II SA/Gl 329/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 12 lipca 2024 r. sprawy ze skargi A.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 15 stycznia 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/3740/2023/25820 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 5 października 2023 r. nr. [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz strony skarżącej kwotę 497 (słownie: czterysta dziewięćdziesiąt siedem ) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Prezydent S. decyzją z dnia 5 października 2023 r. orzekł, że wypłacone obecnie skarżącej A. K. świadczenia pielęgnacyjne w okresie od 1 lipca 2022 r. do 31 marca 2023 r. w łącznej kwocie 20.088,00 zł, jest świadczeniem nienależnie pobranym. Jednocześnie organ zobowiązał skarżącą do zwrotu tej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie - w terminie 14 dni liczonych od dnia uprawomocnienia się decyzji. Na skutek wniesionego przez skarżącą odwołania od powyższej decyzji, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy przytoczył znajdujące zastosowanie w sprawie przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 - w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r.), zwanej dalej u.ś.r. Następnie organ zrelacjonował stan faktyczny sprawy i dotychczasowy przebieg postępowania. W szczególności wskazał, że orzeczeniem z dnia 6 lipca 2020 r. syn skarżącej został zaliczony do osób niepełnosprawnych do dnia 31 lipca 2021 r. Skarżąca w dniu 19 maja 2022 r. złożyła ponowny wniosek o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności dla syna, a Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w B. orzeczeniem z dnia 22 czerwca 2022 r. zaliczył go do osób niepełnosprawnych do dnia 30 czerwca 2025 r. Decyzją z dnia 6 sierpnia 2020 r. organ pomocowy przyznał skarżącej świadczenie pielęgnacyjne. Następnie decyzją z dnia 10 sierpnia 2021 r. organ zmienił swoją wcześniejszą decyzję w zakresie wydłużenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego do upływu 60 dnia od dnia odwołania zagrożenia epidemicznego, lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Podstawą prawną takiego rozstrzygnięcia był przepis art. 15h ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem C0VID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. 2020 r., poz. 374 z późn. zm.), zwanej dalej ustawą COVID-19. Organ odwoławczy podkreślił, że w decyzji z dnia 10 sierpnia 2021 r. organ I instancji wyraźnie wskazał, że przyznanie świadczenia następuje do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Ponadto analiza treści tej pozwala stwierdzić, że organ I instancji pouczył skarżącą, że w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych należy niezwłocznie zgłosić ten fakt organowi, gdyż mogą zaistnieć przesłanki powodujące nienależnie pobrane świadczenia rodzinne, stosownie do art. 30 ust. 1 u.ś.r. Stąd organ odwoławczy wywnioskował, że skarżąca "została poinformowana w treści decyzji o ciążącym na niej obowiązku poinformowania organu o fakcie uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności przez syna". W tej sytuacji organ odwoławczy stwierdził, że powstały świadczenia nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Świadczenie pielęgnacyjne za okres od 1 lipca 2022 r. do 31 marca 2023 r. zostało wypłacone skarżącej mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie do niego prawa. Zgodnie bowiem z art. 15h ustawy COV1D-19, poprzednie orzeczenie o niepełnosprawności (ważne pierwotnie do 31 lipca 2021 r.) zachowało ważność do dnia wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności tj. do dnia 22 czerwca 2022 r., a strona była pouczona o braku prawa do jego pobierania. W skardze na powyższą decyzję skarżąca zarzuciła naruszenie: a) art. 8 w zw. z art. 107 k.p.a. poprzez niepełne wyjaśnienie istoty sprawy i nieprzeprowadzenie wyczerpującego postępowania dowodowego, a także wadliwą jego analizę, co doprowadziło do wydania wadliwiej decyzji; b) art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez niepełne wyjaśnienie istoty sprawy i nieprzeprowadzenie wyczerpującego postępowania dowodowego, a także wadliwą jego analizę, co doprowadziło do wydania wadliwiej decyzji; c) art. 8, art. 77 i art. 107 k.p.a. poprzez niedopełnienie obowiązku starannego i wszechstronnego przeprowadzenia postępowania dowodowego, a następnie sporządzenia takiego uzasadnienia, aby strona mogła poznać szczegółowe podstawy wydania decyzji, co spowodowało, iż doszło do wydania wadliwiej decyzji; d) art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. poprzez bezpodstawne uznanie, iż świadczenie rodzinne za okres od 1 lipca 2022 r. do 31 marca 2023 r. było świadczeniem nienależnie pobranym, kiedy z okoliczności faktycznych przedmiotowej sprawy oraz dołączonych do sprawy dowodów wynika, że świadczenie to było w pełni należne, albowiem stan faktyczny małoletniego nie uległ zmianie, na co organ nie zważył analizując przedmiotową sprawę. Wskazując na powyższe zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji; ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji. Ponadto skarżąca wniosła o wstrzymanie wykonania decyzji organów obydwu instancji oraz o zwrot kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa postępowania. W obszernym uzasadnieniu przedstawione zostały argumenty na poparcie podniesionych zarzutów i wniosków z odwołaniem się do stanowiska doktryny i judykatury. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, nie znajdując podstaw do zmiany swojego dotychczasowego stanowiska. Postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2024 r. Sąd oddalił wniosek o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Ustalony w sprawie stan faktyczny jest bezsporny. Istotą sporu jest natomiast to, czy kwoty świadczenia pielęgnacyjnego pobrane przez skarżącą w okresie od 1 lipca 2022 r. do 31 marca 2023 r. stanowią nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., a co za tym idzie, czy skarżąca była zobowiązana do ich zwrotu na zasadzie art. 30 ust. 1 tej ustawy. Na wstępie zauważyć przyjdzie, że w orzecznictwie zarówno tut. Sądu, jak i innych sądów administracyjnych, utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym dla uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane, decydujące znaczenia ma nie tylko przesłanka obiektywna powodująca ustanie prawa do świadczenia, ale także świadomość i zamiar osoby pobierającej świadczenie. Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy. Ocena świadomości osoby pobierającej świadczenia musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej sprawy, w tym czy zachowanie strony było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych (por. m.in.: wyrok WSA w Gdańsku z dnia 29 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Gd 212/24 i powołane w nim dalsze orzeczenia; wyroki WSA w Gliwicach: z dnia 15 lutego 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 1776/23 oraz z dnia 12 czerwca 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 196/24). Ten aspekt oceny działania skarżącej nie był przedmiotem rozważań orzekających w sprawie organów poza stwierdzeniami dotyczącymi pouczeń jakie znalazły się w decyzjach organu I instancji. Tymczasem ze zgromadzonego w sprawie materiału w żaden sposób nie wynika, aby skarżąca w spornym okresie pobierała świadczenie pielęgnacyjne w złej wierze, czy też miała świadomość, że jej ono nie przysługuje. Zważyć też należy, że dokonana przez organ odwoławczy ocena w zakresie prawidłowości i skuteczności pouczeń zawartych w decyzji organu I instancji z dnia 10 sierpnia 2021 r. jest wadliwa. Przypomnieć przyjdzie, że zgodnie z powołanym już art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W świetle powołanego przepisu warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest świadomość osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do jego pobierania, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. Zatem prawidłowe pouczenie, tj. poinformowanie świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia wpływa bezpośrednio na ocenę, czy wypłacone świadczenie miało charakter nienależnego. Jak wskazuje się w orzecznictwie skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (por. wyrok NSA z dnia 17 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 348/21). Nie ulega wątpliwości, że osoba pobierająca świadczenie rodzinne musi zostać prawidłowo, w sposób czytelny i zrozumiały pouczona o sytuacjach, w których następuje brak prawa do ich pobierania oraz o skutkach pobierania świadczenia w takich sytuacjach (zob. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 16 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 113/24). Tymczasem w niniejszej sprawie skarżąca, wbrew odmiennej ocenie organu odwoławczego, nie została prawidłowo pouczona, że pobierane przez nią świadczenie, po wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności syna, będzie świadczeniem nienależnie pobranym, które skarżąca będzie musiała zwrócić. Jedynie takie pouczenie, z którego w sposób niebudzący wątpliwości strony o skutkach niepoinformowania organu o wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności, stanowiłoby o możliwości uznania pobieranego świadczenia za nienależne. W niniejszej sprawie skarżąca nie została pouczona, że brak powiadomienia organu o uzyskaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności syna skutkuje utratą prawa do pobierania przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego i uznaniem go za nienależnie pobrane. Tym samym, w sprawie nie spełniła się przesłanka aktualizująca podstawę do zastosowania art. 30 ust. 1 u.ś.r. Wskazać też wypadnie, że przekonanie skarżącej o jej uprawnieniu do pobierania świadczenia, w świetle nieprzerwanej niepełnosprawności syna, potwierdzonej stosownymi orzeczeniami, mogło być subiektywnie uzasadnione. Podkreślenia też wymaga, że szczególne rozwiązania przewidziane w art. 15h ustawy COVID-19 ułatwiły opiekunom osób niepełnosprawnych oraz organom administracji funkcjonowanie w czasie pandemii. Jednakże nie można przy tym abstrahować od celów szeroko rozumianej pomocy społecznej. Syn skarżącej był i nadal jest osobą niepełnosprawną, a zatem w jego sytuacji faktycznej i prawnej nie zmieniło się nic. Trudno zatem pogodzić stanowisko, że brak przedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności (która nadal u syna występuje), może skutkować tak negatywnymi następstwami (finansowymi) po stronie rodzica. Rozwiązanie takie należy uznać za sprzeczne z zasadą sprawiedliwości społecznej wyrażonej w Konstytucji RP (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 10 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 1885/23). Nadmienić przyjdzie, na co również wskazuje się w orzecznictwie tut. Sądu, że informacja o wydaniu nowego orzeczenia, która stanowiła podstawę wydania w tej sprawie decyzji, powinna być znana organom z urzędu. Stosownie do treści art. 23b ust. 1 pkt 5 u.ś.r., organy właściwe ustalające prawo do świadczeń rodzinnych są obowiązane do samodzielnego uzyskania lub weryfikacji drogą elektroniczną informacji o legitymowaniu się odpowiednim orzeczeniem wydanym na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 44). Dodatkowo, zgodnie z art. 6d ust. 1 ostatnio powołanej ustawy, utworzono Elektroniczny Krajowy System Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności, w którym przetwarza się dane dotyczące osób niepełnosprawnych. Z kolei według ust. 4a tego przepisu, dane gromadzone w systemie udostępnia się, jeżeli stanowią one kryterium przyznania świadczenia albo ustawowe kryterium wydania dokumentu, następującym podmiotom: 1) organowi właściwemu, o którym mowa w art. 3 pkt 11 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (...), i wojewodzie - w celu weryfikacji danych dotyczących osób ubiegających się o świadczenia rodzinne, osób pobierających świadczenia rodzinne oraz członków ich rodzin (...)". Organ miał zatem (a przynajmniej powinien mieć) możliwość weryfikacji bazy orzeczeń o niepełnosprawności, z czego nie skorzystał i wypłacał kolejne transze świadczenia. Należało zatem i tę okoliczność wziąć pod uwagę i ustalić, czy organ zasadnie wypłacał kolejne transze świadczenia. Kwestia istnienia podstaw do wypłaty świadczeń różnego rodzaju powinna być brana przez organy pod uwagę także z urzędu (zob. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 27 marca 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 17/24). Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935). O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 powołanej ustawy, a na ich wysokość składa się opłata skarbowa od pełnomocnictwa oraz opłata za czynności radcy prawnego obliczona na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1935). Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 powołanej ustawy, a to wobec złożonego przez skarżącą wniosku i braku żądania organu przeprowadzenia rozprawy. Rozpoznając ponownie sprawę organ I instancji umorzy postępowanie, o ile w sprawie nie występują żadne dodatkowe okoliczności, poza tymi, które do tej pory zostały ustalone. Wskazać jeszcze wypadnie, że powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl