II SA/Gl 276/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik, Sędziowie Asesor WSA Aneta Majowska, Sędzia WSA Renata Siudyka (spr.), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 18 stycznia 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/54/2024/370 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 6 listopada 2023 r. nr [...] Prezydent Miasta S. (organ I instancji) decyzją z dnia 6 listopada 2023 r. nr [...] w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych przyznanych decyzją z dnia 4 lutego 2019 r. nr [...] - uznał, że kwoty wypłacone za okres od 1 września 2022 r. do 30 września 2023 r. w wysokości 2.805,92 zł A. K. (skarżąca) były nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi. Jednocześnie zobowiązał ją do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalonych niniejszą decyzją w łącznej kwocie 2.805,92 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych, do dnia spłaty. W uzasadnieniu organ I instancji przywołał brzmienie obowiązujących przepisów oraz podał okoliczności stanu faktycznego, ustalone w ramach podjętych czynności dowodowych. Wskazał, że decyzją z dnia 4 lutego 2019 r. przyznano skarżącej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na dziecko I. K. na okres od 1 stycznia 2019 r. do 31 stycznia 2022 r. Następnie decyzją z dnia: 7 lutego 2022 r. zmieniono pierwotną decyzję w części dotyczącej okresu przyznanego zasiłku pielęgnacyjnego, zgodnie z art. 15h ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem C0VID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. 2020 poz. 374 z późn. zm- dalej "ustawa COVID-19") do 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemiologicznego albo stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W dniu 5 sierpnia 2022 r. wydane zostało nowe orzeczenie o niepełnosprawności dziecka tym samym od września 2022 r. decyzja z dnia 7 lutego 2022 r. wygasła a zasiłek pielęgnacyjny wypłacony na podstawie art. 15h ustawy COVID-19 jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi. Wypłacone świadczenia za okres od 1 września 2022 r. do 30 września 2023 r. zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 – dalej "u.s.r.") są świadczeniami nienależnie pobranymi, ponieważ wypłacone zostały mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Zauważył, że w decyzji z dnia 7 lutego 2022 r. przyznającej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na podstawie art.15h ust.1 pkt 2 ustawy COVID-19 organ pouczył stronę, iż w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności przed datą wskazaną w rozstrzygnięciu należy niezwłocznie poinformować o tym organ wypłacających świadczenie. W odwołaniu od decyzji organu I instancji skarżąca wyraziła niezadowolenie z rozstrzygnięcia organu I instancji. Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz uznanie, że otrzymane świadczenie nie było nienależnym. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (SKO), zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją z dnia 18 stycznia 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/54/2024/370, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu przedstawiło przebieg postępowania według chronologii zdarzeń. Przytoczył znajdujące zastosowanie w sprawie przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 – dalej "u.s.r."). W szczególności wskazał, że orzeczeniem z dnia 4 stycznia 2019 r. syn skarżącej został zaliczony do osób niepełnosprawnych do dnia 31 stycznia 2022 r. Kolejnym orzeczeniem z dnia 5 sierpnia 2022 r. syn skarżącej został zaliczony do osób niepełnosprawnych do dnia 31 stycznia 2022 r. Kolejnym orzeczeniem z dnia 5 sierpnia 2022 r. syn skarżącej został zaliczony przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w S. do osób niepełnosprawnych do dnia 31 lipca 2024 r. Decyzją z dnia 4 lutego 2019 r. przyznano skarżącej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na syna na okres od 1 stycznia 2019 r. do 31 stycznia 2022 r. Następnie decyzją z dnia 7 lutego 2022 r. organ zmienił swoją wcześniejszą decyzję w zakresie wydłużenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego do upływu 60 dnia od dnia odwołania zagrożenia epidemicznego, lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Podstawą prawną takiego rozstrzygnięcia był przepis art. 15h ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. 2020 r., poz. 374 z późn. zm. – dalej "ustawa COVID-19"). SKO stwierdziło, że w decyzji z dnia 7 lutego 2022 r. organ I instancji wyraźnie wskazał, że przyznanie świadczenia następuje do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Ponadto analiza treści tej decyzji pozwala stwierdzić, że organ I instancji pouczył skarżącą, że w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności przed datą wskazaną w rozstrzygnięciu należy niezwłocznie poinformować o tym organ wypłacający świadczenie. W tej sytuacji SKO stwierdziło, że powstały świadczenia nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.s.r. Ustalenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oraz nałożenie obowiązku ich zwrotu oraz odsetek od kwoty nienależnie pobranego świadczenia, które podlega zwrotowi jakie zostało nałożone na stronę postępowania jest oparte na obowiązującej normie prawa powszechnie obowiązującego. Kwota nienależnie pobranych świadczeń nie jest jednak prawidłowo wyliczona. W okresie od 1 września 2022 roku do 30 września 2023 r. skarżąca pobrała nienależnie zasiłek pielęgnacyjny mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie do niego prawa. Zgodnie bowiem z art. 15h ustawy COVID-19, poprzednie orzeczenie o niepełnosprawności (ważne pierwotnie do 31 stycznia 2022 r.) zachowało ważność do dnia wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności tj. do dnia 5 sierpnia 2022 r., a strona była pouczona o braku prawa do jego pobierania. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżąca zaskarżonej decyzji SKO zarzuciła naruszenie przepisów postępowania zawartych w art. 7, art. 77 §1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie i niedostatecznie wnikliwą analizę sytuacji życiowej i zdrowotnej małoletniego syna skarżącej i przyjęcie, iż pobierany zasiłek pielęgnacyjny należy uznać za nienależny, skoro i tak zasiłek ten byłby przyznany dla małoletniego bez względu na podstawę prawną z uwagi na treść orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 5 sierpnia 2022 r.; art. 8 k.p.a. poprzez brak stosownego pouczenia skarżącej o konieczności przedłożenia nowego orzeczenia do organu instancji co wprowadziło ją w błąd co do jej uprawnienia do korzystania z zasiłku pielęgnacyjnego, bowiem organ w dalszym ciągu dokonywał jego wypłaty; naruszenie przepisów art. 16 u.s.r. poprzez ich niezastosowanie; art. 30 u.s.r. poprzez jego zastosowanie. Wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i zasądzenie od SKO na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Ponadto skarżąca wniosła o wstrzymanie wykonania decyzji organów obydwu instancji W uzasadnieniu przedstawione zostały argumenty na poparcie podniesionych zarzutów i wniosków. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, nie znajdując podstaw do zmiany swojego dotychczasowego stanowiska. Postanowieniem z dnia 15 kwietnia 2024 r. Sąd oddalił wniosek o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Ustalony w sprawie stan faktyczny jest bezsporny. Istotą sporu jest natomiast to, czy kwoty zasiłku pielęgnacyjnego pobrane przez skarżącą w okresie od 1 września 2022 r. do 30 września 2023 r. stanowią nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.s.r., a co za tym idzie, czy skarżąca była zobowiązana do ich zwrotu na zasadzie art. 30 ust. 1 tej ustawy. Na wstępie zauważyć należy, że w orzecznictwie zarówno tut. Sądu, jak i innych sądów administracyjnych, utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym dla uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane, decydujące znaczenia ma nie tylko przesłanka obiektywna powodująca ustanie prawa do świadczenia, ale także świadomość i zamiar osoby pobierającej świadczenie. Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy. Ocena świadomości osoby pobierającej świadczenia musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej sprawy, w tym czy zachowanie strony było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych (por. m.in.: wyrok WSA w Gdańsku z dnia 29 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Gd 212/24 i powołane w nim dalsze orzeczenia; wyroki WSA w Gliwicach: z dnia 15 lutego 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 1776/23 oraz z dnia 12 czerwca 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 196/24). Ten aspekt oceny działania skarżącej nie był przedmiotem rozważań orzekających w sprawie organów poza stwierdzeniami dotyczącymi pouczeń jakie znalazły się w decyzjach organu I instancji. Tymczasem ze zgromadzonego w sprawie materiału w żaden sposób nie wynika, aby skarżąca w spornym okresie pobierała świadczenie pielęgnacyjne w złej wierze, czy też miała świadomość, że jej ono nie przysługuje. Zważyć też należy, że dokonana przez SKO ocena w zakresie prawidłowości i skuteczności pouczeń zawartych w decyzji organu I instancji z dnia 18 stycznia 2024 r. jest wadliwa. Przypomnieć przyjdzie, że zgodnie z powołanym już art. 30 ust. 2 pkt 1 u.s.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W świetle powołanego przepisu warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest świadomość osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do jego pobierania, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. Zatem prawidłowe pouczenie, tj. poinformowanie świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia wpływa bezpośrednio na ocenę, czy wypłacone świadczenie miało charakter nienależnego. Jak wskazuje się w orzecznictwie skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.s.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (por. wyrok NSA z dnia 17 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 348/21). Nie ulega wątpliwości, że osoba pobierająca świadczenie rodzinne musi zostać prawidłowo, w sposób czytelny i zrozumiały pouczona o sytuacjach, w których następuje brak prawa do ich pobierania oraz o skutkach pobierania świadczenia w takich sytuacjach (zob. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 16 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 113/24). Tymczasem w niniejszej sprawie skarżąca, wbrew odmiennej ocenie organu odwoławczego, nie została prawidłowo pouczona, że pobierane przez nią świadczenie, po wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności syna, będzie świadczeniem nienależnie pobranym, które skarżąca będzie musiała zwrócić. Jedynie takie pouczenie, z którego w sposób niebudzący wątpliwości strony o skutkach niepoinformowania organu o wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności, stanowiłoby o możliwości uznania pobieranego świadczenia za nienależne. W niniejszej sprawie skarżąca nie została pouczona, że brak powiadomienia organu o uzyskaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności syna skutkuje utratą prawa do pobierania przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego i uznaniem go za nienależnie pobrane. Tym samym, w sprawie nie spełniła się przesłanka aktualizująca podstawę do zastosowania art. 30 ust. 1 u.s.r. Wskazać też wypadnie, że przekonanie skarżącej o jej uprawnieniu do pobierania świadczenia, w świetle nieprzerwanej niepełnosprawności syna, potwierdzonej stosownymi orzeczeniami oraz faktu wypłacania zasiłku rodzinnego już po wydaniu w dniu 5 sierpnia 2022 r. orzeczenia o niepełnosprawności syna przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w S. mogło być subiektywnie uzasadnione. Podkreślenia też wymaga, że szczególne rozwiązania przewidziane w art. 15h ustawy COVID-19 ułatwiły opiekunom osób niepełnosprawnych oraz organom administracji funkcjonowanie w czasie pandemii. Jednakże nie można przy tym abstrahować od celów szeroko rozumianej pomocy społecznej. Syn skarżącej był i nadal jest osobą niepełnosprawną, a zatem w jego sytuacji faktycznej i prawnej nie zmieniło się nic. Trudno zatem pogodzić stanowisko, że brak przedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności (która nadal u syna występuje), może skutkować tak negatywnymi następstwami (finansowymi) po stronie rodzica. Rozwiązanie takie należy uznać za sprzeczne z zasadą sprawiedliwości społecznej wyrażonej w Konstytucji RP (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 10 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 1885/23). Nadmienić przyjdzie, na co również wskazuje się w orzecznictwie tut. Sądu, że informacja o wydaniu nowego orzeczenia, która stanowiła podstawę wydania w tej sprawie decyzji, powinna być znana organom z urzędu. Stosownie do treści art. 23b ust. 1 pkt 5 u.s.r., organy właściwe ustalające prawo do świadczeń rodzinnych są obowiązane do samodzielnego uzyskania lub weryfikacji drogą elektroniczną informacji o legitymowaniu się odpowiednim orzeczeniem wydanym na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 44). Dodatkowo, zgodnie z art. 6d ust. 1 ostatnio powołanej ustawy, utworzono Elektroniczny Krajowy System Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności, w którym przetwarza się dane dotyczące osób niepełnosprawnych. Z kolei według ust. 4a tego przepisu, dane gromadzone w systemie udostępnia się, jeżeli stanowią one kryterium przyznania świadczenia albo ustawowe kryterium wydania dokumentu, następującym podmiotom: 1) organowi właściwemu, o którym mowa w art. 3 pkt 11 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (...), i wojewodzie - w celu weryfikacji danych dotyczących osób ubiegających się o świadczenia rodzinne, osób pobierających świadczenia rodzinne oraz członków ich rodzin (...)". Organ miał zatem (a przynajmniej powinien mieć) możliwość weryfikacji bazy orzeczeń o niepełnosprawności, z czego nie skorzystał i wypłacał kolejne transze świadczenia. Należało zatem i tę okoliczność wziąć pod uwagę i ustalić, czy organ zasadnie wypłacał kolejne transze świadczenia. Kwestia istnienia podstaw do wypłaty świadczeń różnego rodzaju powinna być brana przez organy pod uwagę także z urzędu (zob. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 27 marca 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 17/24). Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935). Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 powołanej ustawy, a to wobec złożonego przez skarżącą wniosku i braku żądania organu przeprowadzenia rozprawy. Rozpoznając ponownie sprawę organ I instancji umorzy postępowanie, o ile w sprawie nie występują żadne dodatkowe okoliczności, poza tymi, które do tej pory zostały ustalone. Wskazać jeszcze wypadnie, że powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl.