II SA/Gl 258/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Asesor WSA Aneta Majowska, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 9 maja 2025 r. sprawy ze skargi Z. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 16 stycznia 2025 r. nr SKO.PSŚ/41.5/2103/2024/20733 w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy L. z dnia 2 grudnia 2024 r. nr [...], 2. umarza postępowania administracyjne. Wójt Gminy L. decyzją z dnia 2 grudnia 2024 r. uznał, że wypłacone skarżącej – Z. K. świadczenia rodzinne za okres od 1 stycznia 2024 r. do 30 września 2024 r. w wysokości 1.942,56 zł, stanowią nienależnie pobrane świadczenia. Jednocześnie zobowiązał skarżącą do zwrotu tej kwoty wraz z odsetkami za opóźnienie liczonymi do dnia spłaty. W uzasadnieniu organ I instancji podał, że decyzją z dnia 10 maja 2022 r., na podstawie art. 16 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie: Dz. U. z 2024 r., poz. 323), zwanej dalej u.ś.r., przyznano skarżącej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na córkę A. na okres od 1 maja 2022 r. do 6 czerwca 2023 r. w kwocie 215,84 zł miesięcznie. Następnie, decyzją z dnia 17 lipca 2023 r., wydaną na podstawie art. 15h ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm.), prawo do zasiłku pielęgnacyjnego zostało przedłużone na okres od 1 lipca 2023 r. do 31 sierpnia 2023 r., jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Z kolei decyzją z dnia 18 sierpnia 2023 r., na podstawie art. 23 ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r., poz. 852 ze zm.), wydłużono okres przyznania zasiłku pielęgnacyjnego do 30 września 2024 r., jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Organ I instancji zaznaczył, że w dniu [...] Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w W. wydał orzeczenie ustalające umiarkowany stopień niepełnosprawności dla córki skarżącej na okres do 30 listopada 2026 r. Powyższe orzeczenie stało się ostateczne z dniem 15 grudnia 2023 r. Z tym dniem poprzednie orzeczenie o niepełnosprawności córki skarżącej straciło ważność. Wobec powyższego, organ I instancji wywiódł, że zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 1.942,56 zł wypłacony za okres od 1 stycznia 2024 r. do 30 września 2024 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym, które skarżąca jest zobowiązana zwrócić. Po rozpatrzeniu wniesionego przez skarżącą odwołania, zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy zrelacjonował dotychczasowy przebieg postępowania oraz wskazał podstawy prawne wydanej decyzji. Dalej organ zaznaczył, że analiza decyzji z dnia 18 sierpnia 2023 r. pozwala stwierdzić, że organ I instancji poinformował stronę o dacie granicznej, do której zostaje przyznany zasiłek pielęgnacyjny, tj. do dnia 30 września 2024 r. jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Następnie wskazał, że wydanie nowego orzeczenia przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności spowodowało, że zasiłek pielęgnacyjny w okresie od 1 stycznia 2024 r. do 30 września 2024 r. pobrany był na podstawie nieważnego dokumentu, gdyż orzeczenie o niepełnosprawności z dnia [...] zachowało swą ważność do dnia wydania nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności tj. do 15 grudnia 2023 r. W związku z powyższym, zdaniem organu odwoławczego, powstały świadczenia nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. W skardze na powyższą decyzję skarżąca wskazała, że w związku z zajmowaniem się córką przeoczyła termin do przedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Skarżąca zaznaczyła przy tym, że córka nieprzerwanie pozostaje osobą niepełnosprawną w związku z czym jest uprawniona do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując przy tym swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. W sprawie bezspornym jest, że skarżąca nie powiadomiła organu I instancji o uzyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności jej córki, co potwierdza również treść skargi. Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się natomiast do oceny, czy świadczenie pielęgnacyjne pobrane przez skarżącą w okresie od 1 stycznia 2024 r. do 30 września 2024 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., a co za tym idzie, czy skarżąca jest zobowiązana do zwrotu tego świadczenia na podstawie art. 30 ust. 1 u.