II SA/Gl 1512/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Sędziowie Sędzia WSA Edyta Kędzierska (spr.), Sędzia WSA Krzysztof Nowak, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 kwietnia 2026 r. sprawy ze skargi I. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 17 lipca 2025 r. nr SKO.PSŚ/41.5/675/2025/9708 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenie pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia 19 maja 2025r. nr [...]. Decyzją z dnia 19 maja 2025 r. Prezydent Miasta B. orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane i o obowiązku zwrotu świadczenia pielęgnacyjnego w łącznej kwocie 9 861 zł - za styczeń, luty i marzec 2025 r., przyznanego skarżącej I.S. decyzją z dnia 11 października 2024 r. oraz o obowiązku zwrotu odsetek od nienależnie pobranych świadczeń. W uzasadnieniu organ wskazał, że decyzją z dnia 16.11.2023 r. zostało przyznane skarżącej świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad niepełnosprawną córką M.R. na okres od 1.10.2023 r. do 30.09.2024 r. Następnie decyzją z dnia 11.10.2024 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego zostało wydłużone do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności, nie dłużej jednak niż do dnia 31.03.2025 r. W decyzji tej strona została poinformowana, iż w przypadku wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności, osoba pobierająca świadczenie jest zobowiązana do niezwłocznego dostarczenia powyższego orzeczenia do organu wypłacającego świadczenia. Ponadto w decyzji zawarte było pouczenie, iż korzystający ze świadczeń rodzinnych zobowiązani są niezwłocznie powiadomić organ wypłacający świadczenia o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych. Organ podniósł, że w dniu 18 marca 2025 r. skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obowiązujących do 31 grudnia 2023 r. i dołączyła do niego orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w B. z dnia [...] r., które stało się ostateczne w dniu 10.12.2024 r. W związku z tym wskazał, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, wydłużone decyzją z dnia 11.10.2024 r. wygasło w dniu, w którym nowe orzeczenie o niepełnosprawności stało się ostateczne, tj. 10.12.2024 r. Dodał, że świadczenie pielęgnacyjne, na podstawie decyzji z dnia 11.10.2024 r., było wypłacane stronie do 31.03.2025 r., a biorąc pod uwagę treść art. 24 ust. 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, prawo do tego świadczenia obowiązywało do ostatniego dnia miesiąca, w którym upływał termin ważności orzeczenia/jego wygaśnięcia, tj. do 31.12.2024 r. Organ wskazał, że na podstawie zgromadzonej dokumentacji ustalił, iż nie zachodzą okoliczności wymienione w art. 63 ust. 3 ustawy z dnia 7 Iipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym, gdyż termin złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obowiązujących do 31 grudnia 2023 r., w przypadku strony upłynął w dniu 10.03.2025 r., natomiast wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tych zasadach, złożony został w dniu 18.03.2025 r. Mając na uwadze powyższe, decyzją z dnia 8 kwietnia 2025 r. organ odmówił skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obowiązujących do 31 grudnia 2023 r. Decyzja ta stała się ostateczna w dniu 29.04.2025 r. Następnie w dniu 30.04.2025 r., w wyniku rozpoznania wniosku skarżącej złożonego 7.04.2025 r., organ wydał decyzję przyznającą jej świadczenie pielęgnacyjne na zasadach obowiązujących od 1 stycznia 2024 r. na okres od 1.04.2025 r. do 31.08.2025 r. Organ podniósł, że biorąc pod uwagę art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych - świadczenie pielęgnacyjne wypłacone skarżącej za okres od 1 stycznia 2025 r. do 31 marca 2025 r. na podstawie decyzji z dnia 11.10.2024 r., jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi, gdyż zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do niego, a strona była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Dodał, że nienależnie pobrane świadczenia podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami na podstawie art. 30 ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Odsetki naliczane są od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia rodzinnego do dnia spłaty, a na dzień wystawienia decyzji wyniosły 238,49 zł. Decyzją z dnia 17 lipca 2025 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, w wyniku rozpoznania odwołania wniesionego przez skarżącą Iwonę Sochę utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia 19 maja 2025 r. W uzasadnieniu organ odwoławczy opisał treść decyzji organu I instancji oraz odwołania wniesionego przez skarżącą, a następnie przytoczył art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych i zawarł stwierdzenia dotyczące obowiązków organu prowadzącego postępowanie w tej sprawie. Ponadto wskazał, że kwota nienależnie pobranych świadczeń nie została prawidłowo wyliczona. Podniósł, że strona na mocy decyzji Prezydenta Miasta B. była uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego. Jednakże w okresie od 11 grudnia 2024 r. do 31 marca 2025 r. pobrała nienależnie świadczenie pielęgnacyjne (art. 30 ust. 2 pkt 1 ww. ustawy), bowiem nie była w tym okresie do niego uprawniona na podstawie wymienionej decyzji Prezydenta Miasta B., gdyż nowe orzeczenie o niepełnosprawności stało się ostateczne w dniu 10 grudnia 2024 roku. Następnie organ odwoławczy stwierdził, że organ pierwszej instancji poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne. Zastosował właściwe przepisy prawa i odpowiednio uzasadnił swoje stanowisko w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wskazał, że podzielił słuszność tych ustaleń. Podkreślił, że okoliczności stanu faktycznego przywołane w tezach uzasadnienia decyzji organu pierwszej instancji są bezsporne i są prawidłowo udokumentowane w przedłożonym materiale dowodowym. W skardze złożonej od powyższej decyzji do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżąca podniosła, że nie zgadza się z wymienioną decyzją. W złożonym równocześnie wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi, zawarła stwierdzenia sprowadzające się do tego, że nie pobrała nienależnie przedmiotowych świadczeń. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej odrzucenie, z uwagi na wniesienie jej po terminie. Ponadto podtrzymał dotychczasowe stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Postanowieniem z dnia 28 stycznia 2026 r. WSA w Gliwicach, w wyniku rozpoznania wniosku skarżącej, przywrócił termin do wniesienia skargi w niniejszej sprawie. Sprawa – na wniosek organu - została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 P.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Na podstawie art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie swojej właściwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 cytowanego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Natomiast zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2026 r. poz. 143), zwanej dalej P.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla zaskarżoną decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi; naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponadto według art. 134 § 1 P.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja organu odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji o uznaniu świadczenia pielęgnacyjnego wypłaconego skarżącej z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką za miesiące; styczeń, luty, marzec 2025 r. za nienależnie pobrane świadczenie i o zobowiązaniu jej do zwrotu tego świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi. W ramach kontroli zgodności z prawem powyższego rozstrzygnięcia podkreślenia zatem wymagało, że zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 1208), do zwrotu obowiązana jest osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne. Według przepisu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, stanowiącego podstawę wydanego w sprawie rozstrzygnięcia, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Uznanie świadczenia za nienależnie pobrane wymaga zatem spełnienia dwóch warunków. Po pierwsze - jego wypłacenie musi nastąpić pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, a po drugie - osoba pobierająca świadczenia powinna zostać prawidłowo pouczona o braku prawa do ich pobierania. Jak podkreśla się w orzecznictwie - pouczenie spełnia warunki prawidłowego wówczas, gdy jest zredagowane w taki sposób, aby strona mogła jego treść odnieść do swojej sytuacji, aby następnie wiedzieć, że określona okoliczność w jej sytuacji ma znaczenie dla przyznania jej uprawnienia, a jej zaistnienie rodzi po jej stronie obowiązek poinformowania organu o tym fakcie (por.: wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Bydgoszczy z 19 grudnia 2017 r., sygn. akt II SA/Bd 699/17, publ. Lex nr 2437882 oraz w Lublinie z 16 marca 2021 r., II SA/Lu 709/20, publ. Lex nr 3163974). Znaczenie prawidłowego pouczenia jest tu niewątpliwie istotne, jako że pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego" użyte w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. nie jest równoznaczne ze "świadczeniem nienależnym", gdyż wiąże się również z istnieniem po stronie świadczeniobiorcy świadomości, że pobierane świadczenie w zaistniałych okolicznościach faktycznych danej osobie się nie należy (por. K. Małysa-Sulińska [red.], Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz, publ. Lex, 2015 r.). Według utrwalonej linii orzecznictwa, obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co oznacza, że dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być zatem świadoma, że wystąpiła okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku powiadomienia świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia i następnie ustalenie, czy jego nieuprawnione pobranie nastąpiło w warunkach złej woli beneficjenta, a zatem, czy wiedział, że świadczenie miało charakter nienależnego (por. m.in. wyrok NSA z 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1392/21, publ. Lex nr 3342757 oraz wyrok WSA w Gliwicach z 28 października 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 764/21, publ. Lex nr 3258861). W przedmiotowej sprawie – na podstawie decyzji Prezydenta Miasta B. z dnia 11 października 2024 r. - prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, przyznane skarżącej decyzją z dnia 16 listopada 2023 r. zostało przedłużone poprzez przedłużenie okresu przysługiwania świadczenia - do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności, nie dłużej jednak niż do dnia 31 marca 2025 r. Z akt administracyjnych wynika, że Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w B., orzeczeniem z [...] r. ponownie uznał córkę skarżącej za osobę niepełnosprawną i zawarł wskazania dotyczące konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W sprawie bezsporne jest to, że skarżąca nie powiadomiła organu I instancji o uzyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Po otrzymaniu informacji o nowym orzeczeniu, organ wydał decyzję uznającą świadczenie pielęgnacyjne, które zostało wypłacone skarżącej za miesiące; styczeń, luty, marzec 2025 r. za nienależnie pobrane świadczenie i o zobowiązaniu jej do zwrotu tego świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi. W związku z powyższym, kluczowe znaczenie dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji miało to, czy pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, było w tym przypadku sformułowane w taki sposób, aby można było przyjąć, że skarżąca powinna wiedzieć o nienależnym pobieraniu świadczenia. Stwierdzić w tym zakresie należało, że w decyzji z dnia 11 października 2024 r. organ pierwszej instancji poinformował skarżącą o obowiązku przedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności. Następnie zawarł w uzasadnieniu decyzji pouczenie, że zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia. Z powyższego przytoczenia wynika, że pouczenia te nie zawierają w swojej treści konkretnej informacji o tym, iż zmianą mającą wpływ na prawo do świadczenia jest każdy przypadek uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności i że każde nowe orzeczenie skutkuje utratą prawa do pobierania tego świadczenia. Przedmiotowy brak ma znaczenie tym bardziej istotne, że nowe orzeczenie z [...] r. jedynie potwierdziło, iż córka skarżącej nadal jest osobą niepełnosprawną ze wskazaniami dotyczącymi konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna w procesie jej leczenia, rehabilitacji i edukacji. Wymaga to podkreślenia - gdyż zarówno na podstawie wcześniejszego jak i późniejszego orzeczenia o niepełnosprawności córki skarżącej, spełniony był wyżej wymieniony warunek przysługiwania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W tych okolicznościach szczególnie istotne znaczenie miało ustalenie, czy skarżąca na podstawie cytowanego wyżej, nieprecyzyjnego pouczenia wiedziała, iż sam fakt wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności - nawet potwierdzającego niepełnosprawność córki i te same wskazania co przedtem - stanowi zmianę mającą wpływ na prawo do tego świadczenia w rozumieniu art. 25 ust. 1 oraz art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a w szczególności zmianę powodującą ustanie tego prawa. Pomimo szczególnie istotnego znaczenia tej kwestii, organy obydwu instancji nie przeprowadziły ustaleń w powyższym zakresie. Natomiast z uwagi na zasadę dwuinstancyjności postępowania administracyjnego, wyrażającą się dwukrotnym rozpatrzeniem i rozstrzygnięciem sprawy, organ odwoławczy zobligowany był do wydania decyzji w wyniku ponownego przeprowadzenia postępowania merytorycznego. W tym postępowaniu miał obowiązek ponownie ocenić dowody i przeanalizować wszystkie istotne okoliczności sprawy, a także odnieść się do zarzutów i twierdzeń zawartych w odwołaniu. W ramach kontroli zgodności z prawem wymienionego rozstrzygnięcia wskazać zatem należało, że – jak podkreśla się w orzecznictwie – "istota zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego, wyrażonej w art. 15 K.p.a., polega na dwukrotnym rozpatrzeniu i rozstrzygnięciu sprawy przez organy obu instancji. Właściwe zachowanie zasady dwuinstancyjności postępowania wymaga nie tylko podjęcia dwóch kolejnych rozstrzygnięć przez właściwe organy, ale konieczne jest, aby rozstrzygnięcia te zapadły w wyniku przeprowadzenia przez każdy z tych organów postępowania merytorycznego tak, aby dwukrotnie oceniono dowody i przeanalizowano wszystkie istotne okoliczności sprawy. Działanie organu odwoławczego nie ma zatem charakteru jedynie kontrolnego, ale jest działaniem merytorycznym" (por. wyrok NSA z 24.04.2020 r., I OSK 3400/19, dostępny w CBOSA). Tymczasem w zaskarżonej decyzji organ - poza przytoczeniem przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, ograniczył się do oceny sprowadzającej się do tego, że postępowanie organu I instancji zostało przeprowadzone zgodnie z przepisami prawa i rozstrzygnięcie jest prawidłowe. Jednocześnie – w sposób sprzeczny z tym stwierdził, że "kwota nienależnie pobranych świadczeń nie została prawidłowo wyliczona". Nie sprecyzował jednak tego w żaden sposób, a co więcej – w sprzeczności z tym - utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy całkowicie pominął przeprowadzenie postępowania merytorycznego - zarówno ponowną ocenę dowodów jak i analizę istotnych okoliczności sprawy, a także w najmniejszym nawet stopniu nie odniósł się do zarzutów odwołania. Podkreślenia zaś wymagało, że skarżąca w odwołaniu podniosła przede wszystkim, iż pouczenie zawarte w decyzji przedłużającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego zrozumiała w ten sposób, iż w ciągu 6 miesięcy, o które przedłużono prawo do świadczenia, ma obowiązek przedłożyć nowe orzeczenie o niepełnosprawności dziecka i dodała, że nowe orzeczenie zawierało te same wskazania co poprzednie (w pkt 7 i 8) więc uważała, że ma podstawy do otrzymywania świadczenia w dalszym ciągu. Twierdzenia te dotyczyły zatem kwestii o podstawowym znaczeniu dla wydania rozstrzygnięcia. Natomiast w przedmiotowej sprawie organ odwoławczy w ogóle nie odniósł się do odwołania, pominął także przeprowadzenie postępowania merytorycznego. W konsekwencji przeprowadzenia w określonych wyżej ramach, kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji stwierdzić zatem należało, że przy ich wydaniu doszło do naruszenia art. 7 K.p.a., art. 8 § 1 K.p.a. i art. 77 § 1 K.p.a., art. 80 K.p.a. oraz art. 107 § 3 K.p.a., a w przypadku decyzji organu odwoławczego – również art. 15 K.p.a. Wymienione naruszenia przepisów postępowania mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, dotyczyły bowiem zaniechania przeprowadzenia ustaleń i czynności o podstawowym znaczeniu dla rozstrzygnięcia sprawy. Wobec tego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 P.p.s.a. należało uchylić zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni wskazania dotyczące konieczności uzupełnienia ustaleń i przeprowadzenia analizy okoliczności faktycznych we wskazanym wyżej zakresie. W szczególności organ oceni, poddając analizie treść przytoczonych wyżej pouczeń, czy są podstawy do stwierdzenia, że skarżąca powinna wiedzieć o tym, iż wydanie wobec jej córki nowego orzeczenia, w którym nie zmieniono ustaleń co do jej niepełnosprawności i wskazań z niej wynikających, kwalifikuje się jako zmiana mająca wpływ na przysługujące jej prawo do pobieranego świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie organ uwzględni powyższą wykładnię art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustali, czy świadczenie pobrane w okresie wymienionym w decyzji, jest świadczeniem nienależnie pobranym, ewentualnie rozważy umorzenie postępowania administracyjnego w przedmiotowym zakresie.