opieki nad niepełnosprawną matką. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał twierdzenia i wnioski zawarte w treści zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Kontrola legalności zaskarżonej decyzji przeprowadzona w oparciu o postanowienia art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 poz. 2492) wykazała, że decyzja ta narusza wymogi prawa, a zgodnie z treścią art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz.1634 ze zm.) - dalej: "p.p.s.a.", sąd administracyjny uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak również naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Oznacza to, że nie każde uchybienie ze strony organu administracji uzasadnia uwzględnienie skargi, a jedynie takie, które miało lub mogłoby mieć wpływ na wynik sprawy. Sprawa niniejsza została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Mając na uwadze powyższe stwierdzenia niezbędnym jest przybliżenie stanu normatywnego w rozpoznawanej sprawie jak również stanu faktycznego. Stosownie do postanowień art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl ust. 1a przywołanego przepisu ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; nie ma osób będących opiekunem faktycznym dziecka lub osobą będącą rodziną zastępczą spokrewnioną, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Stosownie do postanowień ust. 5 wskazanego powyżej przepisu świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: osoba sprawująca opiekę: ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego albo ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna. Przedmiotowe świadczenie nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki: pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, względnie została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu. Przywoływane świadczenie nie przysługuje jeżeli na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; albo też członek rodziny osoby sprawującej opiekę ma ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, jak również na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, albo też na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. Powołane wyżej przepisy prawa materialnego określają jakie muszą zaistnieć przesłanki pozytywne, a jakie przesłanki negatywne nie mogą wystąpić, aby skarżąca mogła się skutecznie ubiegać o wnioskowane świadczenie. Analizując stan faktyczny sprawy Sąd ocenił jakie przesłanki występują po stronie skarżącej. Strona oświadczyła, że nie pracuje od 10 lat. Jak wyjaśniła, musiała zrezygnować z pracy z uwagi na chorobę, a potem z uwagi na pomoc córce. Obecnie zajmuje się niepełnosprawną matką. Fakt opieki nad matką skarżącej i jej zakres znajdują potwierdzenie w treści wywiadu środowiskowego i są w sprawie bezsporne. Matka skarżącej z uwagi na wiek i stan zdrowia nie jest w stanie zaspokoić swoich podstawowych potrzeb i wymaga stałej opieki. Ojciec skarżącej (małżonek niepełnosprawnej) nie jest w stanie sprawować stałej opieki nad żoną z uwagi na wiek (91 lat) oraz stan zdrowia. Nie dysponuje jednak orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W dniu 14 listopada 2022 r. Naczelny Sąd Administracyjne podjął uchwałę, sygn. akt I OPS 2/22 w sprawie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z tezą pierwszą tego orzeczenia "Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm., dalej: u.ś.r.) osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.);". Już po podjęciu powyższej uchwały zapadły wyroki wskazujące, iż warunkiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez krewnych zobowiązanych w dalszej kolejności, jest posiadanie przez małżonka osoby niepełnosprawnej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (por. wyrok NSA z dnia 23 listopada 2022 r., sygn. I OSK 28/22). W wyroku tym Sąd stwierdził, że "pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, gdy jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej". Podobnie NSA orzekł w wyroku z dnia 12 stycznia 2023 r., sygn. akt I OSK 354/22, w którym uznał, iż: "fakt, że małżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza możliwość ustalenia, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje dalszym osobom, na których wobec osoby wymagającej opieki ciąży obowiązek alimentacyjny, i które w związku ze sprawowaną opieką zrezygnowały z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub nie podejmują takiej aktywności". Nadto dodać przyjdzie, iż w przytoczonej uchwale Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium zobiektywizowane nie może również zostać uznane za rażące naruszenie zasad równości i sprawiedliwości społecznej. Kryterium to zapewnia dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej, nie ma ono także charakteru dyskryminującego i nie jest niemożliwe do spełnienia, udzielanie świadczenia nie jest oparte w konsekwencji o uznanie organu. Stwierdził też, że w takim razie nie dochodzi do powstania sprzeczność z zasadami Konstytucji RP. Z art. 269 p.p.s.a. wynika moc ogólnie wiążąca zarówno uchwał abstrakcyjnych, jak i uchwał konkretnych. Istota owej mocy ogólnie wiążącej uchwał sprowadza się do tego, że stanowisko zajęte w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego wiąże pośrednio wszystkie składy orzekające sądów administracyjnych. Dopóki więc nie nastąpi zmiana tego stanowiska, dopóty sądy administracyjne powinny je respektować (Dauter Bogusław, Kabat Andrzej, Niezgódka-Medek Małgorzata, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. II, LEX/el. 2021). W świetle powyżej uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego, w sytuacji braku orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności ojca skarżącej, brak jest możliwości przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego do czasu uzyskania przez ojca takiego orzeczenia. Sąd uznał, że z uwagi na powyższe zaskarżona decyzja Kolegium jest zgodna z prawem i powinna pozostać w obiegu prawnym. W konsekwencji Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.