ś.r. Przypomnieć przyjdzie, że zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Uznanie świadczenia za nienależnie pobrane w świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 wymaga więc łącznego wystąpienia następujących przesłanek: 1) zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części; 2) mimo wystąpienia tych okoliczności świadczenie rodzinne zostało wypłacone; 3) osoba pobierająca świadczenie rodzinne była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W pierwszej kolejności należy wskazać, że w orzecznictwie zarówno tut. Sądu, jak i innych sądów administracyjnych, utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym dla uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane, decydujące znaczenie ma nie tylko przesłanka obiektywna powodująca ustanie prawa do świadczenia, ale także świadomość i zamiar osoby pobierającej świadczenie. Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża bowiem tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy. Ocena świadomości osoby pobierającej świadczenia musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej sprawy, w tym czy zachowanie strony było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych (por. m.in.: wyrok WSA w Gdańsku z dnia 29 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Gd 212/24 i powołane w nim dalsze orzeczenia; wyroki WSA w Gliwicach: z dnia 15 lutego 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 1776/23 oraz z dnia 12 czerwca 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 196/24). Ten aspekt oceny działania skarżącej nie był przedmiotem rozważań orzekających w sprawie organów, poza stwierdzeniami dotyczącymi pouczeń jakie znalazły się w decyzjach organu I instancji. Tymczasem ze zgromadzonego w sprawie materiału w żaden sposób nie wynika, aby skarżąca w spornym okresie pobierała świadczenie pielęgnacyjne w złej wierze, czy też miała świadomość, że jej ono nie przysługuje. Ponadto, zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 in fine u.ś.r., jedną z przesłanek uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest świadomość osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do pobierania świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. Znaczenie prawidłowego pouczenia jest o tyle istotne, że pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego", użyte w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. nie jest równoznaczne ze "świadczeniem nienależnym", gdyż wiąże się z istnieniem po stronie świadczeniobiorcy świadomości, że pobierane świadczenie w zaistniałych okolicznościach faktycznych danej osobie się nie należy (por. K. Małysa-Sulińska (red.), Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz, publ. Lex, 2015 r.). Tym samym kwestią kluczową w niniejszej sprawie jest ustalenie, czy pouczenie o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 in fine u.ś.r. było sformułowane w taki sposób, by można przyjąć, że skarżąca miała świadomość o nienależnym pobieraniu świadczenia. Prawidłowe pouczenie, tj. poinformowanie świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia wpływa w sposób bezpośredni na ocenę, czy wypłacone świadczenie miało charakter świadczenia nienależnego. Jak wskazuje się w orzecznictwie, skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (por. wyrok NSA z dnia 17 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 348/21). Nie ulega wątpliwości, że osoba pobierająca świadczenie rodzinne musi zostać prawidłowo, w sposób czytelny i zrozumiały pouczona o sytuacjach, w których następuje brak prawa do ich pobierania oraz o skutkach pobierania świadczenia w takich sytuacjach (zob. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 16 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 113/24). Odnosząc powyższe uwagi ogólne do okoliczności sprawy należy wskazać, że skarżąca, wbrew odmiennej ocenie organu odwoławczego, nie została prawidłowo pouczona, że pobierane przez nią świadczenie, po wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności córki, będzie świadczeniem nienależnie pobranym, które skarżąca będzie musiała zwrócić. W decyzji przyznającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z dnia 10 maja 2022 r. jak i w późniejszych decyzjach zmieniających, poprzestano wyłącznie na przytoczeniu treści art. 30 ust. 1 u.ś.r. Orzecznictwo sądowoadminsitracyjnie zgodnie przyjmuje, że nie można uznać za spełniającego wymogi prawidłowego takiego pouczenia, którego treść jest jedynie przytoczeniem treści jednego przepisu, czy też wielu przepisów. Pouczenie spełnia wymogi prawidłowego tylko wówczas, gdy jest zredagowane w sposób zrozumiały dla konkretnej osoby i w taki sposób, aby mogła jego treść odnieść do swojej sytuacji, aby następnie wiedzieć, że określona okoliczność ma znaczenie dla przyznania uprawnienia, a jej zaistnienie rodzi obowiązek poinformowania organu o tym fakcie (por. m.in. wyroki NSA: z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 1529/12 oraz z dnia 27 października 2010 r., sygn. akt I OSK 981/10). Tym samym, w sprawie nie spełniła się przesłanka aktualizująca podstawę do zastosowania art. 30 ust. 1 u.ś.r. Brak prawidłowego pouczenia jest tym bardziej istotny, że córka skarżącej była i wciąż pozostaje osobą niepełnosprawną, a zatem okoliczności faktyczne i prawne, które wpływały na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego nie uległy zmianie. Przekonanie skarżącej o jej uprawnieniu do pobierania świadczenia, w świetle nieprzerwanej niepełnosprawności córki, potwierdzonej stosownymi orzeczeniami, mogło być subiektywnie uzasadnione. Brak poinformowania organu o uzyskaniu nowego orzeczenia nie spowodował, że świadczenia zostały wypłacone nienależnie, gdyż prawo do tego świadczenia w sensie materialnym nie ustało. Trudno zatem zaakceptować stanowisko, że brak przedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności (która nadal u córki występuje), może skutkować tak negatywnymi następstwami (finansowymi). Rozwiązanie takie należy uznać za sprzeczne z zasadą sprawiedliwości społecznej wyrażonej w Konstytucji RP (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 10 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 1885/23). Nadmienić przyjdzie, na co również wskazuje się w orzecznictwie tut. Sądu, że informacja o wydaniu nowego orzeczenia, która stanowiła podstawę wydania w niniejszej sprawie decyzji, powinna być znana organom z urzędu. Stosownie do treści art. 23b ust. 1 pkt 5 u.ś.r., organy właściwe ustalające prawo do świadczeń rodzinnych są obowiązane do samodzielnego uzyskania lub weryfikacji drogą elektroniczną informacji o legitymowaniu się odpowiednim orzeczeniem wydanym na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 44). Dodatkowo, zgodnie z art. 6d ust. 1 ostatnio powołanej ustawy, utworzono Elektroniczny Krajowy System Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności, w którym przetwarza się dane dotyczące osób niepełnosprawnych. Z kolei według ust. 4a tego przepisu, dane gromadzone w systemie udostępnia się, jeżeli stanowią one kryterium przyznania świadczenia albo ustawowe kryterium wydania dokumentu, następującym podmiotom: 1) organowi właściwemu, o którym mowa w art. 3 pkt 11 u.ś.r. i wojewodzie - w celu weryfikacji danych dotyczących osób ubiegających się o świadczenia rodzinne, osób pobierających świadczenia rodzinne oraz członków ich rodzin (...). Organ miał zatem (a przynajmniej powinien mieć) możliwość weryfikacji bazy orzeczeń o niepełnosprawności, z czego nie skorzystał i wypłacał kolejne transze świadczenia. Kwestia istnienia podstaw do wypłaty świadczeń różnego rodzaju powinna być brana przez organy pod uwagę także z urzędu (zob. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 27 marca 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 17/24). Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w pkt 1 sentencji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935), zwanej dalej p.p.s.a. Uznając jednocześnie, że z uwagi na stwierdzony charakter naruszenia prawa i jego skutki, brak jest podstaw do dalszego prowadzenia postępowania administracyjnego, na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. Sąd postępowanie to umorzył (pkt 2 sentencji). Zgodnie z tym przepisem, w przypadku, o którym mowa w art. 145 § 1 pkt 1 i 2, sąd stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, umarza jednocześnie to postępowanie. Kierując się zasadami ekonomiki procesowej, ustawodawca umożliwił, aby wyrok sądu administracyjnego definitywnie załatwiał sprawę administracyjną bez potrzeby ponownego angażowania organu administracji tylko po to, żeby wydał decyzję o umorzeniu postępowania. Umorzenie postępowania nie zależy więc od woli sądu, lecz od stwierdzenia istnienia obiektywnej przyczyny bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego. W rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a. sprawa administracyjna jest bezprzedmiotowa wtedy, gdy nie ma materialnoprawnych podstaw do władczej, w formie decyzji administracyjnej, ingerencji organu administracyjnego, co oznacza, że jakiekolwiek rozstrzygnięcie organu - pozytywne, czy negatywne - staje się prawnie niedopuszczalne. Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., a to wobec złożonego przez organ wniosku i braku żądania przeprowadzenia rozprawy przez skarżącą. Dodać jeszcze wypadnie, że powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl