II SA/Gl 303/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Nowak (spr.), Sędziowie Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna,, Sędzia WSA Artur Żurawik, Protokolant specjalista Anna Koenigshaus, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 lipca 2025 r. sprawy ze skargi B. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej z dnia 2 stycznia 2025 r. nr SKO.IV/424/938/2024 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. Decyzją z 19 sierpnia 2024 r., znak SKO.IV/424/938/2024 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bielsku-Białej (dalej "Kolegium" lub "organ odwoławczy") działając m.in. na podstawie art. 5 ust. 3 - 3a ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1993) – dalej "u.o.p.o.u.d.a.", art. 138 § 1 pkt. 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. [...] r. poz. 572) – dalej "k.p.a.", orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji Burmistrza Miasta C. (dalej "organ I instancji") z dnia 6 listopada 2024 r. nr [...] w sprawie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej. Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Wnioskiem z 18 marca 2024 r. B. S. (dalej: "Strona" lub "Skarżący") zwrócił się do Ośrodka Pomocy Społecznej w C. o umorzenie należności powstałych w wyniku wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, tj. małoletniemu J. S.. W odpowiedzi na ten wniosek, w dniu 19 marca 2024 r. wydano decyzję o umorzeniu postępowania, która została decyzją Kolegium uchylona a sprawa została przekazana do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji w dniu 14 czerwca 2024 r. Po przeprowadzeniu ponownego postępowania, w dniu 30 lipca 2024 r. wydano decyzję nr [...], w której odmówiono stronie umorzenia ww. należności. Od tej decyzji strona wniosła odwołanie, w wyniku którego Kolegium ponownie uchyliło zaskarżoną decyzję. Rozpatrując sprawę ponownie organ I instancji zwrócił uwagę na treść art. 30 ust. 2 u.o.p.o.u.d.a. wskazując, że decyzja o umorzeniu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest decyzją uznaniową. Podkreślił, że na treść decyzji wydanej w ww. trybie decydujący wpływ mają, oprócz minimum socjalnego i egzystencji, również takie szczególne okoliczności, jak choroba w rodzinie, niepełnosprawność lub kształcenie dziecka wymagające dodatkowych nakładów finansowych itp. przy czym należy również wziąć pod uwagę, znaczenie słowa "szczególna" sytuacja. Bez wątpienia okolicznościami tymi są: wiek zobowiązanego, okres na jaki orzeczono jego stopień niepełnosprawności, czy też istnienie innych osób pozostających na utrzymania zobowiązanego. Ponadto, umorzenie na podstawie art. 30 ust. 2 u.o.p.o.u.d.a. należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, należy traktować jako sytuację wyjątkową. Zachodzi ona jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzina uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Jak ustalił organ I instancji, wysokość należności pozostałych do spłaty wynosi na dzień wydania przedmiotowej decyzji 36.056,27 zł należności głównej oraz 9.845,46 zł odsetek ustawowych za opóźnienie. Strona posiada orzeczenia o niezdolności do pracy oraz o niezdolności do samodzielnej egzystencji do 31 marca 2029 r. i z tego tytułu pobiera rentę wraz ze świadczeniem uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji w łącznej wysokości 1.264,62 zł (po odjęciu zajęcia komorniczego) oraz zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 215,84 zł. Dodatkowo we wrześniu 2024 r. zostało wypłacone stronie kolejne, dodatkowe roczne świadczenie pieniężne z ZUS (tzw. 14-sta renta) w wysokości 1.493,67 zł. Strona zajmuje lokal mieszkalny o pow. 60,36 m2, którego właścicielką jest matka strony, która z nią nie mieszka. Koszt utrzymania samego lokalu mieszkalnego wynosi 1.570,31 zł miesięcznie, a ponadto strona jest zobowiązana opłacać rachunki za prąd, gaz, Internet oraz telefon w łącznej wysokości ok. 190,00 zł miesięcznie oraz leki w wysokości ok. 65,00 zł miesięcznie. Zgodnie z oświadczeniem strony z 3 lipca 2024 r., w okresie ostatnich trzech miesięcy strona nie regulowała alimentów. Podczas osobistej wizyty w OPS w dniu 3 lipca 2024 r. strona oświadczyła, że co prawda w okresie, kiedy nie otrzymywała renty wydatki te poniosła jej matka, to w momencie otrzymania wyrównania renty wraz z bieżącym świadczeniem za maj 2024 r. (łącznie 7.757,35 zł) zwróciła matce i innym osobom środki przeznaczone na swoje utrzymanie. Organ I instancji zakwestionował takie twierdzenia strony ponieważ jej matka w oświadczeniu z dnia 5 lipca 2024 r. stwierdziła, że opłaca wszystkie rachunki związane z utrzymaniem mieszkania (czynsz do Spółdzielni Mieszkaniowej, prąd i gaz), w którym strona mieszka. Ponadto oświadczyła, że strona nie przekazała jej żadnych środków z otrzymanego w maju 2024 r. wyrównania renty. Oceniając zebrany materiał dowodowy organ I instancji uznał, że kwota renty, która pozostaje do wyłącznej dyspozycji strony, z uwzględnieniem potrącenia komorniczego przekazywanego do OPS na poczet spłaty należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie powoduje zubożenia strony. Strona ma zapewnione pełne utrzymanie pomimo prowadzonej egzekucji komorniczej. Organ stwierdził, że strona poza wnioskiem o umorzenie należności nie podjęła żadnych starań w celu poprawy swojej sytuacji materialnej. Świadomie zrezygnowała z lokalu socjalnego argumentując swoją odmowę chęcią posiadania lokalu komunalnego o większym metrażu w związku ze spodziewanym zwiększeniem swoich dochodów. Zgodnie z twierdzeniami strony przeprowadzenie się do lokalu socjalnego oznaczałoby pogorszenie jej sytuacji finansowej, ponieważ jej matka przestałaby pomagać jej finansowo. Ponadto organ I instancji zwrócił uwagę, że orzeczona niezdolność do samodzielnej egzystencji strony nie ma charakteru trwałego ponieważ orzeczenie w tym przedmiocie zostało wydane terminowo do marca 2029 r. Niezadowolona z tej decyzji strona wniosła odwołanie do Kolegium, które opisaną na wstępie decyzją utrzymało ją w mocy. W motywach rozstrzygnięcia Kolegium przedstawiło przebieg postępowania, ustalony stan faktyczny sprawy oraz przepisy prawa mające w niej zastosowanie. W ocenie Kolegium organ I instancji, analizując materiał dowodowy, dokonał szerokiej oceny stanu faktycznego przedmiotowej sprawy, jak i jej stanu prawnego. Organ odwoławczy stwierdził, że organ I instancji, prowadząc postępowanie, dokonał prawidłowej oceny i analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego i w sposób szczegółowy, odpowiadający wymogom wynikającym z art 107 § 3 k.p.a. przedstawił w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji okoliczności oraz fakty, które spowodowały, że decyzja organu I instancji nie narusza przepisów prawa materialnego ani przepisów postępowania administracyjnego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżący zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 i 2 poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i brak wyczerpującego rozpatrzenia materiału dowodowego, co skutkowało uznaniem, iż skarżący nie znajduje się w szczególnie nadzwyczajnej sytuacji rodzinnej, osobistej i dochodowej uzasadniającej umorzenie należności, podczas gdy ze zgromadzonego materiału wynika odmienny wniosek, a w związku z tym utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji. W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżący wniósł o: 1. uwzględnienie skargi i uchylenie w całości decyzji Kolegium i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i umorzenie wobec skarżącego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości; 2. zwolnienie skarżonego w całości od kosztów sądowych oraz przyznanie pełnomocnika z urzędu. Uwzględniając wniosek skarżącego referendarz sądowy w WSA w Gliwicach postanowieniem z dnia 14 marca 2025 r. II SPP/Gl 23/25 ustanowił dla skarżącego radcę prawnego z urzędu. Pismem z dnia 12 maja 2025 r. (wpływ do Sądu 14 maj 2025 r.) profesjonalny pełnomocnik skarżącego podtrzymał skargę wniesiona przez skarżącego i modyfikując zarzuty skargi zarzucił dodatkowo zaskarżonej decyzji naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 138 § 1 pkt 2 i § 2 poprzez utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji organu I instancji w sytuacji, gdy istniały przesłanki do uchylenia zaskarżonej decyzji w całości i orzeczenia o umorzeniu należności powstałych w wyniku wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego lub przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Zarzucił ponadto naruszenie przepisów prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy tj. art. 30 ust. 2 u.o.p.o.u.d.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i utrzymanie w mocy decyzji odmawiającej umorzenia należności powstałych w wyniku wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego w sytuacji, gdy skarżący złożył wniosek o umorzenie jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego a jego sytuacja dochodową i rodzinna uzasadnia umorzenie wraz z odsetkami za zwłokę lub udzielenie innego rodzaju ulgi, w tym odroczenia terminu płatności, mając na uwadze terminowy charakter orzeczenia o niezdolności do pracy i o niezdolności do samodzielnej egzystencji, wydanego do dnia 31 marca 2029 r. Ponadto wniósł o przyznanie na rzecz pełnomocnika kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.) - dalej "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach wskazanej kontroli sąd administracyjny poddaje badaniu zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z przepisami prawa materialnego kreującymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi określającymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części - art. 151 p.p.s.a. Ponadto zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, zatem uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów i wniosków podniesionych w treści skargi. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenia prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności – art. 134 § 2 p.p.s.a. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 30 ust. 2 u.o.p.o.u.d.a., zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną (ust. 2). Umorzenie należności następuje w drodze decyzji administracyjnej (ust. 3). Zgodnie z definicją zawartą w art. 2 u.o.p.o.u.d.a. organ właściwy dłużnika - oznacza wójta, burmistrza lub prezydenta miasta właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dłużnika alimentacyjnego (pkt 9); organ właściwy wierzyciela - oznacza wójta, burmistrza lub prezydenta miasta właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby uprawnionej (pkt 10). Jak stanowi art. 27 ust. 1 u.o.p.o.u.d.a. dłużnik alimentacyjny jest obowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Podnieść należy, że zasadą jest obowiązek zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego świadczeń wypłaconych osobom, względem których spoczywał na nim obowiązek alimentacyjny, natomiast wyjątkiem, który w związku z tym musi być interpretowany ściśle, jest umorzenie należności. Decyzja wydawana na podstawie art. 30 ust. 2 u.o.p.o.u.d.a. jest decyzją uznaniową, a w konsekwencji kontrola jej legalności jest dokonywana przez Sąd w ograniczonym zakresie. Jak słusznie wskazuje Naczelny Sąd Administracyjny, polega ona na zbadaniu, czy przed podjęciem decyzji organ dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy i czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia (por. wyrok NSA z 27 października 2020 r., I OSK 1011/20). Kontrolując legalność aktu. Sąd ocenia, czy w sprawie zachodziły warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz, czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej (vide wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 czerwca 2016 r., sygn. akt I OSK 2429/14, CBOSA). Decyzje odmowne dla wnioskodawcy powinny być uzasadniane w sposób jasny i przekonujący, a także winny zawierać precyzyjne wyjaśnienie przesłanek, którymi kierował się organ przy załatwieniu sprawy (por. wyrok NSA z 30 grudnia 2020 r., I OSK 3528/18). Dokonana przez Sąd w niniejszej sprawie analiza prowadzi do wniosku, że organ zebrał materiał dowodowy, który poddał wnikliwej analizie i ocenił z zachowaniem zasad logiki i doświadczenia życiowego. Ocena materiału dowodowego sprawy dokonana przez organy nie ma charakteru oceny dowolnej, natomiast sporządzone uzasadnienia spełniają określone przez ustawodawcę wymogi procesowe. Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie pozwolił organom na przyznanie przywoływanym przez Skarżącego okolicznościom szczególnego, wyjątkowego charakteru, pozwalającego na zastosowanie umorzenia należności. Mianowicie w odniesieniu do materiału dowodowego jakim dysponował organ wynika, że skarżący pobiera rentę wraz ze świadczeniem uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji w łącznej wysokości 1.264,62 zł (po odjęciu zajęcia komorniczego) oraz zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 215,84 zł. Dodatkowo we wrześniu 2024 r. zostało wypłacone stronie kolejne, dodatkowe roczne świadczenie pieniężne z ZUS (tzw. 14-sta renta) w wysokości 1.493,67 zł. Skarżący jest zdolny do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej, nie wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (karta nr 19 akt administracyjnych). Z akt administracyjnych przedłożonych do sprawy wynika również, że Skarżący choruje (zaświadczenie lekarskie z dnia 11 września 2023 r.), co nie było kwestionowane przez organy. Sąd podziela w tym zakresie ustalenia faktyczne poczynione przez organy orzekające w sprawie. Sytuacja rodzinna i dochodowa Skarżącego ubiegającego się o umorzenie należności, w realiach niniejszej sprawy, nie pozwalała w ocenie organów przyjąć, że niewywiązywanie się przez Skarżącego z obowiązku alimentacyjnego jest podyktowane wyłącznie czynnikami obiektywnymi, tym bardziej że jak wynika z orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności Skarżący może podjąć pracę w warunkach pracy chronionej, ponadto stopień niepełnosprawności nie został ustalony na stałe, zatem niewykluczone, że w przyszłości jego sytuacja zdrowotna ulegnie poprawie. W rezultacie zebrany w sprawie materiał dowodowy nie dał podstaw do przyznania przywoływanym przez Skarżącego okolicznościom charakteru wyjątkowego, mającego uzasadniać umorzenie, a taka ocena pozostaje w granicach swobodnej oceny dowodów. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 27 października 2020 r. sygn. I OSK 1015/20 (Lex nr 3080304) dla oceny przesłanek umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego istotna jest nie tylko okoliczność, czy dłużnik aktualnie może wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, ale i to, czy w przyszłości dłużnik będzie mógł spłacać dług alimentacyjny. Ponadto podkreślenia wymaga – za stanowiskiem Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonego m.in. w uzasadnieniu wyroku z dnia 18 czerwca 2020 r. sygn. I OSK 2611/19 (Lex nr 3021510; podobnie wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lipca 2020 r. sygn. I OSK 2861/19 (Lex nr 3042656), że zasadą jest zwrot należności, natomiast instytucje ulg - umorzenia, rozłożenia na raty albo odroczenia terminu płatności są odstępstwem od ogólnej zasady obowiązku zwrotu należności i jako wyjątki mogą mieć miejsce w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych. W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, organy dokonały szczegółowej analizy sytuacji dochodowej i rodzinnej Skarżącego, uwzględniono i przeanalizowano dokumenty przedłożone przez Stronę, rzutujące na bieżący stan tej sytuacji. Organy uwzględniły całokształt sytuacji osobistej, uzyskiwane dochody, stan zdrowia, sytuację życiową Skarżącego, ponadto Skarżący nie przedkładał kolejnych dowodów, nie formułował nowych wniosków dowodowych. Ustalenie stanu faktycznego sprawy przy uwzględnieniu reguł wynikających z przepisów postępowania administracyjnego pozwoliło organom na właściwe zastosowanie prawa materialnego. Sąd nie dopatrzył się konieczności uzupełnienia materiału dowodowego ponad ten zgromadzony w toku postępowania administracyjnego. Organy wydając zaskarżone decyzje pozostały w granicach uznania administracyjnego. Zdaniem Sądu możliwe byłoby natomiast ewentualne rozważenie zastosowania ulg w postaci odroczenia bądź rozłożenia na raty, o których mowa w art. 30 ust. 2 ustawy, natomiast umorzenie, będące instytucją o charakterze wyjątkowym, byłoby w aktualnym stanie sprawy zbyt daleko idące, w szczególności przy uwzględnieniu wieku Skarżącego, wydanego jedynie terminowo orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, zdolności do pracy w warunkach pracy chronionej, braku osób pozostających na utrzymaniu Skarżącego. Sprawując kontrolę sądowoadministracyjną Sąd doszedł do przekonania, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie bowiem brak jest podstaw do stwierdzenia naruszenia przepisów prawa materialnego, czy też naruszenia przepisów procedury administracyjnej, w tym w szczególności art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., które mogłyby mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie. Sąd nie dopatrzył się również naruszenia zasady zaufania obywateli do władzy publicznej wyrażonej w art. 8 k.p.a. W odniesieniu do wymogów określonych w treści art. 11 i art. 107 § 3 k.p.a., dokonana przez Sąd analiza przekonuje, że uzasadnienia zaskarżonych decyzji zawierają ocenę odnoszącą się do materialnoprawnych przesłanek zasadności zgłoszonego żądania w odniesieniu do znanych organom okoliczności dotyczących sytuacji rodzinnej i dochodowej Skarżącego. Organy dokonały szczegółowej analizy ustalonego w sprawie stanu faktycznego, uwzględniły okoliczności sprawy oraz zgromadzony materiał dowodowy, następnie dokonały jego oceny zgodnie z wymogami kodeksu postępowania administracyjnego. Wnioski przedstawione przez organy korespondują z materiałem dowodowym zgromadzonym w sprawie, zachowując charakter wniosków logicznych i poprawnych. Sąd nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi, dokonując kontroli w granicach danej sprawy, także nie dopatrzył się przyczyn mogących stanowić podstawę do zastosowania kompetencji kasacyjnych. Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.